سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
«ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى وزگەرىپ جاتىر. دەگەنمەن, مەنىڭشە, وزگەرىس قارقىنى باياۋ. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ باعالاۋىنشا, ەلىمىزدى باقۋاتتى, ءتىپتى باي مەملەكەت دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سوعان قاراماستان, ەكونوميكامىزدا تەڭسىزدىكتەر ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ونىڭ ءبارىن شۇعىل رەتتەپ, ءتۇزۋ جولعا سالۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل جاعدايدى بىلەمىز, ونى جۇرتتان جاسىراتىن ويىمىز جوق. مۇنداي قيىندىقتى كوپتەگەن مەملەكەت باسىنان وتكەرىپ جاتىر. ءبىز ء«وسىم اۋرۋى» ماسەلەسىن مىندەتتى تۇردە شەشەمىز. ناقتى جوسپارىمىز بار», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سۇحباتتا توقتالعان جايتتارعا ۇڭىلەيىك. اۋەلى, ينفلياتسيا دەڭگەيى وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ينفلياتسيانى ورشىتەتىن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – بيۋدجەت قارجىسىن ورىنسىز جۇمساۋ. سوندىقتان مەملەكەت ەندى اقشانى كەز كەلگەن جوباعا بولە بەرمەيدى. قاراجات تەك شىن مانىندە قاجەت سالالارعا باعىتتالۋى كەرەك. وسى ءۇشىن قاتاڭ بيۋدجەتتىك ءتارتىپ ەنگىزىلىپ وتىر. حالىققا سالماق تۇسپەۋى ءۇشىن قىس مەزگىلىندە تاريفتەردى ءوسىرۋ ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگى بىرىگىپ, 3 جىلعا ارنالعان ينفلياتسيانى تومەندەتۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. ماقسات – باعانى ۇستاپ تۇرۋ ءارى ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىن قورعاۋ.
پرەزيدەنت ەلدەگى ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك تۋرالى دا اشىق ايتتى. كوپ ادام تابىس تاۋىپ ءجۇر. بىراق ول اقشا ينفلياتسياعا, يپوتەكاعا, بالالاردىڭ وقۋىنا, كۇندەلىكتى شىعىندارعا كەتىپ قالادى. ادام اۋىرىپ قالسا نەمەسە جۇمىسىنان ايىرىلسا, وتباسىنىڭ جاعدايى بىردەن قيىندايدى. وسىنى ەسكەرىپ, مەملەكەت بۇرىن زەينەتاقى جيناعىن باسپانا, وقۋ, ەمدەلۋگە پايدالانۋعا رۇقسات بەردى. الايدا بۇل مۇمكىندىكتى الاياقتار پايدالانىپ كەتكەن. «مەديتسينالىق قىزمەت» دەگەن جەلەۋمەن 200 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى زاڭسىز شەشىلگەن. سوندىقتان كەيبىر باعىتتارعا تىيىم سالۋعا تۋرا كەلدى.
بيزنەس تە قيىن جاعدايدا. كاسىپكەرلەر جۇمىس ورىندارىن اشىپ وتىر, سالىق تولەيدى. بىراق نەسيە پايىزىنىڭ جوعارى بولۋى مەن اينالىم قاراجاتىنىڭ جەتىسپەۋى ولاردىڭ دامۋىن تەجەپ تۇر. بۇل ماسەلە دە مەملەكەت نازارىندا.
كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
EconomyKZ-ءتىڭ تاۋەلسىز ساراپشىسى ەرلان كاريموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز بىرنەشە ستراتەگيالىق سىن-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باياۋلادى. كورشى ەلدەر تاراپىنان باسەكەلەستىك كۇشەيدى. ينفراقۇرىلىم توزىپ جاتىر. ەنەرگيا تاپشىلىعى سەزىلە باستادى. ال سۋ ماسەلەسى بولاشاقتا بۇدان دا كۇردەلى بولماق.
«ەلدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنى ءۇشىن باستى قاۋىپ – يمپورتتىڭ ءوسۋى. رەسەيمەن ساۋداداعى تەرىس سالدو 8,5 ملرد دوللاردان استى. ازىق تۇلىك يمپورتى 3,2 ملرد دوللاردان جوعارى. بۇل وتاندىق ءونىمدى نارىقتان ىعىستىرىپ جاتىر. وڭدەۋ سالاسىنا 10 جىلعا دەيىن 2,5 پايىزبەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ كەرەك. ەت ءسۇت, ماي, توڭ ماي باعىتتارىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋگە ءتيىس. شيكىزاتتى وڭدەۋگە تاپسىرعانى ءۇشىن سۋبسيديا كولەمىن ارتتىرۋ قاجەت. سوندا عانا زاۋىتتار تولىق جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەيدى, ال بۇل ازىق ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتەدى. سولتۇستىك جانە شەكارالاس ايماقتارداعى ۇيلەردىڭ 60 پايىزدان استامى 1991 جىلعا دەيىن سالىنعان. بانكتەر 50 جىلدان اسقان ۇيلەردى كەپىلگە المايدى. سونىڭ سالدارىنان يپوتەكا قولجەتىمسىز بولىپ وتىر, ال بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ قوزعالىسىن تەجەيدى. وتباسى بانك پەن قازاقستان حالقىنا قورى قاتىساتىن ارنايى باعدارلاما قاجەت. سولتۇستىك وڭىرلەرگە جەكە ليميت بەلگىلەۋ كەرەك. جىلدىق مولشەرلەمە 4 پەن 5 پايىز ارالىعىندا بولۋعا ءتيىس. جاستار مەن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە باستاپقى جارنانى سۋبسيديالاۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار قۇرىلىس كومپانيالارىن ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن ۇيلەر سالۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە ەنەرگياعا قاتىستى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس 141 ملرد كۆت ساعاتقا جەتەدى. قازىرگى ءوندىرىستىڭ 80 پايىزى كومىر مەن گازعا تاۋەلدى. ال ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 60 پايىزدان جوعارى. باتىس وڭىرلەردە اپات ءجيى بولىپ جاتىر. رەزەرۆتىك قۋات جەتكىلىكسىز. وسى جاعدايدا شاعىن مودۋلدىك اتوم ەلەكتر ستانسالارىن دامىتۋ قاجەت.
«ەلىمىز ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە كوشباسشىلار قاتارىندا. ۇلەسىمىز شامامەن 40 پايىز. بىراق ءوز اتوم گەنەراتسيامىز جوق. قۋاتى 300 مۆت-قا دەيىنگى شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى. كانادا, اقش جانە ۇلىبريتانيا تاجىريبەسى مۇنداي ستانسالاردى 4 نەمەسە 5 جىلدا سالۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. بۇل باعىتتا 2 نەمەسە 3 پيلوتتىق ءوڭىردى انىقتاپ, مەملەكەتتىك جەكە سەرىكتەستىك ارقىلى ارنايى قارجى قورى قۇرىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ۋراندى ەل ىشىندە پايدالانۋ قاجەت», دەيدى ە.كاريموۆ.
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى عالي دىنمۇحاممەدتىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىل ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ساپالىق بەتبۇرىس كەزەڭى بولدى. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم شامامەن 300 ملرد دوللارعا جەتتى. ال ناقتى ەكونوميكالىق ءوسىم 6,5% دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ءوسىمنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مۇنايعا ەمەس, مۇنايدان تىس سەكتورلارعا سۇيەنۋى. ەكونوميكانىڭ ىشكى قۇرىلىمى قوزعالا باستادى. قۇرىلىس سالاسى ايقىن العا شىقتى. ساۋدا سالاسى دا جوعارى قارقىن كورسەتتى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى دە ءوسىم كورسەتتى. ماشينا جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ازىق ت ۇلىك ءوندىرىسى نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالدى.
«الايدا 2018–2019 جىلدارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نومينالدى كولەمى 180-185 ملرد دوللار ارالىعىندا بولدى. 2018 جىلى ءىجو شامامەن 179 ملرد دوللاردى, 2019 جىلى 181 ملرد دوللاردى قۇرادى. ناقتى ءوسىم جىلىنا ورتا ەسەپپەن 4-4,5 پايىز دەڭگەيىندە بولدى. ول كەزدە ءوسىم نەگىزىنەن شيكىزات ەكسپورتى مەن ىشكى تۇتىنۋعا سۇيەندى. سول سەبەپتى 2025 جىلعى سەرپىلىس ءبىر جاعىنان بەيىمدەلۋ قابىلەتىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان قولدانىستاعى ەكونوميكالىق مودەلدىڭ شەگىنە جاقىنداعانىن اڭعارتادى. ءوسىمنىڭ نەگىزگى كوزدەرى ءالى دە ىشكى سۇرانىس, بيۋدجەتتىك شىعىستار جانە ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بولىپ قالدى. بۇل الداعى كەزەڭدە جەكە ينۆەستيتسيالاردى, ونىمدىلىكتى جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىن ارتتىرادى», دەدى پروفەسسور.
راسىندا ەكونوميكا وسكەنىمەن, حالىقتىڭ قالتاسىندا بۇل ءوسىم نەگە سەزىلمەيدى دەگەن سۇراق تا بار. ع.دىنمۇحاممەد بۇل ماسەلەنى جالاقى ديناميكاسىمەن تۇسىندىرەدى. 2018 جىلى ورتاشا نومينالدى جالاقى 162 مەن 165 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولدى. دوللارمەن ەسەپتەگەندە 480 نەمەسە 500 دوللار دەڭگەيىندە ەدى. ناقتى جالاقى سول كەزدە ءىس جۇزىندە وسپەدى. 2025 جىلعا قاراي ورتاشا نومينالدى جالاقى 340 مىڭ تەڭگەدەن استى. تەڭگەمەن ەسەپتەگەندە ەكى ەسەدەن ارتىق ءوستى. بىراق دوللارلىق بالامادا 370 پەن 380 دوللار شاماسىندا قالىپ قويدى. بۇل ايىرماشىلىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ السىرەۋى مەن جوعارى ينفلياتسيانىڭ جيناقتالعان اسەرىن كورسەتەدى.
