شەتەلدىكتەردى اۋىل تىرشىلىگى قىزىقتىرادى
الەم بويىنشا 1,5 ملن-نان استام جازىلۋشىسى بار امەريكالىق كريس دجۋندەف پەن نەمىس بلوگەرى يوحاننەس حۋلش وسى جىلى قىركۇيەك ايىندا كاتونقاراعايعا كەلدى. جاھاننىڭ جەرۇيىق جەرلەرىن ارالاپ جۇرگەن جيھانكەزدەردىڭ باعىتىندا تاڭداۋ ەركىندىگى شەكسىز ەدى, الايدا ولار التايدىڭ ەتەگىندە, اۋاسى وشاق تۇتىنىمەن ارالاسقان ەلىمىزدىڭ شىعىسىنا بەت الدى.
ولار اۋىلدىڭ كۇنبە-كۇنگى تىنىس-تىرشىلىگىن كورۋدى ماقسات ەتىپ كەلگەن. تۇسكى استىڭ قامىمەن داستارقان جايىپ جاتقان ايەل, ەسىك الدىندا مۇلگىپ جاتقان يت, ورىستەگى جىلقىلار بلوگەرلەردىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرىپ, فوتوعا ءتۇسىرىپ Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى جەكە پاراقشالارىنا جاريالاعان.
«سارى تۇسكە ورانعان اڭعارلار, يەن جاتقان جولدارمەن مىنا الەمنەن بەيحابارسىز ەرەكشە تىنىشتىق. مىنە, بۇل كاتونقاراعايداعى كۇزدىڭ ەرەكشە اسەرى بولماق», دەپ جازدى ساياحاتشى-بلوگەر يوحاننەس حۋلش.
ال كريس دجۋندەف ەلىمىزگە ون جىلدان كەيىن قايتا كەلگەنىن ايتادى.
«قازاقستانعا العاش رەت 2014 جىلى ات باسىن بۇردىم. قازىر مۇندا ءبارى جاڭا قالىپقا ەنگەن. باعزى زاماندا بۇل جەرگە تاۋەكەلشىل ساياحاتشىلار عانا كەلەتىن. ال بۇگىندە بۇل ەلدى ءتيىمدى ءارى تەز ارالاپ شىعۋعا بولادى. ارنايى قوسىمشالار مەن بانك كارتالارى ءبارىن جەڭىلدەتكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. قىزمەت ساپاسى دا جوعارى دەڭگەيدە ەكەن. قازاقستاننىڭ قانشالىقتى دامىپ, العا جىلجىعانى شىنىندا تاڭعالارلىق», دەپ جازبا قالدىرعان.
شەتەل ساياحاتشىلارىنىڭ بۇل ساپارىنان ءومىردىڭ بار سالماعى قاراپايىم ساتتەردەن قۇرالاتىنىن ۇعۋعا بولادى.
سانعا باسىمدىق بەرگەن
اۋىلدىق ايماقتاردى تۇراقتى دامىتۋ قورىنىڭ ديرەكتورى فاتيما گەرفانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تۋريستىك الەۋەتتى زور 74 اۋدان بار. سولاردىڭ ىشىندە كاتونقاراعايدىڭ ورنى ەرەكشە. جەرگىلىكتى حالىق كەلگەن قوناقتى ءومىر ىرعاعىنا بەيىمدەيدى, ال تابيعاتى ۇندەستىككە ۇيرەتەدى. مۇندا تۋريست سىرتتان كەلگەن باقىلاۋشىدان گورى, تىرشىلىكتىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتەس. شەتەلدىك بلوگەرلەر ساپارىنىڭ ءمانى وسىندا. ولار كاتون قاراعايدىڭ شىنايى تىنىسىن كورسەتە وتىرىپ, جەرگىلىكتى ءومىردى الەمگە ايگىلەيدى.
«كاتونقاراعاي جۇرتى جالپى ەشكىمگە ۇناۋعا تىرىسپايدى. قاراپايىم تىرشىلىگى وزىندە. مۇمكىن ءتۋريزمنىڭ بولاشاعى دا وسىندا شىعار. مۇندا كەلۋشىلەردىڭ سانى ەمەس, كوڭىلى قىمبات», دەيدى ف.گەرفانوۆا.
الايدا مامان ەلىمىزدە تۋريزم سالاسىنداعى جۇمىس ماقساتتى جۇزەگە اسىرىلماسا, قازىرگى كۇيىمىزدى جوعالتىپ الامىز با دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ف.گەرفانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى (ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى № 50 قاۋلىسى) ءتۋريزمدى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى درايۆەرى دەپ بەلگىلەيدى. جوسپارعا سايكەس, 2029 جىلعا قاراي شەتەلدىك تۋريستەر سانىن 0,9 ملن-نان 4 ملن-عا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن, ىشكى تۋريزم دە ايتارلىقتاي وسەدى.
ء«تۋريزمنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 3,4%-دان الەمدىك ورتاشا دەڭگەيگە 8%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, اۋە قاتىناسىن كەڭەيتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ سەكىلدى باسىم باعىتتار قامتىلعان. استانا, الماتى (تاۋ كلاستەرىن قوسا), تۇركىستان, ماڭعىستاۋ, بۋراباي نەگىزگى تۋريستىك ايماقتار دەپ بەلگىلەنگەن. قاراپ وتىرساق جوسپاردا تەك ساندىق ماقساتتار ەنگىزىلگەن, ال ءوسىمنىڭ ساپاسىن كورسەتەتىن ولشەمدەر جوق. تابيعاتقا تۇسەتىن سالماق, مادەني ورتانى ساقتاۋ, اۋىلدىق جەرلەرگە پايدا مەن جەرگىلىكتى قاۋىمنىڭ ورنىقتىلىعى ەسەپكە الىنباعان. جالپى سانعا سۇيەنگەن سايىن ءمان كەتەدى. سول كەزدە ەڭ قىمبات دۇنيەمىز – تىنىشتىق پەن تازالىق, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىم كوزدەن عايىپ بولۋى مۇمكىن», دەيدى اۋىلدىق ايماقتاردى تۇراقتى دامىتۋ قورىنىڭ باسشىسى.
ف.گەرفانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا تۋريزم تەك ەكونوميكالىق سالا رەتىندە قاراستىرىلعان, ال ونىڭ مادەني, جەرگىلىكتى الەۋەتتى ساقتاۋ فۋنكتسياسى ەسكەرىلمەگەن. سونداي-اق جوسپاردا ەكولوگيالىق تۇراقتىلىققا كوڭىل بولىنگەنىمەن, ناقتى كورسەتكىشتەر مەن باقىلاۋ قۇرالدارى جوق. ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق ستاندارتتارى ارنايى نورماتيۆتىك اكتىلەردە (جاسىل تۋريزم, ەكوتۋريزم ەرەجەلەرى) كورسەتىلگەنىمەن, ستراتەگيالىق قۇجاتتا بۇل ماقساتتار مەن ىسكە اسىرۋ قۇرالدارىنىڭ بايلانىسى ەسكەرىلمەگەن.
«حالىقارالىق تاجىريبە (UNWTO, 2017) بويىنشا, ءتۋريزمدى باسقارۋ كەزىندە ايماقتىڭ شەكتى جۇكتەمەسى (carrying capacity) ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. شەكتەن تىس تۋريستىك اعىن تابيعات پەن الەۋمەتتىك جۇيەلەردى دەگراداتسياعا ۇشىراتادى. ەلىمىزدەگى جوسپاردا بۇل كورسەتكىش قاراستىرىلماعان. تۋريزم جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋشى رەتىندە قاراستىرىلعان, بىراق جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋى, شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى, تۋريستىك قىزمەت ساپاسى, تۋريستەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى سياقتى الەۋمەتتىك ولشەمدەر ەسەپكە الىنباعان. ياعني ءتۋريزمنىڭ تابىسى تۋريستەر سانى ارقىلى باعالانىپ, تۇراقتىلىق پەن ادىلدىك ەسكەرىلمەگەن», دەيدى ف.گەرفانوۆا.
الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرگەن ابزال
«World Tourism Organization» (UNWTO) دەرەگىنە سۇيەنسەك, Y جانە Z بۋىنىنىڭ 86%-ى ادەتتەگى قىزمەتى جوعارى قىمبات قوناقۇيلەر اياسىنداعى دەمالىستى ەمەس ناعىز تىنىشتىق سىيلايتىن, تاريحي اسىرەسە كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كورسەتەتىن ورىندارعا ساپارلاعاندى قالايدى. ال وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ ۇتارى كوپ. سوندىقتان تۋريستەر سانىنا ەمەس, قايماعى بۇزىلماعان, كاتونقاراعاي سەكىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ قالپىن ساقتاۋعا نازار سالعان ءجون.
ماسەلەن, «فرانتسيادا Petites Cités de Caractère» باعدارلاماسى ارقىلى شاعىن قالالار قايتا جاندانىپ جاتىر. يتاليادا «Borghi più belli d’Italia» جوسپارىمەن ەلدى مەكەندەرى قورعالادى. جاپونيانىڭ «One Village», «One Product» قوزعالىسى اۋىلدى ءوزىن-ءوزى تانىستىرۋ مەكتەبىنە اينالدىردى. كورەيادا دا فەرمەرلىك پەن تسيفرلىق تەحنولوگيا توعىسىپ, «اقىلدى اۋىلدار» بوي كوتەردى. ال يسلانديا مەن نورۆەگيادا ەسكى قوجالىقتار شاعىن قوناقۇيلەرگە اينالىپ, ءار بولمە ءبىر-ءبىر اۋلەتتىڭ تىنىسىن جەتكىزەدى.
بۇل ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ورنىقتى تۋريزم – مادەنيەت, تابيعات پەن ەكونوميكانىڭ اراسىنداعى تەڭدىك قاعيداتىن دالەلدەيدى. وسى ورايدا ف.گەرفانوۆا «مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى ولشەنەتىن ناتيجەلەرگە باعدارلايدى. بۇل ساندىق كورسەتكىشتەردى باقىلاۋدى جەڭىلدەتەدى, بىراق مادەني بىرەگەيلىك, قاۋىمداستىق قاتىسۋى, ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعى سياقتى اسپەكتىلەر نازاردان تىس قالاتىنىن ايتادى.
«گەرمانيانىڭ تۇراقتى دامۋ ستراتەگياسى (German Sustainable Development Strategy, GSDS) بارلىق ساياسات سالاسىن, ونىڭ ىشىندە ءتۋريزمدى قامتيدى. ءار نورماتيۆتىك اكت تۇراقتىلىق قاعيداتتارى بويىنشا تەكسەرىلىپ, ناتيجەلەر اشىق جاريالانادى. ەلىمىزدە دە وسىنداي مەحانيزمدى ەنگىزۋ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن ايماقتاردىڭ تۇراقتىلىعىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. نەگىزى ەكولوگيالىق مارشرۋتتار مەن سەرتيفيكاتتالعان نىسانداردىڭ ۇلەسىن, رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەنىڭ تەڭگەرىمىن (carrying capacity) انىقتاپ الۋ قاجەت», دەيدى ول.
تۋريزم – تەك تۋريستەر مەن تابىس ەمەس, مادەني ديالوگ, ەلدى جەرگىلىكتى تۇرعىندارى, داستۇرلەرى مەن تابيعاتى ارقىلى تانۋ جولى. ونى تابيعاتتى بۇلدىرمەي, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق پەن مادەنيەتتى ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزۋ ماڭىزدى. ال ەگەر ماقسات تەك تسيفرلارعا باعدارلانسا, قوعام مەن تابيعاتتىڭ شىنايى جاعدايى ەسكەرىلمەيدى. قۇندىلىقتار باستى نازاردا بولسا, تۋريزم ۇلتتىق تۇراقتى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ بولىگى بولا الادى دەيدى ماماندار.
