كىرىسپە
– اپا!
– نە ق ۇلىنىم؟
– جاڭا ءسىز ايتقان ەرتەگىدەگى تاۋ كوتەرگەن تولاعاي جايلى ويلاپ جاتىرمىن. تولاعايداي بولسام عوي, شىركىن!
– بولاسىڭ, بوتام, بولاسىڭ! ەلىن سۇيگەن ەر بولادى, ءوزىن سۇيگەن جەر بولادى!
– تاعى ءبىر ەرتەگى ايتشى, اپا!
– ايتايىن, ق ۇلىنىم, ايتايىن.
تاس كەدەرگى تاعدىر موينىنا كەدەيلىك قامىتىن كيگىزگەن ول سول كۇنى ادەتتەگىسىنەن دە اسقان اش ەدى. ەڭ سوڭعى تيىنىنا ءبىر تويۋدى ارمانداپ, قالت-قۇلت ەتىپ كەلە جاتقاندا وتكەن-كەتكەنگە الاقان جايىپ, القىنىپ تۇرعان قايىرشىنى كوردى دە, قالت تۇرا قالدى. ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان توپتىڭ اراسىندا التىنعا مالىنعان ايەلدەر دە, كيگەن كيىمىنىڭ ءوزى جاقۇتتاي جارقىراپ, قۇلپىنايداي قۇلپىرعان بايلار دا بار ەدى. سولاردىڭ ەشقايسىسى قايىرشىنىڭ قالتىراعان الاقانىنا سوقىر تيىن دا تاستاماي, كەۋدە كەرە كەردەڭ باسىپ وتە بەردى, وتە بەردى. ال ءسىڭىرى شىققان سورلى كەدەيدىڭ قايىرشىعا قايىرىلماۋعا ءداتى جەتپەدى. ول قالتاسىنان ەڭ سوڭعى تيىنىن الىپ, اشتىقتان كوزى قاراۋىتىپ قۇلاعالى تۇرعان قايىرشىنىڭ كۇس باسقان كۇرەڭ الاقانىنا سالدى.
سول ءسات ەشكىم كۇتپەگەن ۇلى وقيعا بولدى. كەدەي جىگىت كەشە قينالعاندا تۇسىندە كورگەن قۇدايدىڭ سۇلباسىن كوردى. قۇداي قايىرشىنىڭ وڭ يىعىنان اسىرا وڭ قولىن العا سوزدى. سول ءسات اي مەن كۇن شاعىلىسىپ, قۇيرىقتى جۇلدىزعا ۇقساعان قىزعىلتسارى شۇعىلا كەدەي جىگىتتىڭ كوز الدىندا زۋ ەتىپ وتە شىقتى. سول شۇعىلاعا ورانعان قۇدايدىڭ سۇلباسى ءىزىم-قايىم جوق بولدى.
قايىرشىعا قارايلاسقان كەدەي جىگىت سول كۇننىڭ ەرتەسىندە اياق استىنان ات باسىنداي التىن تاۋىپ, ءبىر-اق ساتتە بايىپ شىعا كەلدى.
– قانداي جاقسى ادام, اپا؟!
– كىمدى ايتاسىڭ, ق ۇلىنىم؟!
– جاڭاعى قايىرشىعا قارايلاسقان كەدەي جىگىتتى ايتامىن.
– ءيا, ق ۇلىنىم, سولاي, ەسىڭدە بولسىن, ەل ءۇشىن ەرلىك جاساۋدان ارتىق باقىت, قايىرىمدىلىقتان اسقان قاسيەت جوق!
سول ءتۇنى ول جايلى جاتىپ, جاقسى ۇيىقتادى. ءتۇنى بويى تۇسىندە تاۋ كوتەرگەن تولاعاي مەن قايىرشىعا قارايلاسقان كەدەي جىگىتتى كورىپ شىقتى.
ەرتەگى ايتقىش انا ءالجان, ونى جۇرەگىنە قۇيىپ, ويىنا ءتۇيىپ العان قۇيماقۇلاق نۇرسۇلتان ەدى.
سوندا ول بار بولعانى بەس جاستاعى ويىن بالاسى بولاتىن.
ءبىرىنشى حيكايا
ءوزىن ويلاعان – قۇلقىننىڭ ق ۇلى, حالقىن ويلاعان – ۇلى
جان ەمەسپىن ورىنسىز سابىلعانداي,
جاس تا ەمەسپىن وسسەم دەپ جاعىنعانداي,
جىرلايمىن ەلىم مەن ەلباسىمدى,
ەل تىلەۋىن تىلەيمىن جانىم قالماي.
اسفالتتىڭ ءوزىن بالقىتقان الاپات ىستىق ءتاندى, كورشى ەلدىڭ ءسات سايىن قۇبىلعان ساياساتىنىڭ اڭىزاق اپتابى جاندى شىجعىرىپ شىداتار ەمەس. كۇنمەن بىرگە ونىڭ دا جۇرەگى جانىپ تۇر. الاڭ كوڭىلمەن كوپ ويلانىپ, كوپ تولعاندى ول. اقىرى ءبىر شەشىمگە كەلدى دە, شيىرشىق اتىپ, شيراق تۇردى ورنىنان. ۇيگە ادەتتەگىسىنەن الدەقايدا كەش ورالعان ونى وتاناسى قۇراق ۇشىپ, جىلىۇشىراي قارسى الدى.
– كەشكى استى سۋىتپاي, داستارقانعا وتىرايىق, نۇرسۇلتان.
– وزدەرىڭ تاماقتانا بەرىڭدەر, سارا. مەن جولعا جينالايىن.
– قايدا؟
– ماسكەۋگە.
– ءپالى, ەرتەڭ 6 شىلدە – تۋعان كۇنىڭ ەمەس پە؟ ەت جاقىندارىڭ ءبارى جينالىپ, كەلگەلى جاتىر. قايدا اسىقتىڭ؟
– ماسكەۋگە. ءوزىم بارماسام, شەشىلەر ءتۇرى جوق بۇل پروبلەمانىڭ.
– نە دەيىن ساعان, نۇرسۇلتان؟ ىلعي وسى عوي. جان تىنىشتىعىن ءبىر ءسات ويلامايمىسىڭ. دەمالىسسىز جۇمىس دەنساۋلىعىڭا زيان كەلتىرە مە دەپ تە ۋايىمدايمىن.
– ۋايىم دەگەن – ۋ. پەسسيميست ەمەس, وپتيميست بولۋ كەرەك. كىم ەدى «پەسسيميست ۆيديت ترۋدنوستي پري كاجدوي ۆوزموجنوستي, وپتيميست ۆ كاجدوي ترۋدنوستي ۆيديت ۆوزموجنوستي», دەگەن ۋينستون چەرچيلل ەمەس پە؟
– سەزەمىن, قيىندىق كوپ.
– قيىندىق دەگەن قايراق. وعان قاڭىلتىردى جانىساڭ كەتىلەدى, بولاتتى جانىساڭ جەتىلەدى, – دەپ ويلادى نۇرسۇلتان. – كەتىلۋگە حاقىم جوق! جەتىلۋىم كەرەك! حالىق ءۇشىن, ەل ءۇشىن. كونفۋتسي ايتپاپ پا ەدى: «داۋىل سوققاندا اقىماق ادام قالقان ىزدەيدى, اقىلدى ادام جەل ديىرمەن ورناتادى», دەپ. ۇيدە وتىرىپ قالقان ىزدەگەنشە, رەسەيگە بارىپ جەل ديىرمەن ورناتايىن.
وسى ويعا بەكىنگەن نۇرسۇلتان سول كۇنى كەشتەتىپ ماسكەۋگە ۇشىپ كەتتى.
«ءوز پايداڭدى ويلاما, ەل پايداسىن ويلا. ءوز پايداڭ سونىڭ ىشىندە», – دەپ ەدى-اۋ بالاساعۇن. نەتكەن دانالىق. ەل پايداسىن ويلاپ, ەكى جەپ بيگە شىقتىم. ەڭ باستىسى – ەل مۇددەسىنە قاتىستى ۇلكەن ءبىر ءتۇيىن تارقاتىلدى ءارى تۋعان كۇنىمدى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى تويلادى».
وسى وي, وسى سەزىم ويعا شۋاق, بويعا قۋات بەرىپ ەدى. سودان دا نۇرسۇلتان ەلگە كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن ورالىپ, جۇمىسقا جانىلعان جىگەرمەن قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتى.
ەكىنشى حيكايا
جاقسى جۇرگەن جەرىنە كەنت سالادى, جامان جۇرگەن جەرىنە ءورت سالادى
ورناعان ەۋرازيا كىندىگىنە,
بىلمەيدى استانانى كىم بۇگىندە؟!
باستاعان ۇلى كوشتى ەلورداعا,
ەرلىگى ەلباسىنىڭ جىر بۇگىندە.
– قاراشى, جانىم, استانا تۇندە دە سۇلۋ ەمەس پە؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىڭ, ساۋلەم! قالا تۇندە جاڭا ءبىر قىرلارىمەن جارقىراپ, جايناپ تۇر.
– استانا جاۋھار قالا عوي.
– جاۋھار تۇندە دە جارقىرايدى.
ورتالىق الاڭدا دەمالىپ وتىرىپ وكپە تۇستا ءوتىپ بارا جاتقان قىز بەن جىگىتتىڭ اڭگىمەسىنە كۋا بولعان مەنىڭ ويىما نۇرسۇلتاننىڭ كىندىك شەشەسى تۇرسىن ايتقان اڭگىمە ورالدى.
– نۇرسۇلتاننىڭ ون جاستاعى ويىن بالاسى كەزى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن تۇرسىن انا. – ءابىشتىڭ قۇدايى كورشىسى جانايىمنىڭ شىمنان سالىنعان ءۇيى ۋاقىت وزعان سايىن شوگىپ, جەركەپەگە اينالىپ بارا جاتتى. جانايىمنىڭ جالعىز ۇلى ۇمىتبەك نۇرسۇلتانمەن تۇيدەي قۇرداس ءارى ەكەۋى دوس ەدى. قابىرعاسى كوگەرگەن, ىلعال, ءىشى ىزعار جەركەپە انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا اسا زيان. سونى ويلاپ جەسىر ايەل, جەتىم بالاعا جانى اشىعان ءابىش قۇداي قوسقان قوساعى الجانمەن اقىلداسىپ, جانايىمعا ءجونى ءتۇزۋ باسپانا سالىپ بەرۋگە بەكىندى. ءابىشتىڭ بۇل باستاماسىن اعالارى شالاباي مەن ءۇمىت تە قوستاي كەتتى. سول كۇننىڭ ەرتەسىندە ءابىش باستاپ, وزگەلەر قوستاپ, اسارلاتىپ ىسكە كىرىسكەن اۋىل ادامدارى اينالاسى ءبىر ايدا جاڭا ءۇيدىڭ قابىرعاسىن قالاپ, توبەسىن جاۋىپ, سىلاپ, اقتاۋدان وزگە جۇمىستىڭ ءبارىن ءبىتىرىپ تاستاپ ەدى.
بۇكىل اۋىل بولىپ جۇمىلعان سول جۇمىسقا اۋىل بالالارى دا ءوز ەرىكتەرىمەن جەگىلدى. بالانىڭ اتى بالا ەمەس پە؟ ەدىگە مەن ۇمىتبەك ۇلكەندەردىڭ «الىپ كەل», «بارىپ كەلىنەن» جالىعىپ, كەيدە كولەڭكەگە جاتا كەتەتىن, نە اسىق, نە جاسىرىنباق وينايتىن. ال نۇرسۇلتان جۇمىستان جالىقپايدى. تۇسكى دەمالىس ساتىندە شەلەك تولى سازدى الدىنا قويىپ الىپ, شاپ-شاعىن كىرپىشتەر قۇيادى, كىرپىش كەپكەسىن كىشكەنتاي ءۇي سالادى. ءۇيدىڭ توبەسىن كارتون قاعازبەن جاۋىپ, ەسىك, تەرەزەلەرىن شىبىقتان جاسايدى.
– سۇلتانجان, نە ىستەپ وتىرسىڭ؟ – دەگەن ۇلكەندەردىڭ سۇراعىنا: «ءۇي سالىپ جاتىرمىن. وسكەندە ۇلكەن قالا سالامىن, مىنا شامالعان مەن قاسكەلەڭنەن دە ۇلكەن, الماتىداي, – دەپ جاۋاپ بەرەدى ول.
اۋىل ادامدارى ءبىر اي بويى اسارلاتىپ جۇمىس ىستەدى. نۇرسۇلتان سول كۇندەرى تۇندە تۇسىندە, كۇندىز قيالىندا ەڭسەلى عيماراتتارى مەن سالتاناتتى سارايلارى ساپ تۇزەگەن, كوشەلەرى وقتاي ءتۇزۋ, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى, سايالى باقتارى كوز جاۋىن العان, جاسىل جەلەك جامىلعان عاجايىپ قالانى كورىپ ءجۇردى. سول كورگەنىن اۋىلداستارىنا سىر عىپ, جىر عىپ ايتۋشى ەدى.
– وسكەندە كىم بولاسىڭ؟ – دەگەن سۇراققا:
– قۇرىلىسشى بولامىن, الەمدە جوق اسەم قالا سالامىن! – دەپ جاۋاپ بەرەتىن.
«الەمدە جوق اسەم قالا سالامىن», دەگەن ءسوزدى نۇرسۇلتاننىڭ اۋزىنا اللاتاعالا سالدى ما ەكەن؟ شىنىندا دا ەلباسى ەلىمەن بىرگە جاڭا قالا, جاس قالا – استانانى سالىپ, تاريحي ۇلى ەرلىك جاسادى. «ارقا توسىندە جاڭا ەلوردا سالۋىمىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, – بىزگە ءتۇبىرلى مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. استانا ارقىلى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىرلارعا سوزىلعان كوشى مەجەلى جەرگە جەتتى. سارىارقانىڭ ساۋمال سامالدى دالاسىنا قازىق قاعۋ قازاقتىڭ كەم قويعاندا سوڭعى ءبىر جارىم عاسىرعا سوزىلعان وتىرىقشىلدانۋ ۇدەرىسىن ءبىرجولاتا تۇيىندەدى. استانا ارقىلى قازاق ءوزىنىڭ جەرىنە تولىق يە بولا الدى. ەل يەسى كىم ەكەنىن, جەر كيەسى قايدا ەكەنىن بۇكىل الەمگە كورسەتتىك».
بالا نۇرسۇلتاننىڭ بۇدان باسقا دا اسىل ارمانى كوپ ەدى. سول اسقاق ارماندار ونى قىران قاناتىنا قوندىرىپ, الدەبىر الىس ولكە, جۇماق جەر, جۇماق ەلدەرگە الىپ ۇشاتىن.
ارمان العا جەتەلەيدى. ارمانسىز ادام – قاناتسىز قۇس. اسۋ-اسۋ بەلدەردە, اسا ءبىر سوققان جەلدەردە نۇرسۇلتاندى اسقارالى بيىكتەرگە الىپ ۇشقان قۇدىرەتتىڭ ءبىرى – اسىل ارمان, اقيىق وي.
ءۇشىنشى حيكايا
التىن – جەر سىيى, العىس – ەل سىيى
وسىرگەن داريعا, دينارا, ءالياسىن,
جاقسى اكە – جانى جومارت دارياسىڭ,
«ەل ءۇشىن ەر نۇرسۇلتان امان بول!» – دەپ
تىلەگەن كوردىك ەلدىڭ قارياسىن.
تىرەۋسىز اسپان جاراتقان, توڭكەرىلگەن كوك كۇمبەزدەي الىپ كوككە اي مەن كۇن ورناتقان, ادامزاتقا تىرىدە – ءتورى, ولگەندە – كورى قاسيەتتى جەر-انانى جومارتتىقپەن سىيلاعان قۇدىرەتى شەكسىز, مەيىرىم-شاپاعاتى مول اللاتاعالانىڭ قازاق حالقىنا سىيلاعان باعا جەتپەس ەكى ۇلكەن باقىتى بار. ونىڭ ءبىرى – اتا-بابالارىمىز اڭساعان تاۋەلسىزدىك, ءبىرى – قاننان دا قىمبات, جاننان دا ءتاتتى سول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن قۇلاتپاي, تىك كوتەرىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. تاۋەلسىزدىككە جەتۋ قانداي قيىن بولسا, ونى ۇستاپ تۇرۋ ودان دا قيىن. بۇل ارتىق ايتىپ, اسىرا ماقتاۋ ەمەس, ونداي ماداققا ول ءزارۋ دە ەمەس. وزگەسىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلى تۇلعا ەكەندىگى داۋسىز.
باسقارۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان, قولداۋشى كيەسى – مىعىم ەكونوميكاسى, مىقتى جۇيە, قۇرىلىمدارى مىزعىماس تىرەكتەرى بار مەملەكەتتى باسقارۋ دا وڭاي ەمەس. كۇل-تالقانى شىعىپ قيراعان ەكونوميكاسى, ءتورت قابىرعاسى قاۋساپ قالعان ەلدە جاڭا مەملەكەت قۇرۋ – قيامەتتىڭ قىل كوپىرىندەي قيىن ەكەنى حاق. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وداعى مۇراعا قالدىرعان سان سالانى تۇگەل قامتىعان سانالۋان قيىندىقتان قيالاپ شىعىپ, تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ – تاقىر جەرگە تاۋ تۇرعىزعانمەن, ساحارانىڭ ءشولىن گۇلگە بولەپ, تامۇقتى جۇماققا اينالدىرعانمەن بىردەي. ەڭبەككەر ەلىنە, كەڭقولتىق حالقىنا ارقا سۇيەگەن, جەكە باسىنىڭ قۋانىش-قايعىسىن ۇمىتىپ, الاتاۋداي اۋىر جۇك ارقالاعان, سول جۇكتىڭ اۋىپ قالماۋى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي, كۇندىزگى كۇلكى, تۇنگى ۇيقىنى قۇرباندىققا شالىپ ايانباي, تاپجىلماي ەڭبەك ەتكەن, الداعىنى كورىپ, الىستى بولجاعان ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي ۇلى ءىسىن ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل الەم ونىڭ كەمەل ويلى كەمەڭگەرلىگى مەن ەرلىگى دەپ باعالادى. نۇرسۇلتاننىڭ الداعىنى انىق كورەتىن, الىستى بولجايتىن دانىشپاندىعىنىڭ مىڭنان ءبىر مىسالى ەلىمىزدى سوم ايماعىنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا قالدىرماي, ءتول تەڭگەمىزدى جاساتۋى بولسا, ەكىنشى ءبىر دالەلى – ۇلتتىق قور قۇرۋى.
قايعى-مۇڭى مەن وكىنىشى, وكسىگى كوپ, قۋانىشى مەن جۇبانىشى از قايران قازاق ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقاندا قۋانىشى قوينىنا سىيماي, بوركىن اسپانعا اتا قۋاندى. سول كوپ قازاقتىڭ ءبىرى ەدىك ءبىز. باقىتىمىز باياندى بولسىن دەگەن تىلەكپەن بىرگە, كوكىرەگىمىزدە وتارشىلار سالعان جارا دا بار ەدى. سول جارانىڭ ۇلكەنى – سەمەي پوليگونى بولاتىن.
پوليگون – جۇرەكتەگى جارام مەنىڭ,
قايعىدان كوز اشپاعان دالام مەنىڭ,
قازاعىم ەندى قايتىپ كۇن كورەر دەپ,
جۇك تۇسكەن جۇرەگىمە بالاڭ ەدىم, – دەپ شەرلى شەجىرە جازىپ, شەرمەندە بولىپ, الەمگە ايگىلى اقىن, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىناسىپ جۇرگەندە قارا بۇلتتى قاق جارعان نايزاعايداي بولىپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ جايلى جارلىعى شىقتى!
سول تاريحي جارلىق شىققان جىلى كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ ەڭ الىس اۋىلدارىن ارالاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سوندا كوزبەن كورگەنىمىز – بۇكىل حالىقتىڭ قۋانىشى, قۇلاقپەن ەستىپ, كوكەيگە تۇيگەنىمىز – بۇكىل حالىقتىڭ العىسى! قازاقستانداعى سان ۇلتتىڭ پوليگوندى جاپقان پرەزيدەنتكە دەگەن سانسىز راحمەتى مەن شەكسىز قۇرمەتى! ودان كەيىن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنا, ماسكەۋ مەن پاريجگە, تۇركيا مەن قىتايعا جول ءتۇستى. سوندا ەستىگەنىمىز – «نازارباەۆ سىندى پرەزيدەنتى بار حالىق باقىتتى! پوليگوندى جاپقان پرەزيدەنتكە ميلليون العىس, مىڭ مارتە تاعزىم!» – دەگەن اق نيەتپەن ايتىلعان العىس!
«قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كورەگەن ساياساتى بولماعاندا, بۇل وڭىردەگى حالىق ءالى كۇنگە دەيىن سىناقتاردان زارداپ شەگىپ وتىرۋى مۇمكىن ەدى. ءسىزدىڭ ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرۋ باستاماڭىز ارقىلى سولتۇستىك جارتى شاردا ونداي اۋماق تۇڭعىش رەت قۇرىلعانىن زور ريزاشىلىقپەن ايتا الامىن», – دەپ جازدى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقتان العان العىسى كوپ. وتە كوپ. سونىڭ ءبىرىن ەلباسىنىڭ ارقاسىندا ەسەسىن قايتارىپ, ەسىن جيعان ۇلەسكەرلەر, ەندى ءبىرىن «باتىر بايان» فيلمىندە باس كەيىپكەردى سومداپ, كەيىن اۋىر كەسەلگە ۇشىراعاندا كومەك قولىن سوزعان پرەزيدەنتكە اتاقتى اكتەر, تاعى ءبىرىن ەقىۇ-عا توراعا بولىپ قانا قويماي, استانا ءسامميتىن ءساتتى وتكىزگەنى ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىق پەن الىس, جاقىن شەتەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ايتتى, تاعى ءبىرىن... سان العىستى سانامالاپ تاۋىسا الماسپىز, ءسوزدى اششى ىشەكتەي سوزباي, توقسان اۋىز ءسوزدىڭ ءتۇيىنىن ايتساق, العىسپەن ەر, جاڭبىرمەن جەر كوگەرەتىنىنىڭ مىقتى ءبىر مىسالىن ەلباسى ومىرىنەن ايقىن كورەمىز.
التىن – جەر سىيى,
العىس – ەل سىيى!
«سول سىيلىعىنىڭ – ەل سىيلىعى قۇتتى بولىپ, قۇت-بەرەكە داري بەرسىن تاعىڭا, ەلىمىزدى باقىتقا باستاي بەر!» – دەگەن تىلەك ايتامىز «ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسىنا (ماحمۇت قاسىمبەكوۆ). وسى تۇستا قالام ۇشىنا پلاتون (ب.ە.د. 427-337) ايتقان: «نيكوگدا نە بۋدەت پروتسۆەتات گوسۋدارستۆو, ەسلي ەگو نە ناچەرتيت حۋدوجنيك پو بوجەستۆەننومۋ وبرازتسۋ», دەگەن ءسوز ورالىپ تۇر.
ءتورتىنشى حيكايا
جەمىستى اعاش جەرگە يىلەدى, جەتەلى جىگىت ەلگە يىلەدى
ەسىندە مىڭ گرادۋس وت كەشەگى,
بالقىتىپ بولاتتى ول وت كوسەدى,
قاينادى قازانىندا تەمىرتاۋدىڭ.
حالقى ءۇشىن قاجەت بولسا وت كەشەدى.
ءالى ەستە, ءبارى ەستە. توقىراۋ تورىنداعى توقسانىنشى جىلدار... كەڭەستىك كەڭىستىكتەن قالعان اۋىر مۇرا – قۇلاعالى تۇرعان زاۋىت, فابريكا, قۇلدىراعان ءوندىرىس, قۇلازىعان اۋىل, قۇردىمعا كەتكەن ەكونوميكا سىندى سان كەسەل ەڭسەنى ەزىپ تۇر. جالاقى, جاردەماقى, زەينەتاقىنى الا الماي ەسەڭگىرەگەن ەل. ءتوزىمى تاۋسىلعان شاحتەرلەر ەرەۋىلگە شىقتى. حالىق ۇرىككەن جىلقىداي دۇرلىكتى. سول ءبىر قيىن كەز, سىن ساعاتتا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ شۇعىل قاراعاندىعا ۇشىپ كەلدى. كەلدى دە, حالىقپەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, اشىق سويلەستى. شاحتەرلەردىڭ تالابى ورىندى ەكەندىگىن, الايدا, تاپ قازىر ونى قاناعاتتاندىرۋعا مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعىن اشىق ايتتى.
– ءتاتتى وتىرىكتەن اششى شىندىق ارتىق, – دەدى پرەزيدەنت. – مەن جاعداي تەز وڭالادى دەپ ۋادە بەرە المايمىن. ەرتەدەن جەتكەن ەسكى ءسوز – ەستى ءسوز بىلاي دەيدى:
– ىرىس, قايدا باراسىڭ؟
– ىنتىماققا.
– باقىت قايدا باراسىڭ؟
– بىرلىككە!
ىنتىماق بولسا, بىرلىك بولسا ءبىز اسپايتىن اسۋ, جوق. حالىق الماس قامال بار ما؟! بىرلىك بولسا تىرلىك تە بولادى. ىنتىماقتى بولساق ىرىس كەلەدى. ءتوزىم كەرەك, سابىر كەرەك. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەپ حالىق بەكەر ايتپاعان. قيىندىقتان شىعۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار, ول – جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ەتۋ. ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭبەك!
– سوندا قانشا كۇتەمىز؟ – دەدى الىپ-ۇشىپ تۇرعان ءبىر البىرت جاس.
– ونى مەن ەمەس, وزدەرىڭىز ايتاسىزدار, سىزدەردىڭ ەسەلى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ ناتيجەسى ايتادى, – دەدى پرەزيدەنت. – ال مەن سىزدەرمەن بىرگەمىن. نە كورسەك تە بىرگە كورەمىز.
– ۇكىمەت شە, ۇكىمەت نە ءبىتىرىپ وتىر, – دەدى جاڭاعى جاس جىگىت.
– ۇكىمەت ۇيىقتاعان جوق, وياۋ. ولاردىڭ قالعۋىنا دا جول بەرمەيمىن.
ۇلكەندەر جاعى بىرىمەن ءبىرى كۇبىرلەسىپ كەتتى.
– كابينەتتە شالقايىپ وتىرىپ الماي, بىزگە جەدەل جەتتى, – دەدى كوپتى كورگەن كونەكوزدەردىڭ ءبىرى. – بۇل دا بولسا كىسىلىگىنە ساي كىشىلىگى ەمەس پە؟
– ءيا, – دەدى ەكىنشى قاريا, – جەمىستى اعاش جەرگە يىلەدى, جەتەلى جىگىت ەلگە يىلەدى دەگەن وسى. پاتشا باسىمەن قاراپايىم حالىققا ءيىلىپ تۇر.
– ءوزى سەرتكە بەرىك پە, سونى ايتشى.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى سويلەپ كورگەن ەمەس ول.
– و, وندا جارادى, جايساڭىم!
– اينالىپ وتەيىن, ساداعاڭ كەتەيىن, التىن حالقىم! ال, كانە, اقىلداسايىق. نە جاعداي وزدەرىڭە بەلگىلى. نە ىستەيمىز ەندى؟ وسىلاي ەرەۋىلدەتىپ, ونسىز دا قيىن جاعدايدى ونان سايىن قيىنداتا بەرەمىز بە؟ الدە, بەلدى بەكەم بۋىپ, ۋاقىتشا قيىندىققا ءتوزىپ, ەڭبەكتەنىپ, ءوزىمىزدى, ءور ەلىمىزدى ەڭسەلى ەتەمىز بە؟
– ءبارى تۇسىنىكتى, – دەدى ەرەۋىلدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – ەلباسى دۇرىس ايتادى: «ەڭبەك, ءبارىن دە جەڭبەك! جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ەڭبەك ەتەيىك! قالاي, دۇرىس پا, دوستار!
– دۇرىس! – دەپ ءدۇر ەتە قالدى الاڭ تولى حالىق. بايلام وسى بولدى.
ەلگە يىلگەن ەلباسى حالىقتى باقىتقا باستاپ بارادى...
بەسىنشى حيكايا
باق پەن داۋلەت – بىرلىكتە.
ءومىردىڭ ماعىناسى – اتقارىلعان تىرلىكتە
رۋشىلدىق, جەرشىلدىكتى ءولتىرىپ,
ورداباسىعا كوتەرىلدى ەر تۇرىك.
قيىن ءىستىڭ قيۋىن دا تاپتى ول –
بارلىق ۇلتتى كەلىسىمگە كەلتىرىپ.
دالانىڭ دانا شالدارى-اي, ايتۋداي-اق ايتىپتى-اۋ. «وسەتىن ەلدىڭ ارمانى كوپ, وشەتىن ەلدىڭ جانجالى كوپ». راس قوي. باقىتىمىزعا وراي, قازاقستان, عاجاپستان – جانجالى جوق, ارمانى كوپ ەل. ارمانى كوپ ەلدىڭ بەرەكەسى بار, مەرەكەسى دە كوپ. سول مەرەيلى مەرەكەلەر قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى, قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى بولىپ سالتاناتتى ساپتا تۇر.
كوپ ۇلتتى, ءبىر ماقساتتى مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان ەكى بىردەي ەگىز قاسيەت بار. ونىڭ ءبىرى – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ بايىرعى ۇلى دالاسىنداي ۇلىلىعى – پەيىلىنىڭ كەڭدىگى, ءبىرى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرلىك پەن ىنتىماقتى, كەلىسىم مەن دوستىقتى تۋ ەتكەن سارا دا دانا ساياساتى. سودان دا ءبىز بەرەكەلى, مەرەكەلى ەلمىز. بيىلعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋدەمىز.
استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «ماڭگىلىك ەل: ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» تاقىرىبىمەن وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءححىى سەسسياسىنا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن كەلگەن 1500-دەن اسا ادام قاتىناستى. وسى سەسسيادا جاساعان بايانداماسىندا ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەدى: «تاياۋدا بريتاندىق «يپسوس موري» سوتسيولوگيالىق قىزمەتى بۇكىل قازاقستان بويىنشا تاۋەلسىز زەرتتەۋ جۇرگىزدى, سوعان سايكەس قازاقستاندىقتاردىڭ 93 پايىزدان استامى ەلدەگى جاعدايدى جوعارى باعالايتىنىن اتاپ كورسەتكەن. بۇل – ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ كىرىسپەسىندە تولىمدى بەينەلەنگەن «ءبىز, قازاقستان حالقى!» اتتى باستى قاعيداتتىڭ سالتانات قۇرۋى.
مەن دە, وزدەرىڭىز سايلاعان اسسامبلەيا توراعاسى رەتىندە, بۇل جەتىستىكتى باعالايمىن. مەن جاڭا قازاقستاننىڭ جاسامپاز جىلدارى ىشىندە بىزگە جۇزەگە اسىرۋعا ءساتى تۇسكەندەردى ماقتان تۇتامىن. اسسامبلەيا جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ بويىنشا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا باستاماشى بولعان ەدى, بيىل ءبىز ونىڭ دا 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن بولامىز.
وسى جىلدار ىشىندە اسسامبلەيا اسا بەلگىسىز قۇرىلىمنان ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن سايلاۋ قۇقىنا يە كونستيتۋتسيالىق ورگانعا ترانسفورماتسيالاندى. بۇل اسسامبلەيانىڭ بەدەلىن ارتتىردى. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ – الەمدە بالاماسى جوق كەرەمەت زاڭ. ول ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ونىڭ نورمالارى ءبىزدىڭ ۇلتارالىق ساياساتىمىزدىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى», – وسى ءسوزى ارقىلى ەلباسى: «باق, داۋلەت – بىرلىكتە, ءومىردىڭ ماعىناسى – اتقارىلعان تىرلىكتە», دەگەن ۇلاعاتتى وي ايتتى.
«ەجەلگى ەگيپەت ماقالىندا ايتىلاتىنداي, دۇنيەدەگىنىڭ ءبارى ۋاقىتتان قورقادى, بىراق ۋاقىت پيراميدالاردان قورقادى, – دەپ ساباقتادى ءسوزىن ەلباسى. – ءبىزدىڭ جاڭا ەلوردامىز – اجارلى استانا وسىنداي ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى. ءبىز ناعىز بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ پيراميداسىن – قازىر قحا سەسسياسى ءوتىپ جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى ءۇشىن بىرەگەي عيمارات سالدىق.
قازاقستانعا كەلگەندەردىڭ بارلىعى اسسامب-
لەيامىزعا تاڭ-تاماشا قالادى, ءبىزدىڭ ۇلتتار دوستىعىنا قانشالىقتى ۇلكەن ماڭىز بەرەتىنىمىزدى كورەدى. بۇل ساراي – دىندەر عيباداتحاناسى, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىنىڭ عيباداتحاناسى. جاھاندىق كونفەسسيالار كوشباسشىلارىنىڭ V سەزى جاقىندا ءدال وسى جەردە وتەدى». سولاي بولدى دا.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ «اسسامبلەيا تاريحى – ەل تۇراقتىلىعىنىڭ تاريحى» اتتى بايانداماسىندا ۇلاعاتتى ويلار ايتتى. ولار: «بۇكىلقازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتىڭ بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ كىلتى بۇكىل قازاقستاندىق مادەنيەت, بەرىك مادەني ارقاۋسىز ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تابىسى مۇمكىن ەمەستىگى, قازاقستاندىق ۇلتتىق رۋحتىڭ باستى كوزى – ورتاق رۋحاني ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار نەگىزىندەگى حالىق بىرلىگى. وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتتىق تاربيەلەۋ, مەملەكەتتىك ءتىل, ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىن ساياساتتاندىرۋعا جول بەرمەۋ...» اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ: «باقىت باعالاي بىلگەننىڭ عانا باسىندا تۇرادى. ەڭ اسىل قازىنامىز – بىرلىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلسەك, بارلىق اسۋلاردان اسامىز.
مەن حالقىمدى اسسامبلەيانىڭ التىن شاڭىراعىن اسقاقتاتا تۇسۋگە ۇندەيمىن. بىرلىك قاعيداسى – ءاربىر ازاماتتىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالسىن! جۇرەگىمىزدە ۇلى وتان – ماڭگىلىك ەلگە دەگەن ماحاببات وتى مازداسىن! باياندى بولاشاققا بىرگە قادام باسايىق! ىرىسىمىز تاسىپ, ايبىنىمىز اسا بەرسىن!
العا, قازاقستان!» دەگەن ءتۇيىن ءسوزى الشى تۇسەر اسىققا قۇيىلعان قورعاسىنداي كوڭىلگە قونا كەتتى.
پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اسسامبلەيا سەسسياسىندا ايتقان ۇلاعاتتى ويلارى باق-داۋلەت – بىرلىكتە, ءومىردىڭ ماعىناسى – اتقارىلعان تىرلىكتە ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالعان ەسكىرمەيتىن ەستى ءسوز بولدى.
ءسال العا وزىڭقىراپ بارىپ ايتساق, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلىتاۋ تورىندە ايتىلعان ۇلاعاتتى ويلارىندا دا ەڭ اسىل قازىنامىز – بىرلىگىمىز جايلى, بىرلىكتىڭ ارقاسىندا بىتىرگەن تىرلىگىمىز جايلى كوكەيگە قونىمدى كوپ جايلار انىق تا قانىق ايتىلدى.
ءيا, بىرلىك بولماي تىرلىك بولمايدى.
باق, داۋلەت – بىرلىكتە, ءومىردىڭ ماعىناسى – اتقارىلعان تىرلىكتە!
التىنشى حيكايا
مۇراتىڭ حالىق بولسا – ايىڭ جارىق بولادى.
حان ءادىل بولسا – حالىق ىنتىماقتى بولادى
تۇلپارسىڭ القىمى ءىسىپ, القىنباعان,
قىرانسىڭ زەڭگىر كوكتە ساڭقىلداعان.
باقىتقا باستاي بەر دەپ ەلىمىزدى,
نۇرەكە, باتا بەردى حالقىڭ ساعان.
قاراقورىمنىڭ جارتاسىنا قاشالىپ جاسالعان شىڭعىس حاننىڭ قاسيەتتى وسيەتىندە ونىڭ تاريحي قاستەرلى بەينەسى, كەرەمەت كەسەك ءىس-ارەكەتتەرى, جاندۇنيە جاساۋلارى ەلەس بەرىپ تۇرعانداي.
التىن دەنەم قالعىسا دا,
ارداقتى ەلىم سولماسىن.
ءبۇتىن دەنەم قاجىسا دا,
بۇكىل ەلىم توزباسىن.
ابزال ەلىم داڭقى ارتسىن.
بۇكىل دەنەم قينالسا, قينالسىن –
بۇكىل ەلىم توپتانسىن! – دەپتى شىڭعىس حان. ومىردەگى وقيعالار مەن قۇبىلىستاردىڭ, تاريحي تۇلعالاردىڭ, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىرازى داۋلى عوي. شىڭعىس حانعا قاتىستى دا دۋالى اۋىزداردىڭ ءوزى توقتاتا الماعان داۋ كوپ. دەسەك تە, شىڭعىس حاننىڭ تاسقا قاشالعان سوزدەرىنەن ونىڭ ەلىم دەپ ەمىرەنگەن بەينەسى تايعا تاڭبا باسقانداي تانىلىپ تۇر. وسى جولدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ: «ساداعاڭ كەتەيىن, اينالايىن حالقىم! سەنىڭ مۇددەڭ جولىندا بويداعى قۋات, ويداعى ءناردىڭ ءبارىن سارپ ەتۋگە بەيىلمىن», – دەگەن سوزىمەن ۇندەس, قانداس.
مۇراتىڭ حالىق بولسا, ايىڭ جارىق بولادى. سونىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى ەلباسىنىڭ ونەگەلى ءومىر, بۇكىل الەم تانىعان, مويىنداعى ۇلى تۇلعاسى, حالىقتىڭ وعان دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن شەكسىز قۇرمەتى.
ەلباسىنا دەگەن حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن شەكسىز قۇرمەتىنىڭ, بەرىك سەنىمىنىڭ كوركەم كورىنىسى بولدى بيىلعى جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. دۇنيەجۇزىنىڭ سان قىرىنان كەلگەن سانالۋان ساڭلاق بايقاۋشىلار: «بىردە-ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىق بولعان جوق, بىردە-ءبىر كەمشىلىك تابا المادىق, بۇل وتە ءادىل سايلاۋ بولدى», – دەپ تاڭدايلارى تاقىلداپ, تامسانعان سايلاۋدا ن.ءا.نازارباەۆ 97 پايىز داۋىس الىپ, ايقىن باسىمدىقپەن انىق تا قانىق جەڭىسكە جەتتى. بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ توبە ءبيى مايقى ءبيدىڭ سوناۋ ءحىى عاسىردا ايتقان: «حان ءادىل بولسا, حالىق ىنتىماقتى بولادى», دەگەن تاريحي ءسوزىنىڭ ايقىن ءبىر دالەلى ەدى بۇل.
«ادامدا جاقسى قاسيەت بولماسا, وعان باق تا, باقىت تا قونبايدى» دەپتى ءجۇسىپ بالاساعۇن. نۇرسۇلتانعا قونعان باق پەن باقىتتىڭ سىرى نەدە, قۇپياسى قايسى؟ بۇعان تولىق جاۋاپ بەرۋ قيىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتارداعى كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, تاريح ۇزاق تولعاتىپ, سيرەك تۋاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلى تۇلعا! «كەمەڭگەرلىك قۇپياسى» اتتى كىتابىمدا («اردا» باسپاسى, 2009 جىل) نازارباەۆ فەنومەنىن تۇسىنۋگە (تۇسىندىرۋگە ەمەس) تالپىنىس جاسادىم. ەلباسىنىڭ ەڭبەك پەن كۇرەسكە تولى ءومىر جولىن زەردەلەگەندە ۇققانىم: ونى الەمدىك بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەن العىشارت – جاراتىلىس جومارتتىقپەن سىيلاعان تۇلعالىق قاسيەت. العاشقى باسپالداق – انا ءسۇتى, اكە قانىنان دارىعان داۋسىز قاسيەتتى تاربيە. ەپيكتەتتىڭ سوزىمەن ايتساق: «كۇللى عاجايىپتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تاماشاسى – جاقسى تاربيەلەنگەن ادام». وسى تۇستا نۇرسۇلتان تاربيەسىندە ءاز اجە ءتاتتىبالا ايتقان ءتامسىل, اناسى ءالجان شەرتكەن تاعىلىمدى ەرتەگى, اكەسى ابىشتەن ەستىگەن اقىل مەن ناقىل جانە ءومىر مەكتەبىنىڭ وڭ اسەرى بولعانىن ايتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. بۇعان الەمدىك دەڭگەيدەگى ادەبيەتشىلەر مەن تاريحشىلاردىڭ, فيلوسوفتار مەن ەكونوميستەردىڭ ەڭبەكتەرىن وقۋ مەن توقۋ, ءومىر بويعى ءۇزىلىسسىز ىزدەنىستەردى قوسساڭىز, سونادايدان تانىلار سوم تۇلعانىڭ سىرى مەن قۇپياسىن اشپاساڭىز دا سوعان اپارار سوقپاققا تۇسەرىڭىز زايىر.
ۇلت باعىنا تۋعان ۇلى تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز – ءتاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرعانىمىز. ءبىز شەكارامىزدى زاڭدىق تۇرعىدان رەسىمدەدىك. ەلدىڭ تۇتاستاندىرىلعان ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قۇردىق. بيلىك تارماقتارىنىڭ بولىنۋىنە نەگىزدەلگەن زاماناۋي مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاساعان تاريحي ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزدىك. ەلدىڭ جاڭا ەلورداسى – استانانى سالدىق. بۇل زاماناۋي قالا ءبىزدىڭ بويتۇمارىمىز بەن ماقتانىشىمىزعا اينالدى. ءبىز ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن الەمگە كورسەتۋ ءۇشىن ونىڭ الەۋەتىن پايدالانا الدىق. ءدال سول سەبەپتەن دە حالىقارالىق قوعامداستىق كورمەسىن وتكىزۋ ورنى رەتىندە تاڭدادى. ەگەر استانا بولماسا, بۇل دا بولماس ەدى. مۇنداي قۇرمەت كەز كەلگەننىڭ ەنشىسىنە تيە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز كەڭەستەن كەيىنگى كەزەڭدەگى كۇللى كەڭىستىكتە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن, وسى ۇيىمنىڭ سامميتىن وتكىزگەن جانە عالامدىق اۋقىمداعى ءىس-شارا – ەكسپو-2017-ءنى وزىندە وتكىزەتىن ءبىرىنشى ەل ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى», – دەگەن ءسوزى ەل ءۇشىن جاسالعان ەڭبەكتىڭ جەمىسى مەن جەڭىسىن ايقىن تانىتىپ تۇر. ەلى ەڭبەككەر, ەل باستاعان ەرى كەمەڭگەر بولسا اسپايتىن اسۋ, الىنبايتىن قامال جوق, بۇل بولماسا العا تارتقان ادامزات كوشىنىڭ سوڭىندا شاڭ قاۋىپ قالۋدان بوتەن امال جوق. باقىتىمىزعا قاراي قازاق ەلى – ەڭبەككەر, كوش باستاعان كوسەمىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ – كەمەل ويلى كەمەڭگەر.
الەم قىزىققان تاعى ءبىر باقىتىمىز – حانىمىز ءادىل. سودان دا حالىق ىنتىماقتى. سودان دا 2015 جىلعى 26 ساۋىردەگى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ نۇرسۇلتاننىڭ مۇراتى – حالىق, سودان دا ونىڭ ايى جارىق ەكەنىن; حان ءادىل بولعاندىقتان, حالىق ىنتىماقتى ەكەنىن ايداي الەمگە پاش ەتتى.
2015 جىلى 29 ساۋىردە بولعان پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى مەن تاۋەلسىزدىك سارايىنداعى حالىقتىڭ كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيى ادەمى ۇندەسىپ, اسەم جاراسىم تاپتى. سول كۇنگى عاجايىپ اۋراعا تابيعاتتىڭ ءوزى دە تابىنىپ, اسپانداعى التىن كۇن اينالاعا نۇرلى, سىرلى, سىمباتى بولەك سۇلۋ شۋاق شاشىپ تۇردى. ءيا, مۇراتىڭ حالىق بولسا – ايىڭ جارىق بولادى. حان ءادىل بولسا – حالىق ىنتىماقتى بولادى!
جەتىنشى حيكايا
ءتۇندى قۋعان كۇندىزدەي, حالىقپەن ول ەگىزدەي
قايراتى قايتپاس, ايبىنى بەينە ارىستان,
جاساعان نۇسقا حالقىنا ۇلى بارىستان.
قازاقتىڭ ەلىن تانىتقان بۇكىل الەمگە,
عاسىرلاردا تۋار سىزدەي دانىشپان.
تارلان تاريح قويناۋىنا كەتكەن حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى وڭتۇستىك افريكادا كيمبەرليت ترۋباسىنان ەڭ ۇلكەن الماستاردىڭ ءبىرى تابىلدى. ودان بريلليانت الۋ ءۇشىن الەمدەگى ەڭ تاڭداۋلى زەرلەۋشى شاقىرىلدى. اتاقتى شەبەر كيمبەرليت ترۋباسىنداعى الماستىڭ قىر-سىرىن ۇعۋ ءۇشىن تەك ونى زەرتتەۋگە عانا ءبىر جىل ۋاقىتىن سارپ ەتتى. تەك سودان سوڭ عانا الماستى قىرناپ, وڭدەپ, زەرلەۋگە كىرىستى. سودان كەيىن تامشىلاعان تەر مەن جان ازەر شىداعان ەڭبەكتەن اسقان شەبەرلىك پەن زەرلەنگەن اسىل تەكتى بريلليانت ومىرگە كەلدى. قاي قىرىنان قاراساڭ دا كوز جاۋىن العان, ءتۇننىڭ وزىندە جارقىراپ, جانىپ تۇرعان بريلليانت سونشالىقتى تىڭعىلىقتى زەرتتەۋسىز, تىنىمسىز ەڭبەكسىز, ونىڭ تەكتى تابيعاتىن تەرەڭ ۇقپايىنشا سوندايلىق عالاماتتى ومىرگە اكەلۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەدى. زەرلەۋشىنىڭ ءبىر عانا قاتەلىگى ساتسىزدىككە اكەلىپ سوعار ەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا سالماقتى ساياساتكەردىڭ ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى كەزەڭدەگى كورەگەندىگىن, بىرىنەن سوڭ ءبىرى قىز جىبەكتىڭ كوشىندەي بولىپ تىزىلگەن جاڭالىققا تولى باعالى باستامالارى مەن ۇلى يدەيالارىن سول بريلليانت ارلەۋشىنىڭ اسا نازىك, اسا اۋىر ەڭبەگىمەن, اسقان شەبەرلىگىمەن تەڭەستىرۋگە بولادى. وعان ونىڭ سوڭعى ەكى ون جىلدىقتاعى 2030 جانە 2050 ستراتەگيالارى, «نۇرلى جولى», «ماڭگىلىك ەلى» ايقىن ايعاق. سونىڭ جارقىن جالعاسى باق-تا جاريالانعان 5 رەفورما مەن ونى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 100 ناقتى قادام. ءبىر سوزبەن ايتساق, بۇل تاياۋ بولاشاقتىڭ باعىتىن كورسەتىپ بەرگەن باعدارشام, اداستىرماس اق جۇلدىز. بۇگىندە ەلدىڭ ءبارى بىلەتىن 5 رەفورمانىڭ بەس مىقتى دىڭگەگى بار. ولار: كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم, بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ. ءبارى بىردەي اسا ماڭىزدى 5 رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنان بەس جۇمىس توبىنان جاساقتالعان كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل 5 رەفورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنا زور كومەك بولارى ءسوزسىز.
ۇلتتىڭ وسىناۋ ۇلى جوسپارى, جالپى, نۇرسۇلتاننىڭ بارلىق اسا باعالى باستامالارى مەن ۇلى يدەيالارى ءتۇندى قۋعان كۇندىزدەي, ونىڭ جانى حالىقپەن ەگىزدەي. ەسكىدەن جەتكەن ەستى ءتامسىل شەرتكەن سىر بۇل. اللا تاعالا ادامدى بالشىقتان جاراتقان. ادامدى جاراتقان اللانىڭ قولىندا ءبىر ۋىس بالشىق قالىپتى. اللا سول بالشىقتى ادامنىڭ الاقانىنا سالىپ, «ءوز باقىتىڭدى ءوزىڭ جاساپ ال!» – دەپتى. ادامزاتتىڭ ءبىر بولىگى – سول بالشىقتان ىزگىلىك جاساعاندار العىسقا, ز ۇلىمدىق جاساعاندار قارعىسقا بولەنىپ كەلەدى.
وزىنە سەنگەن قۇستاي ۇشادى, بىرەۋگە سەنگەن مۇرتتاي ۇشادى. وزىنە سەنگەن نۇرسۇلتاندى تابيعي تالانتى مەن تاباندى ەڭبەگى قىران قۇستىڭ قوس قاناتىنداي بولىپ تالاي-تالاي بيىكتەرگە الىپ ۇشتى.
ىزگىلىك قىل, ىزگىلىك كوپ كىسىدە,
اسەرلى عوي ىزگىلەردىڭ ءىسى دە, – دەگەن ءجۇسىپ بالاساعۇن ءسوزى ومىرلىك مۇراتى بولدى ونىڭ. پيفاگوردىڭ: «باقىتتى قۋىپ قارا تەر بولما, ونى ءوزىڭنىڭ ءىسىڭ مەن ىشىڭنەن ىزدە», دەگەن ءسوزىن دە ۇنەمى جادىندا ساقتادى, ۇلى مۇرات, ۇلى ەڭبەك سەنىمدى اقتادى.
نۇرسۇلتان – وتىزعا جەتپەي-اق وردا بۇزىپ, قىرىققا جەتپەي-اق قامال العان قاھارمان. بۇعان ونىڭ بۇكىل سانالى ومىرىنەن ونداعان, جۇزدەگەن مىسال كەلتىرىپ كوزىقاراقتى حالىقتىڭ ءوزى بىلەتىن جايلاردى بايانداماي-اق قويالىق.
وسىنىڭ ءبارى الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعاعا باستايتىن باسپالداقتار بولعانمەن, نۇرسۇلتان فەنومەنىنىڭ باستى فاكتورلارى ونىڭ اللانىڭ نۇرى تۇسكەن ۇلى تۇلعاسىندا!
ءتۇيىن ءسوز
تەرەڭ تەڭىز تارتىلمايدى, تەرەڭ وي سارقىلمايدى
كوز جەتپەس كوك اسپانداي كولەمىنە,
بويلاتپاس كوك تەڭىزدەي تەرەڭىنە,
ەلباسىم, ەلىن سۇيگەن نۇرسۇلتانىم,
قونعان باقىت دەر ەدىم مەن ەلىمە.
ۇلى تۇلعالاردى تاريحتىڭ ءوزى تۋعىزادى. زاماننىڭ داۋىلى مەن جاۋىنى, سەلى مەن جەلى, ءورتى مەن دەرتى شىڭداپ, قاتايتادى. سونىڭ كوركەم ءبىر كورىنىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءومىرى. ول بۇگىنگى الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىگىنە بىردەن جانە وپ-وڭاي جەتكەن جوق. وعان دەيىن ول تالاي تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن ءوتتى. قينالعان كەزدەرى دە بولدى, سىر بەرمەدى, مايىسپادى, قايىسپادى, سىنبادى. ۇلتتىق ۇلى رۋح, قايىسپايتىن قايسار نامىس, قايتپاس قايرات-جىگەرىن جانىپ, ۇنەمى العا جەتەلەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ جايلى ويلاعاندا قالام ۇشىنا شاكارىم قاجىنىڭ:
مەن جەتەلەپ ولەمىن,
ورگە قاراي قازاقتى, – دەگەن ولەڭىمەن قاباتتاسا ۆولتەردىڭ: «مەملەكەتتى قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىر عانا ۇلى ادام جەتكىلىكتى», – دەيتىن ۇلاعاتى, بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي حانعا ايتقان: «ۋايىمسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حانىم-اي!», – دەگەن ءسوزى ورالادى. نۇرسۇلتان كەلە جاتقاندا ونىمەن بىرگە تەرەڭ تەڭىز, تەكتى ويلار كوشىپ كەلە جاتقانداي اسەردە بولامىن.
قارا ءسوز ۇزاي بەرەدى. نۇرسۇلتان جايلى ويىمدى ولەڭمەن ورەيىن:
دانالاردىڭ كوزىندەي,
ءسوزى بۇقار سوزىندەي,
اقىلىنا قاراسام,
ابىلايدىڭ وزىندەي.
بەكزاتتىعى اپپاق سەزىمدەي,
ساياساتتا سەمسەر سەزىلمەي,
نۇرسۇلتانداي دانا قايدا بار,
ويلايتىن حالقىن كوز ىلمەي.
ءبىر ءوزى ءبىر ەل تۋىنداي,
لەبىزى التىن بۋىنداي.
نۇرسۇلتان سىندى دانانىڭ.
تۇرسىنشى تۋى جىعىلماي.
ءار ءىسىن قولداپ, دەمەڭدەر,
ارتىق ايتتى دەمەڭدەر.
اسا ءجيى تۋمايدى,
نۇرسۇلتانداي كەمەڭگەر.
ءيا, نۇرسۇلتاننىڭ ويى تەڭىز, ءوزى ۇلىلىقپەن ەگىز.
تەرەڭ تەڭىز تارتىلمايدى, تەرەڭ وي سارقىلمايدى...
الماتى.
ءسابيت دوسانوۆ,
جازۋشى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
