ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت تەك تەحنولوگيالىق ترەند ەمەس, ەلدىڭ بولاشاق ەكونوميكالىق مودەلىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتورعا اينالىپ وتىر. قازاقستان ءۇشىن بۇل – شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, جاھاندىق تسيفرلىق كەڭىستىكتە ءوز ورنىن تابۋعا بەرىلگەن تاريحي مۇمكىندىك. سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, قوعامداعى اشىقتىق پەن تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.
اڭگىمە بارىسىندا دەرەكتەردى باسقارۋ, تسيفرلىق تەڭگە, كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە «دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ القابى» سياقتى ءىرى باستامالاردىڭ ماڭىزى كەڭىنەن تالقىلاندى. سونداي-اق وتاندىق IT-سەكتوردىڭ الەۋەتى مەن قازاقستاننىڭ «تسيفرلىق حاب» بولۋ پەرسپەكتيۆاسى دا نازاردان تىس قالمادى.
– قازاقستان زاماناۋي تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاساپ جاتىر؟
– قازاقستان تسيفرلىق ەكوجۇيەنى جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرىپ كەلەدى: 2029 جىلعا دەيىنگى جي دامىتۋ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, ەلەكتروندىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەر بەلسەندى ەنىپ جاتىر, جي رەتتەۋگە ارنالعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قۇرىلدى. جوعارى مەكتەپ دەڭگەيىندە دە, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە دە كادر دايارلايتىن جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن مامانداندىرىلعان قۇرىلىمدار اشىلىپ جاتىر. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا – بۇل ءبىر رەتتىك جوبا ەمەس, مەملەكەت, بيزنەس جانە عىلىمنىڭ بىرلەسكەن جۇيەلى جۇمىسى.
جاساندى ينتەللەكت: قازاقستاندا 50 مىڭ ادام جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن
– جي دامىتۋ قازاقستان ءۇشىن جانە جاھاندىق ەكونوميكا ءۇشىن قانداي ءرول اتقارادى؟
– جاساندى ينتەللەكت – جاڭارتىلاتىن جاڭا مۇناي. قازاقستان ءۇشىن بۇل – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ جانە جاھاندىق تەحنولوگيالىق تىزبەكتەردە لايىقتى ورىن الۋ مۇمكىندىگى. جاھاندىق ماسشتابتا جي لوگيستيكانى, مەديتسينانى, ءبىلىمدى, قارجىنى وزگەرتىپ جاتىر. بۇگىن وسى سالاعا ينۆەستيتسيا سالعان ەلدەر ەرتەڭ ويىن ەرەجەلەرىن انىقتايدى. ءىرى تەحنولوگيالىق دەرجاۆالار اراسىندا قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسقان قازاقستاننىڭ وڭىرلىك كوشباسشىعا اينالۋعا ناقتى مۇمكىندىگى بار.
– پرەزيدەنتتىڭ «مەملەكەتتىك دەرەكتەردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنسىز جي ءتيىمسىز بولىپ قالادى» دەگەن ۇستانىمىن قولدايسىز با؟
– تولىعىمەن قولدايمىن. دەرەكتەر – جي ءۇشىن وتىن. بىتىراڭقى, ۇيلەسىمسىز دەرەكتەر بازاسى كەز كەلگەن الگوريتمدى سوقىر ەتەدى. مەملەكەتتىك دەرەكتەردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى – بۇل جاي عانا تەحنيكالىق شەشىم ەمەس, ەلدى اقىلدى باسقارۋدىڭ ىرگەتاسى. ونسىز جي جۇيەلى ناتيجە قاجەت جەردە تەك جەرگىلىكتى ناتيجەلەر بەرەدى. پرەزيدەنت باسىمدىقتى ءدال انىقتادى.
– تسيفرلاندىرۋ – زامان تالابى. تسيفرلىق تەڭگە باستاماسىن قالاي باعالايسىز؟
– تسيفرلاندىرۋ ەندى تاڭداۋ ەمەس, قاجەتتىلىك. تسيفرلىق تەڭگە – وسى باعىتتاعى زاڭدى قادام. بيۋدجەتتىك شىعىستاردىڭ اشىقتىعى, ترانزاكتسيالىق شىعىنداردىڭ قىسقارۋى, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ تومەندەۋى – بۇلاردىڭ بارلىعى باعالاۋعا كەلمەيتىن ناقتى ارتىقشىلىقتار. ماقساتتى شىعىستاردىڭ اشىقتىعى اسىرەسە ماڭىزدى: ءاربىر ترانزاكتسيا قاداعالانعان كەزدە مەملەكەت بارلىق دەڭگەيدە ەسەپ بەرەدى. بۇل قارجىنى باسقارۋ مادەنيەتىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى.
الەمدە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ قارقىنى ارتىپ كەلەدى: قازاقستان قاي ورىندا؟
– «دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ القابى» جوباسى قانداي پەرسپەكتيۆالار اشادى؟
– بۇل – ستراتەگيالىق تۇرعىدان دۇرىس شەشىم. قازاقستاندا دوو-نى دامىتۋ ءۇشىن بىرنەشە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىق بار: سالىستىرمالى تۇردە ارزان ەلەكتر ەنەرگياسى, سالقىنداتۋ شىعىندارىن تومەندەتەتىن سۋىق كليمات جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ورتالىق ورنالاسۋى. «دوو القابى» تەك قازاقستاندىق ەمەس, بۇكىل وڭىرلىك تسيفرلىق ەكونوميكا ءۇشىن ينفراكۇرىلىمدىق قاڭقا جاسايدى. بۇل – جاڭا جۇمىس ورىندارى, سالىقتار, تەحنولوگيالىق ترانسفەر جانە دەرەكتەرگە ناقتى ەگەمەندىك بەرەدى دەگەن ءسوز.
– قازاقستاندىق IT-كومپانيالاردىڭ الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟ بۇل سەكتور شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قانشالىقتى قىزىقتى؟
– قازاقستاندىق IT-كومپانيالار اسەرلى ءوسۋ قارقىنىن كورسەتىپ كەلەدى. Kaspi سياقتى ونىمدەر حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعىپ, مۇندا باسەكەگە قابىلەتتى شەشىمدەر جاساي الاتىنىمىزدى دالەلدەدى. شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قازاقستان بىرنەشە فاكتوردىڭ ۇيلەسىمىمەن تارتىمدى: ءوسىپ كەلە جاتقان ىشكى نارىق, بىلىكتى كادرلار جانە ساياسي تۇراقتىلىق. قازىرگى مىندەت – وسى تاجىريبەنى كەڭەيتۋ, جاھاندىق دەڭگەيدە باسەكەلەسە الاتىن چەمپيون كومپانيالاردىڭ سانىن ارتتىرۋ.
– كيبەرقاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قانشالىقتى قاجەت؟ كونستيتۋتسيادا جەكە دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ بەكىتىلۋى نەنى بىلدىرەدى؟
– كيبەرقاۋىپسىزدىك كەز كەلگەن تەحنولوگيالىق شەشىمنىڭ ارحيتەكتۋراسىنا باستان-اياق ەنۋى كەرەك – بۇل «security by design» قاعيداتى. ولقىلىقتاردى كەيىن جاماۋ – قىمبات ءارى قاۋىپتى. كونستيتۋتسيادا جەكە دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ بەكىتىلۋى – بۇل ازاماتتارعا دا, حالىقارالىق سەرىكتەستەرگە دە بەرىلگەن ناقتى سيگنال: قازاقستان ادام قۇقىقتارىن تەحنولوگيالارعا قۇربان ەتپەيتىن تسيفرلىق مەملەكەت قۇرىپ جاتىر. بۇل – تسيفرلىق ورتاداعى سەنىمنىڭ ىرگەتاسى.
– قازاقستان ماماندار مەن ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن قولايلى ورتا قالىپتاستىرىپ جاتىر. بۇل تۋرالى نە ويلايسىز؟
– جي سالاسىنداعى تالانتتار ءۇشىن باسەكە بۇگىندە جاھاندىق سيپاتقا يە. قازاقستان سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, تەحنوپاركتەر, جەڭىلدەتىلگەن ۆيزالىق رەجيمدەر ارقىلى تارتىمدى جاعدايلار جاساپ وتىر – بۇل دۇرىس باعىت. بىراق ءوز ماماندارىمىزدى ۇستاپ قالۋ دا ماڭىزدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر مۇندا شەشۋشى ءرول اتقارادى – جاستار شەتەلدەن مۇمكىندىك ىزدەمەي, وتانىندا ءوزىن تابا الاتىن ورتا قالىپتاستىرامىز. س.امانجولوۆ اتىنداعى شقۋ وسى باعىتتا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر.
يسپانيادا لا ليگا تورەشىلەرىنىڭ جۇمىسىن جاساندى ينتەللەكت باعالايدى
– قازاقستاندى «تسيفرلىق حابقا» اينالدىرۋ قانشالىقتى امبيتسيالى جانە شىنايى شەشىم؟
– امبيتسيالى شەشىم ەكەنى راس. بىراق مەن مۇنى شىنايى ەمەس دەپ ايتپاس ەدىم. قازاقستاندا ءبارى بار: ساياسي باسشىلىقتىڭ ەركى, رەسۋرستار, گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جانە تەحنولوگياعا باعىتتالعان جاس ۇرپاق. ارينە, باسەكە جوعارى – سينگاپۋر, ءباا, پولشا وسى مارتەبە ءۇشىن بەلسەندى كۇرەسىپ جاتىر. سوندىقتان جىلدام ءارى جۇيەلى ارەكەت ەتۋ ماڭىزدى. «تسيفرلىق حاب» – بۇل جاي عانا ينفراكۇرىلىم ەمەس, ۇلكەن ەكوجۇيە. ونىڭ قۇرىلىسى قازىردىڭ وزىندە ءجۇرىپ جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
