اۋدارماشىنى جي الماستىرا الا ما؟

اۋدارمانىڭ ساپاسى تومەن

باعلان ميزامحان,

ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىق­ارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى, اۋدارما جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, كاسىبي اۋدارماشى:

– بۇل سۇراققا ءبىراۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن. ۇلكەن عىلى­مي زەرتتەۋدى, تەوريالىق نەگىز بەن پراك­تيكالىق تۇجىرىمدى قا­جەت ەتەتىن ماسەلە. ويتكەنى اۋدار­ماشى دا, اۋدارما دا ءارتۇرلى. اۋدار­مانىڭ جازباشا, اۋىزشا دەپ نە­گىزگى ۇلكەن ەكى توپقا بولىنەتىنىن بىلاي قويعاندا, ولار دا ىشىنەن سان تۇرگە بولىنەدى. ايتالىق, جازباشا اۋدارمانىڭ سوزبە-ءسوز اۋدار­ما, ەركىن اۋدارما, عىلىمي تەح­ني­كالىق اۋدارما, رەسمي-ىسكە­ري اۋدارما, اقپاراتتىق اۋدار­ما, كور­كەم اۋدارما سياقتى تۇرلەرى جە­تىپ ارتىلادى. سونىمەن قاتار اۋدار­ما قازاق تىلىنەن شەت تىلىنە مە, الدە شەت تىلىنەن قازاق تىلىنە قا­راي ما دەگەن سۇراق تا نەگىزگى ماسە­­لەلەردىڭ ءبىرى. بۇلاردى تىزبەك­تەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, اۋدار­مانىڭ بۇل تۇرلەرىنىڭ ءبارىن ءجۇز پايىز الىپ كەتە الاتىن ماماندار قازىرگى كەزدە جوقتىڭ قاسى. اسى­رەسە, قازاقشادان شەت تىلىنە كوركەم اۋدارۋعا كەلگەندە اقساپ جاتامىز. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى, قازاق كوركەم شىعارمالارىندا ۇلتتىق بولمىستى بىلدىرەتىن بەينەلەۋىش سوزدەر, لاكۋنالار جەتىپ ارتىلادى. جالپى, قازاق ءتىلى الەم تىلدەرى ىشىندە از زەرتتەلگەن تىلدەردىڭ ءبىرى. زەرتتەلگەن دەگەن ءسوزدى ادەيى قولدانىپ وتىرمىن, ويتكەنى كوپتەگەن عىلىمي ەڭ­بەك­تە قازاق ءتىلىن ازشىل (minor) توپ­قا جات­قىزادى, بۇل دۇرىس ەمەس. ال اۋدارماداعى جاساندى ينتەل­لەكت ماسەلەسىنە كەلسەك, «Google Translate» پەن «DeepL» سياق­تى جۇيەلەردىڭ دامۋىنا بايلانىس­تى كاسىبي (ادام) اۋدارماشىلار مەن ماشينالاردىڭ ءرولى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وزگەرگەنىمەن, قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە كوركەم شىعارمانى اۋدارعان كەزدە جوعا­رىدا ايتقان مادەني-ۇلتتىق رەڭكتى بىلدىرەتىن بىرلىكتەردى جەتكىزۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى قالپىندا قالىپ وتىر.

ماشينالىق اۋدارما قۇرالدا­رىنىڭ ءتۇرلى سالالاردى جەتىك مەڭ­­گەرمەۋى, اسىرەسە قازاق ءتىلى سياق­­تى از زەرتتەلگەن تىلدەردىڭ ما­تىن­دەر كورپۋسىندا جەتكىلىكتى قام­تىل­­ماۋى مادەني بىرلىكتەردىڭ قاتە اۋ­دارىلۋىنا, ءماتىننىڭ جاساندى, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەر ۇيلە­سىمسىز بولىپ شىعۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. ونىڭ سەبەبى, جي جۇيەلەرى قولدانىستاعى ونلاين دەرەكتەرگە سۇيەنەدى, ال مۇنداي دەرەكتەر بىرنەشە ۇستەم تىلدەرگە عانا بەيىمدەلگەن. ونداي تىل­دەر – ەكونوميكالىق جانە سايا­سي ىقپالى كۇشتى ەلدەردىڭ تىلد­ەرى. وسىدان-اق جي اۋدارما جۇيە­لەرىندە قازاق ءتىلى سياقتى تىلدەرگە قاتىستى اۋدارمانىڭ ساپاسى تومەن بولاتىنىن اڭعارا­مىز. دەگەنمەن, بۇل جايت جي جۇيەسىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا بولمايدى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. سويتسە دە ءسوزىم جالاڭ بولماۋى ءۇشىن جۋىردا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا جاساعان تالداۋىمدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنسام.

زەرتتەۋ بارىسىندا «الدار كوسە» قازاق حالىق ەرتەگىسىندە كەزدە­سەتىن مادەني رەڭكتى بىلدىرەتىن بىرلىكتەردىڭ اعىلشىن تىلىنە مەري لۋي مەيسي اۋدارىپ, 1968 جىلى نيۋ-يوركتە جارىق كور­گەن نۇسقاسى مەن ChatGPT-4o ينتەر­فەيسى اۋدارعان نۇسقاسىن سالىس­تىرعان ەدىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, زەرتتەۋ ناتيجەسى ءبىرىزدى بولۋ ءۇشىن OpenAI-دىڭ o1 نەمەسە o1 Plus سياقتى نۇسقالارى قولدانىلمادى. وسىلايشا, نەيروندى ماشينا اۋدار­ما جۇيەلەرىن «وقىتۋعا» بولا ما دەگەندى انىقتاۋعا تىرىستىق. جي اۋدارما ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بىرنەشە پرومپت بەرىلدى. ناتيجەسىندە, مەري دە, جي دا مادەني بىرلىكتەردىڭ كوننوتاتيۆتىك ماعىناسىن اۋدارۋعا كەلگەندە قاتەلەسەتىنىن بايقادىق. مىسالى, مەري اعىلشىن وقىرماندارىنىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىنە ساي كەلمەيتىن دۇنيەلەردى ءوز بەتىنشە بەيىمدەپ وتىرعان. ايتالىق, «توقال» ءسوزىن ول «قىزمەتشى قىز/servant girl» دەپ بەرۋمەن قاتار, كوپتەگەن ۇلتتىق ناقىشتى بىلدىرەتىن بىرلىكتەردى اۋدارمادان الىپ تاستاعان. ول ول ما, الداركوسەنى «beardless rogue, who was known throughout the steppe for his slyness and trickery/حالىققا ايلاكەرلىگى مەن قۋلىعىمەن تانىلعان قاڭعىباس كوسە» دەپ بەرگەنى ايدى اسپانعا شىعارعانداي اسەر قالدىرادى.

ال ChatGPT كۇردەلى تىل­دىك قۇرىلىمداردى وڭدەپ, كولەم­دى اقپاراتتىق ماتىندەردى ايتار­لىقتاي دالدىكپەن اۋدارعانىمەن, تۇپنۇسقا ءماتىننىڭ مادەني جانە ەموتسيالىق قالپىن تولىق اشىپ كورسەتە الماعان. بىرنەشە پرومپ­تان كەيىن ChatGPT ولاردى مەي­لىنشە وڭدەگەنىمەن, كەي بىرلىكتەر سول قالپى قاتە اۋدارىلعان. مىسا­لى, «جابىق» ءسوزى بىرنەشە ناقتى كوننوتاتسياعا يە ەكەنى بەلگىلى. الايدا كوشپەلى مادەنيەت كونتەك­سىندە ول كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىن جاۋىپ تۇراتىن كيىز جابۋ. ال جي ونى «a traditional Kazakh covered cart used by nomads, often to transport women or children/ كوشپەلىلەر ايەلدەر مەن بالالاردى تاسىمال­داۋ ءۇشىن پايدالانعان جابىق اربا» دەپ اۋدارعان. دەمەك, كور­كەم سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان بۇل عىلىمي زەرتتەۋدەن از تارالعان تىلدەردىڭ مادەني رەڭككە يە بىرلىكتەرىن ادام مەن جاساندى ينتەللەكت بىرلەسە وتىرىپ اۋدارعاندا عانا ساپالى اۋدارماعا قول جەتكىزەتىنىمىزدى بايقايمىز. ولاي بولسا, جي ادامدى نەمەسە ادام جي-ءدى الماستىرا الا ما دەگەن سۇراق اۋدارما سالاسى ءۇشىن ورىنسىز سياقتى.

كوركەم شىعارماعا ءتىسى باتا قويماس

شىڭعىس مۇقان,

«مازمۇنداما» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, باسپاگەر:

– الەمدەگى اڭگىمە جي بولا­شاقتا اۋدارماشىنىڭ ورىنىن باسا ما ەمەس, قاشان باسادىعا ويىس­تى. وسى جازدا Google جاريا ەتكەن جي ءجيى ورىندايتىن تاپ­سىرمالاردىڭ ءتىزىمىن اۋدار­ما­شىلاردىڭ جۇمىسى باستاپ تۇر. ايتپاقشى, ول ءتىزىمنىڭ وندى­عىندا تىلشىلەر دە بار. ماسەلەن, New York Times-ءدىڭ قىسقا جاڭا­لىقتارىن بەس جىلدان بەرى جي جازادى. 1997 جىلى IBM-ءنىڭ Deep Blue سۋپەركومپيۋتەرى سول كەزدەگى الەم چەمپيونى گارري كاسپاروۆتى جەڭدى. كومپيۋتەر العاش رەت ادامدى جەڭگەننەن بەرى 29 جىل ىشىندە بىردە-ءبىر رەت ادام كومپيۋتەردى جەڭىپ كورگەن ەمەس. ودان بەرمەن قاراي كوميۋتەرلىك باعدارلامالار ءتىپتى دامىپ كەتتى. جي-رەۆوليۋتسيانىڭ ءوزى نەگە تاتيدى. دەسە دە ساپا جاعىنان الدىمەن اعىلشىن سياقتى ءىزاشار تىلدەر الدا تۇرادى, سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ اۋدارماشىلارىنا كەزەك كەيىنىرەك كەلەدى. تەحنيكالىق ماتىندەر, نۇسقاۋلىقتار, كەلىسىم-شارتتار, زاڭنامالاردى جي-اۋدارماشىلار قازىردىڭ وزىندە ساپالى اۋدارادى. دەسە دە جي-ءدىڭ كوركەم شىعارماعا, ونىڭ ىشىن­دە پوەزياعا, باسقا دا نازىك تاقى­رىپتارعا كوپكە دەيىن ءتىسى باتا قويماس دەپ ويلايمىن. اعىل­شىن جانە يسپان تىلدەرىنىڭ قى­زىل ديپلومدى اۋدارماشىسى رەتىن­دە, اۋدارما ىسىنە قۇرىلعان باسپا­نىڭ قۇرىلتايشىسى رەتىندە ارىپتەستەرىمنىڭ بولاشاعى الاڭ­داتادى. بىراق جي-گە قارسى بولعان اۋدارماشى ۇتىلادى, ال جي-ءدى قۇرال رەتىندە قولدانۋدى ۇيرەنىپ العان اۋدارماشى ۇتادى, ەڭبەگى ءونىمدى بولادى. الداعى ۋاقىتتا تازا اۋدارماشىلار ەمەس, اۋدارماشى رەداكتورلار كوبىرەك قاجەت. جي تەك اۋدارماشىلاردى عانا ەمەس, بۇكىل ماماندىقتاردى ويلاندىرىپ وتىر. ەڭبەك نارىعىن حح عاسىرداعىداي كۇردەلى ترانسفورماتسيا كۇتىپ تۇر. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا امەريكا جۇمىسشىلارىنىڭ 95% اۋىل شارۋاشىلىعىندا ىستەگەن, قازىر 5% عانا ەڭبەك ەتەدى. قالعاندارى جۇمىسسىز قالعان جوق. ءتۇرلى كاسىپ اشىلدى, ماماندىق پايدا بولدى. سول سەكىلدى اۋدارماشى ما­ماندىعىن عانا ەمەس, بۇكىل مامان­دىق اتاۋلىن دا قىزىق وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. وسىنداي جاڭالىعى جىلدام كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءبىز قانداي باقىتتىمىز.

جاقسى ما, جامان با دەپ وتىراتىن شاق ەمەس

الما سايلاۋقىزى,

PhD, ۇلىبريتانيانىڭ ليدس ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي تاعىلىمداما ءوتىپ جاتقان «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى:

– جاساندى ينتەللەكتتىڭ العى­شارت­تارى بولعان ماشينالىق وقىتۋ, اۆتوماتيزاتسيا تەتىكتەرى بارلىق سالادا وسى ۋاقىتقا دەيىن جىلدار بويى بىرتىندەپ ەنگىزىلىپ جاتتى. ەندى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ونىڭ جىلدامدىعى مەن ساپاسى, گەنەراتسياسى مەن مۇمكىندىگى مۇلدەم جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ءدال قازىر ء«اى كەلدى, ەندى نە بولادى؟» دەگەن سۇراقتى الەمدەگى سالا ما­ماندارى تولاسسىز قويىپ جاتىر. ماسەلەن, قازىر ون ايلىق عىلى­مي تاعىلىمداما ءوتىپ جاتقان ۇلى­بريتانيادا دا بۇل تاقىرىپقا ءمان بەرىپ, وندىرىستەگى ماماندارمەن قويان-قولتىق ديالوگكە ءتۇسىپ, ساراپتاپ, سارالاپ, جاڭا تۇسىنىكتەر قالىپتاستىرۋعا تىرىسىپ جات­قانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. جي-گە ارنالعان كونفەرەنتسيا­لار مەن سەمينارلارعا قاتىسقان سايىن, مەنىڭ سانامدا دا بۇعان قاتىستى تىڭ, سالماقتى تۇسىنىكتەر قالىپتاسىپ جاتىر. اۋدارما سالاسىنا كەلەر بولساق, جاساندى ينتەللەكت ول جەردەگى كوپ دۇنيەنى وزىنە الىپ ۇلگەرگەنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. اقپاراتتى ءماتىن كۇيىندە دە, اۋديو كۇيىندە دە ءسىڭىرىپ الىپ, كوز ىلەستىرمەي, دەرەۋ اۋدارىپ بەرە قويادى. ازىرگە ساپاسىن ءمىنسىز دەي المايمىز, اسىرەسە قازاقتىلدى نۇسقاسىن قولدانىپ وتىرعاندا, تىم شۇبالاڭقى سويلەمدەر قۇراۋ­عا «شەبەر» ەكەنىن كورىپ ءجۇر­مىن. قازاق تىلىندە مۇلدەم جوق «جاڭا» قويىرتپاق ءسوزدى وتە ءجيى قۇراستىرادى, ال ول – قاۋىپتى ءۇردىس. بۇرىندارى دايىن ءماتىندى ءتىل ماماندارىنا, اۋدارماشىلارعا كورسەتىپ الاتىن, سونىڭ وزىندە ءىشىنارا قاتە كەتىپ جاتاتىن. جا­قىندا بالالارىم وقيتىن مەكتەپ­تىڭ ورتاق چاتىنا مەديتسينا قىز­مەت­كەرىنەن تۇماۋعا قاتىستى نۇس­قاۋلىق كەلدى. سويلەمدەرىن سويلەم دەۋگە كەلمەيدى, نەمەن اۋدارعانى كورىنىپ تۇر. وكىنىشكە قاراي, جاساندى ينتەللەكتىنى اۋدار­ماشى رەتىندە قولدانىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى سوعان ارتا سالۋ جيىلەپ بارادى. بۇرىن ناشار, كالكا اۋدارمانى كورسەك «گۋگلمەن» اۋدارا سالعان با دەۋشى ەدىك. ەندى كالكاعا قيسىنسىزدىق پەن «اقساق» ءسوزدى قولدانۋ ماسەلەسى قوسىلىپ وتىر. وسىندايدا جوعارى ءبىلىمدى, تاجىريبەلى اۋدارماشىنىڭ ورنى قاتتى بىلىنەدى. دەگەنمەن زەرتتەۋشىلەر بولاشاقتا اۋدارماشى ماماندىعىنىڭ تىنىسى تارىلا بەرەتىنىن, ءتىپتى ءبىر ادامدى ەكىنشى ءتىلدى ادامعا سينحروندى اۋداراتىن ارنايى چيپتەر پايدا بولاتىن ايتىپ ءجۇر. تەحنولوگيا وسى قارقىنمەن دامي بەرسە, وعان دا جەتەر كۇن الىس ەمەس. الايدا قاي كەزدە بولماسىن, تىلگە دەگەن ساۋاتتىلىق, جاۋاپكەرشىلىك جانە كاسىبيلىك وتە ماڭىزدى دەپ ويلايمىن. ەگەر ونى السىرەتىپ جىبەر­سەك, وزگە ءتىلدى بىلسەك تە, ءوز ءتىلى­مىزدىڭ سوزدەرىن تۇسىنبەيتىن حالگە دۋشار بولۋىمىز مۇمكىن. قازىر تسيفرلىق دامۋعا جاۋاپتى قازاق­ستاندىق مەكەمەلەر ءتىل كورپۋستارىن جاساپ, MLOps ارقىلى جاساندى ينتەللەكتىگە ازىق بولاتىن قازاقشا ماتىندەر ەنگىزىپ جاتقانى بەلگىلى. سونىڭ ساپاسى ءتىلدى دۇرىس قولدانۋعا قاتىستى كوپ نارسەنى شەشەتىن بولادى. جالپى العاندا, AI جاقسى ما, جامان با دەپ وتىراتىن كەزەڭ ارتتا قالدى, ەندى ونى قالاي ونىمدىلىكتى ارتتىراتىنداي, ەتيكانى بۇزبايتىنداي, نورمالاردى ساقتايتىنداي ەتىپ ءتيىمدى قولدانامىز دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك. ونىڭ شە­شىم شىعارۋشى الەۋەتى ءبىزدىڭ ەلدە ءالى تولىق ىسكە قوسىلمادى, ول قار­قىنىن كۇشەيتىپ, ماسشتاب­تالعاندا, جاڭا كەزەڭ باستالادى. الەم عالىمدارىنىڭ ايتۋىن­شا, قازىر ءاى وتە تەز دامۋدا, ال ينفراقۇرىلىمنىڭ كوبى «ەس­كىرگەن». الداعى 5–8 جىلدا بۇ­رىننان كەلە جاتقان جۇيەلەر­دى ءبارىبىر ءاى-مەن تولىق بايلا­نىستىرۋعا تۋرا كەلەدى. اۋدارما سالاسىنداعى دا بارلىق جۇيە, ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا بىرتىن­دەپ تولىقتاي جاڭارادى. سوعان دەيىن ستاندارتتاۋ مەن ساپانى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ زور مىندەتى.

مادەني ەرەكشەلىكتى تولىق تۇسىنبەيدى

مامىربەك فاراحات,

نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اقىلدى جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەلەكت ينستيتۋتى­نىڭ دەرەكتەر
ساراپشىسى:

– جاساندى ينتەللەكت بولا­شاق­تا اۋدارماشىنىڭ كەيبىر قىز­­مەت­تەرىن الماستىرا الادى, بىراق ونى تولىقتاي ىعىستىرىپ شىعا­ر­ا­دى دەۋ ءالى ەرتە. قازىرگى تاڭ­دا نەي­رون­دىق ماشينالىق اۋدار­ما جۇيە­لەرى وتە جىلدام دامىپ جاتىر. ولار ۇلكەن كولەمدەگى ماتىن­دەردى قىسقا ۋاقىتتا اۋدارىپ, كۇندەلىكتى تۇرمىستا, تەحني­كا­لىق قۇجاتتاردا جانە قارا­پايىم رەسمي ماتىندەردە كەڭى­نەن قولدانىلادى. بۇل تۇرعى­دان ال­عاندا, جاساندى ينتەللەكت اۋدارما ۇدەرىسىن جىلدامدا­تىپ, ۋاقىت پەن شىعىندى ۇنەمدەۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى. الايدا ءتىل – تەك سوزدەر جيىنتىعى ەمەس, ول مادەنيەت, تاريح, ويلاۋ جۇيەسى مەن سەزىمنىڭ كورىنىسى. كوركەم ادەبيەت, پوەزيا, فيلوسوفيالىق ماتىندەر, ءازىل مەن استارلى ماعىنا سياقتى سالالاردا ادام-اۋدارماشىنىڭ ءرولى ءالى دە شەشۋشى بولىپ قالا بەرەدى. جاساندى ينتەللەكت كەي جاعدايدا كونتەكستى, مادە­ني رەڭكتى نەمەسە ۇلتتىق ەرەك­شە­لىكتەردى تولىق تۇسىنبەي, ماعى­نا­لىق قاتەلىكتەرگە جول بەرۋى مۇم­كىن. ال كاسىبي اۋدارماشى ءماتىن­نىڭ سىرتقى ماعىناسىن عانا ەمەس, ونىڭ ىشكى رۋحىن, اۆتوردىڭ ويىن ءدال جەتكىزە الادى. سول ءۇشىن بولاشاقتا اۋدارما سالاسىندا باسەكەلەستىك كۇشەيەتىنى انىق. جاساندى ينتەللەكتىنى ءتيىمدى قولدانا المايتىن, تەك سوزبە-ءسوز اۋدا­رۋمەن شەكتەلەتىن اۋدار­ما­شىلار بىرتىندەپ نارىقتان ىعى­سۋى مۇمكىن. ال جوعارى دەڭگەي­دەگى, ياعني بىرنەشە ءتىلدى تەرەڭ مەڭگەرگەن, مادەنيەتارالىق ايىر­ما­شىلىقتاردى جاقسى تۇسىنەتىن, ءماتىندى وڭدەپ, رەداكتسيالاي الا­تىن كاسىبي اۋدارماشىلار عانا سۇ­رانىسقا يە بولماق. ەڭ ىقتي­مال باعىت – ادام مەن جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى. جي باستاپقى اۋدارمانى جاساپ بەرسە, اۋدارماشى ونىڭ ساپاسىن تەك­سەرىپ, دالدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا, بولاشاقتا اۋدار­ماشى ماماندىعى جويىلمايدى, كەرىسىنشە, تەك ۇزدىك, بىلىكتى مامان­دار قالاتىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە وتەدى.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –

دۇيسەنالى الىماقىن,

«Egemen Qazaqstan»