سۋرەت: primeminister.kz
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ (جەەك) كەزەكتى وتىرىسىندا ۋاقىت اعىمىنان قالماي, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەاەو قىزمەتىنە ەنگىزە باستاۋدى ۇسىندى. «اتاپ ايتقاندا, مۇنداي جۇيەلەردى ساۋدا اعىنىن جوسپارلاۋ مەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ ىقپالىن باعالاۋعا قازىردىڭ وزىندە پايدالانۋعا بولادى. كەلەسى جىلى قازاقستان ۇيىمعا توراعالىعى اياسىندا ءداستۇرلى ەۋرازيا ەكونوميكالىق فورۋمىن وتكىزەدى. وسى جيىندا ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگىندە جاساندى ينتەللەكتىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋ تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداۋعا بولار ەدى», دەدى پرەزيدەنت.
وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا توراعالىعىن Sputnik قازاقستان مۋلتيمەديالىق ءباسپاسوز ورتالىعىندا وتاندىق جانە رەسەيلىك ساراپشىلار تالقىلادى. «TALAP» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميست راحىم وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى كۇنگە دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وعان مۇشە ەلدەردە تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ قۇرالى رەتىندە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. ەندى وداق ەلدەرىنە كاسپي پورتتارى مەن ترانساۋعان ءدالىزىن دامىتۋ ماڭىزدى.
«نەگىزى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا, ونىڭ ىشىندە «2030 جىلعا دەيىنگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق جول» باعدارلاماسىندا قازاقستاننىڭ باسىمدىقتارى كورسەتىلگەن. وندا ەلىمىز تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت دەلىنگەن. جالپى الداعى ۋاقىتتا سىرتقى قىسىم ساقتالادى. كوپ نارسە ۋكراينا كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولادى. ارينە, سانكتسيالار الىنىپ, جاڭا ايماقتارعا جول اشىلاتىن بەيبىت كەلىسىمگە قول جەتكىزىلسە, بۇل ءبىر جاعىنان ەاەو كەڭەيۋىنە سەرپىن بەرەتىن ەدى. ال شيەلەنىس ودان ءارى ورىن الاتىن بولسا, ەاەو قازىرگى داعدارىسقا قارسى رەجىمدە جۇمىس ىستەۋىن جالعاستىرىپ, بار كەلەڭسىزدىكتەردى باسەڭدەتۋگە دەن قويادى», دەدى ر.وشاقباەۆ.
ال ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ەكونوميكا جانە باسقارۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «رەسەي – ورتالىق ازيا» ايماقتىق سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى دەنيس بوريسوۆ قازاقستان 2026 جىلى «ەاەو+» سەرىكتەستىگىن كەڭەيتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. اسىرەسە وداقتىڭ پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن ەركىن ساۋدا جاساۋىنا جول اشىلماق. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ءوزىنىڭ بىرەگەي حالىقارالىق پوزيتسياسىن پايدالانىپ, باتىسپەن دە, شىعىسپەن دە, وڭتۇستىكپەن دە تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ كەلەدى.
«قازىرگى ەڭ ماڭىزدى مىندەت – ەڭ ءىرى مۇسىلمان ەلى يندونەزيامەن كەلىسىمدى اياقتاپ, ونى شەگەلەپ الۋ قاجەت بولىپ وتىر. وسى كەزدە ەاەو مۇشەلەرىنىڭ جۇمىس ىستەيتىن وپەراتسيالىق كەڭىستىكتەرى ايتارلىقتاي كەڭەيمەك. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ توراعالىعى ەاەو جۇمىسىن وسى سالاعا جۇمىلدىرۋ قاجەت, ءارى ونىڭ تابىستى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ساراپشى.
سونداي-اق ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل سالا قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قۋاتتى سەرىكتەستىكتىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ارتىقشىلىققا يە.
«رەسەي ونەركاسىپ, ءوندىرىس, تەحنولوگيا ەلى بولسا, قازاقستان – يادرولىق وتىندى ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋدە كوشباسشى مەملەكەت. بۇعان ەاەو, يران, ۆەتنام, پارسى شىعاناعى ەلدەرى مەن يندونەزيانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن قوسقاندا, بىزدە جۇمىس ىستەپ, ارتىقشىلىقتارىمىزدى دامىتاتىن ماڭىزدى ەكونوميكالىق سەگمەنت بار», دەپ قوستى د.بوريسوۆ.
ايتا كەتسەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ (جەەك) كەزەكتى وتىرىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋدى بەلسەندى قولعا العان دۇرىس ەكەنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بيىل موڭعوليامەن ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلىسىمگە, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان. «تاياۋ كەلەشەكتە ەاەو-نىڭ جاھاندىق وڭتۇستىك, اراب ەلدەرىمەن, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە افريكا مەملەكەتتەرىمەن ىقپالداستىعىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز. سونىمەن قاتار شىۇ, اسەان سەكىلدى باسقا دا ماڭىزدى ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىققا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى ءبىر پەرسپەكتيۆالى باعىتى – تۋريزم. كوپتەگەن ەلدە بۇل سالا ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىنا دەيىن ۇلەس قوسادى.
«بۇل سالانى دامىتۋعا ايتارلىقتاي الەۋەت بار. مىسالى, ارمەنيا – رەسەيدىڭ ەڭ تانىمال تۋريستىك باعىتتارىنىڭ ءبىرى, ال قازاقستان كولىك جانە لوگيستيكا جاعىنان قولجەتىمدى», دەيدى رەسەيلىك ساياساتتانۋشى, ورتالىق ازيا بويىنشا ساراپشى داريا رەكەدا.
وداقتىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) قۇرۋ تۋرالى شارت 2014 جىلدىڭ 29 مامىرىندا استانادا جاسالدى. وعان قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى قاتىستى. كەيىنىرەك وداققا ارمەنيا مەن قىرعىزستان قوسىلدى. بۇگىنگىدە مولدوۆا, وزبەكستان مەن كۋبا – ەاەو-نىڭ باقىلاۋشى مەملەكەتتەرى.
ەاەو ۇلتتىق ەكونوميكالاردى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ, كووپەراتسيا مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلدى, ال وداقتىڭ جۇمىسى وعان مۇشە ەلدەر ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان. ايتا كەتۋ كەرەك, ەاەو – ساياسي بىرلەستىك ەمەس, وداق تۋرالى شارت جاسالعان كەزدە ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر ونى ساياسيلاندىرۋدان باس تارتتى. ەاەو اياسىندا تەك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق ەگەمەندىك, تەڭدىك قاعيداتتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە وعان مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسەپكە الۋ ماسەلەلەرى قارالادى. ەاەو – كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا مەملەكەتتەر قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارعا نەگىزدەلگەن وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى قامتاماسىز ەتەتىن حالىقارالىق ۇيىم.
ەاەو ورگاندارى – جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس (مۇشە ەلدەر باسشىلارى), ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس (مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى), ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جانە ەاەو سوتى.
ايتا كەتسەك, جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ كەلەسى وتىرىسى 28–29 مامىردا استانادا وتەدى.
سونداي-اق بيىل ەلىمىزدە «ورتالىق ازيا – جاپونيا» ءسامميتى وتەدى. بۇل فورماتتاعى توراعالىق قازاقستان تاراپىنا ءوتتى. ەلىمىز كۇنشىعىس ەلىمەن بىرىڭعاي تۋريستىك مارشرۋت ازىرلەۋ, ۆيزا راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ سەكىلدى تۋريزم سالاسىنداعى ىقپالداستىعىن نىعايتپاق.
«ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريحى مەن مادەني مۇراسى باي, تابيعاتى اسەم. بۇل جاپون تۋريستەرىن قىزىقتىرارى ءسوزسىز. قازاقستان جاپونيامەن تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە نيەتتى. جاپونيالىق تۋريستەرگە ورتالىق ازيانىڭ بىرىڭعاي تۋريستىك مارشرۋتىن ازىرلەگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ حالقىنا ۆيزالىق راسىمدەردى جەڭىلدەتكەن دۇرىس. بۇل جاپوندىق تۋريستەردىڭ ءبىر ساپاردا بىرنەشە ەلدى ارالاپ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز كۇنشىعىس ەلىمەن ەتەنە تانىسا الادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى جاپونياعا جاساعان ساپارىندا.
