ساياسي دودالار ءدۇبىرى

تايلاند – الەمدىك اۋقىم­دا تۋريستەر كوپ باراتىن مەم­لە­كەت. سوندىقتان بۇل ەلدىڭ تىنىش­تىعىنا, ساياسي تۇراقتىلىعىنا تاي­لاندتىقتار عانا ەمەس, الەم حالقى دا مۇددەلى. سەبەبى كۇن جىلىسا, ازيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا قاراي اعىلاتىن جاھان جۇرتى اقپانداعى رەفەرەندۋم مەن سايلاۋدىڭ قالاي وتەتىنىن الاڭداۋمەن كۇتىپ وتىر.

ناقتى ايتساق, تايلاندتاعى كونس­تيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم 8 اق­پانعا بەلگىلەنىپ وتىر. ەل بيلىگى سول كۇنگى جالپى سايلاۋمەن بىرگە كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمدى دا قوسا وتكىزىپ الۋدى كوزدەيدى. بۇل داۋىس بەرۋ ناۋقانى جۇپتاسقان تۇردە وتەدى: ياعني ازاماتتار پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋمەن بىرگە جاڭا اتا زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا قاتىستى ازاماتتىق پىكىرىن راستايدى.

بۇل ناۋقاندى ۇيىمداستى­رۋداعى نەگىزگى ماقسات 2017 جىلعى قابىلدان­عان قازىرگى تايلاندتىڭ نەگىزگى زاڭى رەتىندە قولدانىلىپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسيانى قايتا قاراۋ نەمەسە جاڭاسىن دايىن­داۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر. سوندىقتان رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋشىلەرگە «جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋدى باستاۋعا كەلىسەسىز بە؟» دەگەن سۇراق قويىلادى. ءبىر ەسكەرە كەتەر جايت, بۇل رەفەرەندۋم ناقتى جاڭا كونستيتۋتسيانى دەرەۋ قابىلداۋ ءۇشىن ەمەس, ونىڭ قايتا قۇرىلۋىن باستاۋعا حالىقتىڭ كەلىسىمىن الۋ ءۇشىن وتكىزىلەدى.

جالپى, تايلاندتىڭ سايا­سي جۇيە­سىندە كەيىنگى جىلدارى تۇ­راق­سىزدىق بايقالىپ ءجۇر. پار­لامەنتتىڭ تاراتىلۋى مەن ىشكى قاقتىعىستار ەلدەگى ساياسي كۇش­تەردىڭ تارتىسىن دا كۇشەيتە ءتۇستى. سوندىقتان بۇل رەفەرەندۋم ەلدىڭ ساياسي بولاشاعىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتۋى مۇمكىن.

بانگلادەش تە كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستاۋى بولعالى تۇرعان رەفەرەندۋمدى اقپان ايىنا ورايلاستىرىپ وتىر. 12 اقپان كۇنى ەل حالقى «July National Charter»-ءدى (شىلدەنىڭ ۇلتتىق ءحارتيزمىن) جانە وعان سايكەس كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى قولدايسىز با؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپ, ءوز پوزيتسيالارىن بىلدىرەدى. ەسكە سالا كەتسەك, 2024 جىلدىڭ جازىندا ەلدە ستۋدەنتتەر كوتەرىلگەن ءىرى نارازىلىقتار باستالعان. قار­سى­لىقتار العاشىندا تەك جۇ­مىس­­قا بەرىلەتىن كۆوتاعا قاتىستى بول­عانىمەن, ۋاقىت وتە ساياسي رەفورمالار مەن بيلىكتەن كەتۋدى تالاپ ەتكەن «شىلدە رەۆوليۋتسياسىنا» ۇلاستى. كەي دەرەكتەردە كوتەرىلىس كەزىندە مىڭنان اسا ادامنىڭ قازا تاپقانى ايتىلادى.

وسىلايشا, بيىلعى رەفورما ارقىلى بيلىك ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنگىزۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. ەڭ ماڭىزدىسى زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىنا قوس پالاتالى پارلامەنت جۇيەسى ەنگىزىلمەك. بانگلادەشتىڭ قازىرگى 300 ورىندىق پارلامەنتى ءبىر عانا پالاتادان تۇرادى. سونداي-اق سايلاۋ مەن بيلىكتىك رەفورمالار, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتارتىبى, بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمى سىندى قوسىمشا وزگەرىستەردىڭ دە تاعدىرى وسى رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىپ تۇر.

ال 13-ۇلتتىق پارلامەنتتىك سايلاۋىن بانگلادەش 13 اقپان كۇنگە بەلگىلەپتى. بۇل داۋىس بەرۋ ارقىلى 300 دەپۋتاتتىق ورىنعا تىركەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ باعى سىنالماق. جالپى, وسى سايلاۋ مەن رەفەرەن­دۋم ەلدىڭ ساياسي تاريحىندا ەرەكشە ورىن العالى تۇر. ويتكەنى بۇل ناۋقان­­دار 2024 جىلعى ەلدەگى ارتى توتەن­شە جاعدايعا ۇلاس­قان ستۋدەنتتەر­دىڭ جاپپاي نارا­زىلىعىنان كەيىن ماقساتتى تۇردە ءارى كەزەكتەن تىس وتكىزىلگەلى وتىر.

سونداي-اق نەپالدا – 5 ناۋ­رىزدا, ۆەتنام – 15 ناۋرىزدا, سلوۆەنيادا – 22 ناۋرىز كۇنى, ال ماجارستاندا 12 ساۋىردە پارلا­مەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلەدى.

ال 22 ناۋرىز كۇنى كونگو رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ حالقى بولاشاق پرە­زيدەنتىن «تاڭدايدى». بۇل ناۋقان­دى ەلدىڭ پرەزيدەنتى جاريا­لاپ, ۋاقىتىن دا بەلگىلەپ بەرگەن. ياعني بۇل ساياسي «بايگەدە» كىمنىڭ اتى وزا شاباتىنىن حالىق جاقسى ءبىلىپ وتىر. سول سەبەپتى سىرتكوز سا­راپ­شىلار دا بۇل سايلاۋعا تاۋەل­سىز باقىلاۋشىلاردىڭ قاتىس­تى­رى­لاتىنىنا قازىردەن-اق ۇلكەن كۇمانمەن قاراي باستادى. سەبەبى ەلدىڭ قازىرگى باسشىسى, 82 جاستاعى دەني ساسسۋ نگەسسونىڭ سايلاۋعا تۇسەتىنىن France 24, AFP سىندى بەدەلدى اقپارات اگەنتتىكتەرى راستادى. نگەسسو العاش رەت مەملەكەتكە 1979–1992 جىلدار ارالىعىندا بيلىك ەتتى. ودان كەيىن وتكەن اشىق سايلاۋدا جەڭىلىپ قالىپ, تەك 1997 جىلعى ازاماتتىق سوعىستا سول كەزدەگى پرەزيدەنتتى ورنىنان ىعىستىرىپ, بيلىك تىزگىنىن قايتا قولعا الدى. مىنە, سودان بەرى دەني ساسسۋ نگەسسو كونگونى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ كەلەدى.

سونداي-اق 12 ءساۋىر كۇنى بەنين­دە دە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وت­كىزىلگەلى وتىر. سوناۋ افريكانىڭ باتىسىنداعى بۇل ەلدەگى سايلاۋدىڭ دا دۋى مەن شۋى ولار ءۇشىن قيىر شىعىس سانالاتىن بىزگە دە جەتۋى عاجاپ ەمەس. سەبەبى قازىرگى پرەزيدەنت پاتريس تالون ەل كونستيتۋتسياسى بويىنشا ءۇشىنشى مەرزىمگە سايلانا المايتىندىقتان ءوز ساياساتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن رەسمي ۇمىتكەر ەتىپ رەسپۋبليكا­نىڭ قارجى جانە ەكونوميكا ءمينيسترى ءارى بيلىك كواليتسياسىنىڭ باستى ءۇمىتى رو­مۋالد ۆاداگنيدى قا­زىر­دەن قولداپ وتىر. ونىڭ ۇس­تىنە وپپوزيتسيالىق توپتاردىڭ ساي­لاۋدان شەت قالۋى ساياسي الاڭ­داۋ­شىلىقتى دا كۇشەيتىپ بارادى. قىسقاسى, بۇل سايلاۋ بەنين­نىڭ دە دەموكراتياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ماڭىزدى وقيعا سانالادى.

الەم دەسە, الدىمەن امەريكاعا مويىن بۇراتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. سەبەبى وندا بەيرەسمي الەم استاناسى اتانىپ كەتكەن الىپ شاھار نيۋ-يورك بار. جاھان­دىق ماسەلەلەرگە ءسوزىن وتكىزىپ, تىڭ­دا­ماعاندارعا تىزەسىن باتىرىپ جىبەرەتىن رەسمي ۆاشينگتون بار. سوندىقتان اقش-تا كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىك قانا ەمەس, ساياسي ءومىر دە قىز-قىز قايناپ جاتادى. بيىلعا بۇل ەلدە ەلەڭ ەتكىزەرلىك ەش ساياسي وقيعا جوسپارلانباعان. دەگەنمەن اقش-تىڭ تاياۋ شىعىس, ۋكراينا ماسەلەلەرىنە ارالاسىپ, ارا تۇرا ترامپتىڭ كۇتپەگەن مالىم­دەمەلەرى جاعدايدى كۇرت وزگەر­تىپ جىبەرىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە ۇزاق جىل اقش-تى «ەسىرتكىمەن ۋلاپ كەلە جاتىر» دەگەن جەلەۋمەن ۆەنەسۋەلا پرەزيدەنتىن ءوز رەزيدەنتسياسىنان اينالاسى جارتى-اق ساعاتتىڭ ىشىندە كىسەنمەن الىپ شىعىپ, تەرگەۋگە اكەتكەنى جاھاندىق ءتار­تىپتىڭ جاڭارا باستاعانىن اڭعارتا­تىنداي. كەلەسى كەزەك گرەنلان­ديانى كۇتىپ تۇر. پلانەتامىز­داعى ەڭ الىپ ارالدى بىرەسە باسىپ الامىن, بىرەسە ساتىپ الامىن دەگەن امەريكا باسشىسى قايتكەن كۇندە دە ءوز جوسپارىن جاريالاپ قويدى. دەگەنمەن ارال قوجايىنى دانيا ولىسپەي بەرىسپەيمىز دەپ وتىر.

ال وزىمىزگە كەلسەك, ەلىمىز ساياسي رەفورمانى باتىل باس­تاپ كەتكەنى وزدەرىڭىزگە ءمالىم. بىراق ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ ىسكە اساتىن ۋاقىتى جاقىنداپ قالعانىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ءبىراز سەرپىلىس بولعالى تۇر. سونداي-اق بيىل بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمعا توراعا­لىق ەتەتىنىمىز انىق. ايتالىق, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­ 1 قاڭ­تاردان باستاپ ەلىمىز ايماق­­تاعى ەكونوميكالىق ينتەگرا­تسيا­لىق ۇيىمداردىڭ ءبىرى ەاەو-عا توراعا­لىق ەتە باستادى. 2026 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن ەلىمىز – حالىق­ارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ (IFAS) توراعاسى. سونىمەن قاتار بيىل قازاقستان تۇركى ەلدەرىنىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ ءپالاتاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستايدى.