الپاۋىت ينۆەستور مۇنايعا سەنبەيدى
الەمدى ءارى-ءسارى كۇيگە دۋشار ەتكەن مۇناي باعاسى جاقىن ارادا تۇراقتانىپ, بۇرىنعى دەڭگەيىنە جەتۋى مۇمكىن ەمەس سياقتى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وعان مۇناي سالاسىنداعى پلانەتامىزداعى ەڭ باي ينۆەستور ۋوررەن باففەت سەنبەيتىن كورىنەدى.
وتكەن جىلى كۇرت قۇلاعان مۇناي باعاسى سوڭعى كۇندەرى ءاربىر باررەلى 60 دوللاردان اسىپ, كوتەرىلە باستاعانداي بولعان. بىراق مۇناي باعاسىنىڭ بۇرىنعىداي شارىقتاپ كوتەرىلۋىنە ينۆەستورلاردىڭ سەنىمى جوعالعان سياقتى. الپاۋىت ينۆەستور ۋوررەن باففەت «قارا التىنعا» دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ, ونىڭ يەلىگىندەگى Berkshire كومپانياسى Exxon كومپانياسىنداعى 3,7 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى اكتسياسىن ساتتى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, ۋوررەن باففەت ءوزىنىڭ باس اينالدىرار بايلىعىن ءارتۇرلى كومپانيالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە, ەنەرگەتيكالىق سالاداعى كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتۋ جانە ساتىپ الۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا جيناعان بولاتىن. قارا التىن باعاسى كوتەرىلگەن كەزدە ول وراسان زور بايلىققا كەنەلدى. ماسەلەن, 2007 جىلى PetroChina سو اكتسيالارىن ساتۋ ارقىلى ول 3,5 ميلليارد دوللار پايدا تاپقان بولاتىن.
Berkshire كومپانياسى امەريكالىق مۇناي الىبى Exxon كومپانياسىنىڭ 41,1 ميلليون دوللار اكتسياسىنان قۇرالعان پاكەتكە يە بولعان ەدى. 2010 جىلى ورتا ەسەپپەن بۇل اكتسيالاردىڭ ارقايسىسى 90,86 دوللار تۇراتىن. وتكەن جىلدىڭ 4-ءشى توقسانىندا باففەت كومپانياسى وسى اكتسيالاردىڭ ارقايسىسىن ورتا ەسەپپەن 93,27 دوللاردان ساتتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۋوررەن باففەت ءوزىنىڭ قارجىسىن سەنىمدى سالالارعا سالا باستاعان كورىنەدى. ونىڭ ەڭ ءىرى اكتيۆى International Business Machines Corp كومپانياسىنىڭ اكتسيالارىندا بولاتىن. باففەت وسى كومپانياداعى ءوزىنىڭ ونسىز دا ءىرى قۇندى قاعاز پورتفەلىن وتكەن جىلدىڭ اياعىندا تاعى دا 6,5 ميلليون دوللار اكتسيامەن تولىقتىردى. قازىر Berkshire كومپانياسىنىڭ IBM كومپانياسىنىڭ اكتسياسىنداعى ۇلەسى 12,4 ميلليارد دوللاردان استى. سونىمەن بىرگە, Berkshire كومپانياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى اكتسيالارى دا وسە باستادى. ماسەلەن, ول سوڭعى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرال-جابدىقتارىن شىعاراتىن Deere & Co ءوندىرىس ورتالىعىنداعى ءوزىنىڭ اكتسياسىن ەسەلەي ارتتىردى. Berkshire كومپانياسىنىڭ تەمىرجول, ەلەكتر جانە قايتا وڭدەۋ سالالارىنداعى سەرىكتەس فيرمالارداعى اكتسيالارى دا ءوسىپ بارادى.
قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان امەريكا
دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستايتىن امەريكانىڭ ءوزى قارىزعا ءومىر سۇرەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. الايدا, بۇلتارتپايتىن اقيقات بىرەۋ, ءدال قازىر بۇل جاھاندا اقش-تاي قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. بۇگىندە امەريكانىڭ سىرتقى قارىزى 18 تريلليون دوللاردان استى.
الەمدىك ەكونوميكاعا ىقپالىن جۇرگىزەتىن الىپ ەكونوميكا قارىزسىز كۇنىن كورە المايدى. قازىر اقش-تىڭ قاي سالاسىن الساڭىز دا قارىزدان كوز اشپاعان كورىنىستى كورەسىز. بۇل ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن بەس بانكىنىڭ عانا قارىزى بىرنەشە تريلليون دوللاردان اسسا, زەينەتاقى قورىنىڭ قارىزى 2 تريلليون دوللارعا جەتتى. اقش-تاعى ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسىنا تولەيتىن قارىزى 1 تريلليون دوللاردان اسىپ, ورتا ەسەپپەن ستۋدەنتتىك نەسيەلەر بويىنشا قارىز 32 264 دوللاردى قۇرادى. «ەستىمەگەن ەلدە كوپ» دەگەندەي, ءتىپتى, زەينەت جاسىنداعى ادامدار دا وقۋ اقىسى بويىنشا قارىزىن تولەيدى ەكەن. ءاربىر قاتارداعى وتباسى بۇگىندە بانكتەرگە تۇرعىن ءۇي ءۇشىن 155 مىڭ دوللار قارىز بولسا, 2015 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا ءاربىر امەريكالىق وتباسىنىڭ نەسيە كارتوچكاسى بويىنشا قارىزى 15,611 مىڭ دوللارعا جەتىپ, 1989 جىلدان بەرى 81 پايىزعا ارتتى. ال تۇتىنۋ نەسيەسى بويىنشا قارىز 1971 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 1700 پايىزعا كوتەرىلگەن.
جالپى, قارىز دەگەن ۇعىم ۇياتى بار ادامعا تىنىشتىق تاپتىرمايتىن قۇبىلىس بولسا كەرەك ەدى. ال امەريكا قۇراما شتاتتارى ءۇشىن قارىزعا ءومىر ءسۇرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. ەڭ وكىنىشتىسى سول, اقش-تىڭ سىرتقا بەرەتىن قارىزى تەك سوڭعى جىلداردا عانا ەسەلەپ ارتىپ وتىر. 1981 جىلدىڭ 22 قازانىنا دەيىن اقش ۇكىمەتىنىڭ قارىزى 1 تريلليون دوللاردان اسپايتىن. بۇل امەريكا تاريح ساحناسىنا شىققان 205 جىل ىشىندە قوردالانعان قارىز ەدى. ال 1985 جىلى بۇل ەلدىڭ قارىزى 2 تريلليونعا جەتتى. 2014 جىلدىڭ سوڭىندا 18 تريلليوندىق كولەمنەن استى. ەڭ قىزىعى, سوڭعى 1 تريلليون دوللار قارىز بار بولعانى 403 كۇننىڭ ىشىندە جيناقتالدى.
امالسىز ويلاندىراتىن تاعى ءبىر ماسەلە, اقش-تىڭ سوڭعى ەكى پرەزيدەنتى وزدەرىنەن بۇرىنعى 42 پرەزيدەنت جيناقتاعان قارىزدان دا ارتىق قارىز الىپ, ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەدى. ماسەلەن, كىشى بۋش پرەزيدەنت بولعان كەزەڭدە مەملەكەت قارىزى 77 پايىزعا ارتسا, باراك وباما پرەزيدەنت بولعان كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ قارىزى 57 پايىزعا ءوستى. وسى تسيفرلاردان كورىنىپ تۇرعانىنداي, اقش-تىڭ قارجى-نەسيە سالاسى قۇمنان جاساعان مۇسىندەي ءسات سايىن ىدىراپ كەتۋگە دايىن.
ەڭبەككە قابىلەتتى 88 ميلليون امەريكالىق جۇمىس ىستەمەيدى جانە جۇمىس ىستەۋگە قۇشتار دا ەمەس. سەبەبى, ولار ءۇشىن ماردىمسىز جالاقى الىپ جۇمىس ىستەگەننەن گورى الەۋمەتتىك كومەك الىپ كۇن كورگەن الدەقايدا پايدالى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن پرەزيدەنت وباما ايداي الەمگە جار سالىپ جاريا ەتكەن ءاربىر سەگىز جاڭا جۇمىس ورنىنىڭ جەتەۋى تولىق ەمەس جۇمىس كۇنىنە قۇرىلعان. قازىر اقش جۇمىسشىلارىنىڭ 53 پايىزى جىل بويى 30 مىڭ دوللاردان نەمەسە كۇنكورىس دەڭگەيى قارجىسىنان تومەن جالاقى الاتىن كورىنەدى. سوڭعى ەكونوميكالىق رەتسەسسيا كەزىندە قىسقارتىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سالدارىنان جۇمىستان ايىرىلعان امەريكالىقتاردىڭ 95 پايىزى ورتاشا دەڭگەيلى تۇرمىسى بارلارعا جاتادى. وسىعان بايلانىستى 2008 جىلى امەريكالىقتاردىڭ 53 پايىزى وزدەرىن ورتا تاپقا جاتقىزسا, 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 44 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. قازىر 18-29 جاس ارالىعىنداعى امەريكالىقتاردىڭ 49 پايىزى وزدەرىن كەدەيلەر قاتارىنا جاتقىزادى. قازىر اقيقاتىندا دا امەريكالىقتاردىڭ اراسىندا كەدەيلەر سانى كۇرت ارتىپ بارادى. 100 ميلليوننان استام ادام فەدەرالدىق ۇكىمەت جۇزەگە اسىرىپ جاتقان الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسادى. باراك وباما پرەزيدەنت بولعان كەزەڭدە ازىق-ت ۇلىك تالونى ارقىلى كۇن كورەتىندەردىڭ سانى 32 ميلليوننان 46,5 ميلليون ادامعا ارتتى. كەدەيلەنگەن امەريكالىقتاردىڭ 22 پايىزى شىركەۋلەر جانىنان اشىلعان ازىق-ت ۇلىك بەرەتىن ورتالىقتارعا تىركەلگەن. مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك كومەگى ءۇشىن بولەتىن قارجىسى 2007 جىلعى 38 ميلليارد دوللاردان 80 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتقان. سوڭعى جىلدارى اقش-تاعى باسپاناسىز بالالاردىڭ جالپى سانى 2,5 ميلليونعا جەتتى. مەملەكەتتىك ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ 51 پايىزدان استامى از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىنان شىققان جانە ولار تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
اقش پرەزيدەنتى اتاپ كورسەتكەندەي, سوڭعى جىلدارى 10 ميلليون امەريكالىق مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قۇجاتىنا يە بولعان. ءىس جۇزىندە امەريكالىقتاردىڭ 35 ميلليونعا جۋىعى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىمەن قامتىلماعان. جىل سايىن بۇل ەلدە 45 مىڭ ادام مەديتسينالىق شىعىنداردى تولەي الماي و دۇنيەلىك بولادى. دۇنيەجۇزىندە اقش-تا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ اقىسى ەڭ جوعارى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, بريتان ءتاجىنىڭ مۇراگەرى دۇنيەگە كەلگەندە مەديتسينالىق قىزمەت ءۇشىن 15 مىڭ دوللار تولەنسە, اقش پەرزەنتحانالارىندا تۋعان ءاربىر نارەستە ءۇشىن 30 مىڭ دوللار تولەنەدى ەكەن. حالىققا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ اقىسىنىڭ وتە قىمبات ەكەنىن اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر.
پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ە.بلايندەردىڭ بولجامىنشا, تاياۋ اراداعى 20 جىل ىشىندە امەريكا تاعى دا 40 ميلليون جۇمىس ورنىنان ايىرىلادى. ينستيتۋت زەرتتەۋشىسى دج.كليفتوننىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 35 جىل ىشىندە العاش رەت جابىلىپ جاتقان فيرمالاردىڭ سانى اشىلىپ جاتقان فيرمالاردىڭ سانىنان اسىپ تۇسكەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سىرتقا قارىزى 18 تريلليوننان اسىپ وتىرعان اقش ەكونوميكاسىنىڭ ەندى قارىز الىپ كۇن كورۋى كۇننەن-كۇنگە قيىنداي بەرمەك.
ينجەنەر ماماندار قىسقارتىلادى
نورۆەگيانىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا قاراستى كومپانيالارى الداعى ۋاقىتتا ينجەنەر كادرلاردى قىسقارتۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما قابىلداعان كورىنەدى.
وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە نورۆەگيالىق ەڭ ءىرى «Statoil» اتتى مۇناي كومپانياسى مىڭداعان ينجەنەرلەردى جۇمىستان قىسقارتۋعا ازىرلەنۋدە. «Stavanger Aftenblad» گازەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا وسى كومپانيانىڭ 12 مىڭ ينجەنەرلەرى قىسقارتىلادى ەكەن. وسى رەتتە اتالمىش كومپانيادا ەڭبەك ەتەتىن ينجەنەرلەرمەن قاتار, ونىڭ سەرىكتەس كاسىپورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن ينجەنەرلەر دە قىسقارتۋعا ۇشىرايدى. گازەت كوتەرگەن ماسەلە بويىنشا, بۇل كومپانيادا قىسقارتۋعا ۇشىرايتىن تەك ينجەنەر ماماندار عانا ەكەن.
«Statoil» كونتسەرنىنىڭ باسشىسى ەلدارا سياترەنىڭ بايانداماسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, وتكەن جىلى كونتسەرندە ەڭبەك ەتەتىن 1900 مامان جۇمىسشى قىسقارتىلعان. سياترە ءوزىنىڭ بايانداماسىندا الداعى ۋاقىتتا دا قىسقارتۋ ناۋقانى جالعاساتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ءسويتىپ, قىزمەتكەرلەردى قىسقارتۋدىڭ ناتيجەسىندە كونتسەرن 1,7 ميلليارد دوللار نەمەسە 13 ميلليارد نورۆەگيا كرونى مولشەرىندە قارجى ۇنەمدەمەك. گازەت ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, قازىر كونتسەرننىڭ بارلىق ەنشىلەس كاسىپورىندارىندا ينجەنەر لاۋازىمىنداعى مامانداردى قىسقارتۋ ناۋقانى باستالدى.
نورۆەگيانىڭ «Aker Solutions» ينجەنەرلىك-قۇرىلىس كومپانياسىندا مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى جۇزدەگەن ماماندار قىسقارتىلماق. قازىردىڭ وزىندە كومپانيانىڭ 300-دەن استام مامانىنا جۇمىستان قىسقاراتىندىعى جونىندە حابارلاما تاراتىلعان. سوڭعى جىلى بۇل كومپانيانىڭ 500-دەن استام مامانى قىسقارتىلىپتى.
دايىنداعان
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
وتكەن جىلى كۇرت قۇلاعان مۇناي باعاسى سوڭعى كۇندەرى ءاربىر باررەلى 60 دوللاردان اسىپ, كوتەرىلە باستاعانداي بولعان. بىراق مۇناي باعاسىنىڭ بۇرىنعىداي شارىقتاپ كوتەرىلۋىنە ينۆەستورلاردىڭ سەنىمى جوعالعان سياقتى. الپاۋىت ينۆەستور ۋوررەن باففەت «قارا التىنعا» دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ, ونىڭ يەلىگىندەگى Berkshire كومپانياسى Exxon كومپانياسىنداعى 3,7 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى اكتسياسىن ساتتى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, ۋوررەن باففەت ءوزىنىڭ باس اينالدىرار بايلىعىن ءارتۇرلى كومپانيالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە, ەنەرگەتيكالىق سالاداعى كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتۋ جانە ساتىپ الۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا جيناعان بولاتىن. قارا التىن باعاسى كوتەرىلگەن كەزدە ول وراسان زور بايلىققا كەنەلدى. ماسەلەن, 2007 جىلى PetroChina سو اكتسيالارىن ساتۋ ارقىلى ول 3,5 ميلليارد دوللار پايدا تاپقان بولاتىن.
Berkshire كومپانياسى امەريكالىق مۇناي الىبى Exxon كومپانياسىنىڭ 41,1 ميلليون دوللار اكتسياسىنان قۇرالعان پاكەتكە يە بولعان ەدى. 2010 جىلى ورتا ەسەپپەن بۇل اكتسيالاردىڭ ارقايسىسى 90,86 دوللار تۇراتىن. وتكەن جىلدىڭ 4-ءشى توقسانىندا باففەت كومپانياسى وسى اكتسيالاردىڭ ارقايسىسىن ورتا ەسەپپەن 93,27 دوللاردان ساتتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۋوررەن باففەت ءوزىنىڭ قارجىسىن سەنىمدى سالالارعا سالا باستاعان كورىنەدى. ونىڭ ەڭ ءىرى اكتيۆى International Business Machines Corp كومپانياسىنىڭ اكتسيالارىندا بولاتىن. باففەت وسى كومپانياداعى ءوزىنىڭ ونسىز دا ءىرى قۇندى قاعاز پورتفەلىن وتكەن جىلدىڭ اياعىندا تاعى دا 6,5 ميلليون دوللار اكتسيامەن تولىقتىردى. قازىر Berkshire كومپانياسىنىڭ IBM كومپانياسىنىڭ اكتسياسىنداعى ۇلەسى 12,4 ميلليارد دوللاردان استى. سونىمەن بىرگە, Berkshire كومپانياسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى اكتسيالارى دا وسە باستادى. ماسەلەن, ول سوڭعى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرال-جابدىقتارىن شىعاراتىن Deere & Co ءوندىرىس ورتالىعىنداعى ءوزىنىڭ اكتسياسىن ەسەلەي ارتتىردى. Berkshire كومپانياسىنىڭ تەمىرجول, ەلەكتر جانە قايتا وڭدەۋ سالالارىنداعى سەرىكتەس فيرمالارداعى اكتسيالارى دا ءوسىپ بارادى.
قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان امەريكا
دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستايتىن امەريكانىڭ ءوزى قارىزعا ءومىر سۇرەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. الايدا, بۇلتارتپايتىن اقيقات بىرەۋ, ءدال قازىر بۇل جاھاندا اقش-تاي قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. بۇگىندە امەريكانىڭ سىرتقى قارىزى 18 تريلليون دوللاردان استى.
الەمدىك ەكونوميكاعا ىقپالىن جۇرگىزەتىن الىپ ەكونوميكا قارىزسىز كۇنىن كورە المايدى. قازىر اقش-تىڭ قاي سالاسىن الساڭىز دا قارىزدان كوز اشپاعان كورىنىستى كورەسىز. بۇل ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن بەس بانكىنىڭ عانا قارىزى بىرنەشە تريلليون دوللاردان اسسا, زەينەتاقى قورىنىڭ قارىزى 2 تريلليون دوللارعا جەتتى. اقش-تاعى ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسىنا تولەيتىن قارىزى 1 تريلليون دوللاردان اسىپ, ورتا ەسەپپەن ستۋدەنتتىك نەسيەلەر بويىنشا قارىز 32 264 دوللاردى قۇرادى. «ەستىمەگەن ەلدە كوپ» دەگەندەي, ءتىپتى, زەينەت جاسىنداعى ادامدار دا وقۋ اقىسى بويىنشا قارىزىن تولەيدى ەكەن. ءاربىر قاتارداعى وتباسى بۇگىندە بانكتەرگە تۇرعىن ءۇي ءۇشىن 155 مىڭ دوللار قارىز بولسا, 2015 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا ءاربىر امەريكالىق وتباسىنىڭ نەسيە كارتوچكاسى بويىنشا قارىزى 15,611 مىڭ دوللارعا جەتىپ, 1989 جىلدان بەرى 81 پايىزعا ارتتى. ال تۇتىنۋ نەسيەسى بويىنشا قارىز 1971 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 1700 پايىزعا كوتەرىلگەن.
جالپى, قارىز دەگەن ۇعىم ۇياتى بار ادامعا تىنىشتىق تاپتىرمايتىن قۇبىلىس بولسا كەرەك ەدى. ال امەريكا قۇراما شتاتتارى ءۇشىن قارىزعا ءومىر ءسۇرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. ەڭ وكىنىشتىسى سول, اقش-تىڭ سىرتقا بەرەتىن قارىزى تەك سوڭعى جىلداردا عانا ەسەلەپ ارتىپ وتىر. 1981 جىلدىڭ 22 قازانىنا دەيىن اقش ۇكىمەتىنىڭ قارىزى 1 تريلليون دوللاردان اسپايتىن. بۇل امەريكا تاريح ساحناسىنا شىققان 205 جىل ىشىندە قوردالانعان قارىز ەدى. ال 1985 جىلى بۇل ەلدىڭ قارىزى 2 تريلليونعا جەتتى. 2014 جىلدىڭ سوڭىندا 18 تريلليوندىق كولەمنەن استى. ەڭ قىزىعى, سوڭعى 1 تريلليون دوللار قارىز بار بولعانى 403 كۇننىڭ ىشىندە جيناقتالدى.
امالسىز ويلاندىراتىن تاعى ءبىر ماسەلە, اقش-تىڭ سوڭعى ەكى پرەزيدەنتى وزدەرىنەن بۇرىنعى 42 پرەزيدەنت جيناقتاعان قارىزدان دا ارتىق قارىز الىپ, ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەدى. ماسەلەن, كىشى بۋش پرەزيدەنت بولعان كەزەڭدە مەملەكەت قارىزى 77 پايىزعا ارتسا, باراك وباما پرەزيدەنت بولعان كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ قارىزى 57 پايىزعا ءوستى. وسى تسيفرلاردان كورىنىپ تۇرعانىنداي, اقش-تىڭ قارجى-نەسيە سالاسى قۇمنان جاساعان مۇسىندەي ءسات سايىن ىدىراپ كەتۋگە دايىن.
ەڭبەككە قابىلەتتى 88 ميلليون امەريكالىق جۇمىس ىستەمەيدى جانە جۇمىس ىستەۋگە قۇشتار دا ەمەس. سەبەبى, ولار ءۇشىن ماردىمسىز جالاقى الىپ جۇمىس ىستەگەننەن گورى الەۋمەتتىك كومەك الىپ كۇن كورگەن الدەقايدا پايدالى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن پرەزيدەنت وباما ايداي الەمگە جار سالىپ جاريا ەتكەن ءاربىر سەگىز جاڭا جۇمىس ورنىنىڭ جەتەۋى تولىق ەمەس جۇمىس كۇنىنە قۇرىلعان. قازىر اقش جۇمىسشىلارىنىڭ 53 پايىزى جىل بويى 30 مىڭ دوللاردان نەمەسە كۇنكورىس دەڭگەيى قارجىسىنان تومەن جالاقى الاتىن كورىنەدى. سوڭعى ەكونوميكالىق رەتسەسسيا كەزىندە قىسقارتىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سالدارىنان جۇمىستان ايىرىلعان امەريكالىقتاردىڭ 95 پايىزى ورتاشا دەڭگەيلى تۇرمىسى بارلارعا جاتادى. وسىعان بايلانىستى 2008 جىلى امەريكالىقتاردىڭ 53 پايىزى وزدەرىن ورتا تاپقا جاتقىزسا, 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 44 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. قازىر 18-29 جاس ارالىعىنداعى امەريكالىقتاردىڭ 49 پايىزى وزدەرىن كەدەيلەر قاتارىنا جاتقىزادى. قازىر اقيقاتىندا دا امەريكالىقتاردىڭ اراسىندا كەدەيلەر سانى كۇرت ارتىپ بارادى. 100 ميلليوننان استام ادام فەدەرالدىق ۇكىمەت جۇزەگە اسىرىپ جاتقان الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسادى. باراك وباما پرەزيدەنت بولعان كەزەڭدە ازىق-ت ۇلىك تالونى ارقىلى كۇن كورەتىندەردىڭ سانى 32 ميلليوننان 46,5 ميلليون ادامعا ارتتى. كەدەيلەنگەن امەريكالىقتاردىڭ 22 پايىزى شىركەۋلەر جانىنان اشىلعان ازىق-ت ۇلىك بەرەتىن ورتالىقتارعا تىركەلگەن. مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك كومەگى ءۇشىن بولەتىن قارجىسى 2007 جىلعى 38 ميلليارد دوللاردان 80 ميلليارد دوللارعا دەيىن ارتقان. سوڭعى جىلدارى اقش-تاعى باسپاناسىز بالالاردىڭ جالپى سانى 2,5 ميلليونعا جەتتى. مەملەكەتتىك ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ 51 پايىزدان استامى از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىنان شىققان جانە ولار تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
اقش پرەزيدەنتى اتاپ كورسەتكەندەي, سوڭعى جىلدارى 10 ميلليون امەريكالىق مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قۇجاتىنا يە بولعان. ءىس جۇزىندە امەريكالىقتاردىڭ 35 ميلليونعا جۋىعى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاندىرۋ مەديتسيناسىمەن قامتىلماعان. جىل سايىن بۇل ەلدە 45 مىڭ ادام مەديتسينالىق شىعىنداردى تولەي الماي و دۇنيەلىك بولادى. دۇنيەجۇزىندە اقش-تا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ اقىسى ەڭ جوعارى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, بريتان ءتاجىنىڭ مۇراگەرى دۇنيەگە كەلگەندە مەديتسينالىق قىزمەت ءۇشىن 15 مىڭ دوللار تولەنسە, اقش پەرزەنتحانالارىندا تۋعان ءاربىر نارەستە ءۇشىن 30 مىڭ دوللار تولەنەدى ەكەن. حالىققا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ اقىسىنىڭ وتە قىمبات ەكەنىن اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر.
پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ە.بلايندەردىڭ بولجامىنشا, تاياۋ اراداعى 20 جىل ىشىندە امەريكا تاعى دا 40 ميلليون جۇمىس ورنىنان ايىرىلادى. ينستيتۋت زەرتتەۋشىسى دج.كليفتوننىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 35 جىل ىشىندە العاش رەت جابىلىپ جاتقان فيرمالاردىڭ سانى اشىلىپ جاتقان فيرمالاردىڭ سانىنان اسىپ تۇسكەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سىرتقا قارىزى 18 تريلليوننان اسىپ وتىرعان اقش ەكونوميكاسىنىڭ ەندى قارىز الىپ كۇن كورۋى كۇننەن-كۇنگە قيىنداي بەرمەك.
ينجەنەر ماماندار قىسقارتىلادى
نورۆەگيانىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا قاراستى كومپانيالارى الداعى ۋاقىتتا ينجەنەر كادرلاردى قىسقارتۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما قابىلداعان كورىنەدى.
وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە نورۆەگيالىق ەڭ ءىرى «Statoil» اتتى مۇناي كومپانياسى مىڭداعان ينجەنەرلەردى جۇمىستان قىسقارتۋعا ازىرلەنۋدە. «Stavanger Aftenblad» گازەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا وسى كومپانيانىڭ 12 مىڭ ينجەنەرلەرى قىسقارتىلادى ەكەن. وسى رەتتە اتالمىش كومپانيادا ەڭبەك ەتەتىن ينجەنەرلەرمەن قاتار, ونىڭ سەرىكتەس كاسىپورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن ينجەنەرلەر دە قىسقارتۋعا ۇشىرايدى. گازەت كوتەرگەن ماسەلە بويىنشا, بۇل كومپانيادا قىسقارتۋعا ۇشىرايتىن تەك ينجەنەر ماماندار عانا ەكەن.
«Statoil» كونتسەرنىنىڭ باسشىسى ەلدارا سياترەنىڭ بايانداماسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, وتكەن جىلى كونتسەرندە ەڭبەك ەتەتىن 1900 مامان جۇمىسشى قىسقارتىلعان. سياترە ءوزىنىڭ بايانداماسىندا الداعى ۋاقىتتا دا قىسقارتۋ ناۋقانى جالعاساتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ءسويتىپ, قىزمەتكەرلەردى قىسقارتۋدىڭ ناتيجەسىندە كونتسەرن 1,7 ميلليارد دوللار نەمەسە 13 ميلليارد نورۆەگيا كرونى مولشەرىندە قارجى ۇنەمدەمەك. گازەت ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, قازىر كونتسەرننىڭ بارلىق ەنشىلەس كاسىپورىندارىندا ينجەنەر لاۋازىمىنداعى مامانداردى قىسقارتۋ ناۋقانى باستالدى.
نورۆەگيانىڭ «Aker Solutions» ينجەنەرلىك-قۇرىلىس كومپانياسىندا مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى جۇزدەگەن ماماندار قىسقارتىلماق. قازىردىڭ وزىندە كومپانيانىڭ 300-دەن استام مامانىنا جۇمىستان قىسقاراتىندىعى جونىندە حابارلاما تاراتىلعان. سوڭعى جىلى بۇل كومپانيانىڭ 500-دەن استام مامانى قىسقارتىلىپتى.
دايىنداعان
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
