ءبىر ارناعا جۇمىلدىرىلعان ورتاق عالامدىق ەركىن نارىق بولۋىن تالاپ ەتەتىن الەمدىك ەكونوميكا مەن الەمدىك ساۋدانىڭ دامۋ اعىمدارىنا بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ۇلكەن ماڭىزعا يە. كوپجاقتى ساۋدا جۇيەسىنىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتتىق نەگىزى بولىپ تابىلاتىن دسۇ 1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باستادى. العاشقى كەزدە وعان 77 مەملەكەت كىرسە, قازىرگى تاڭدا 161 ەل مۇشە بولىپ وتىر. ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ۇلەسى الەمدىك تاۋار اينالىمىنىڭ 95 پايىزىن قۇرايدى.
دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باستى مىندەتى ىركىلىسسىز حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىققا مۇمكىندىكتەر جاساۋ بولىپ تابىلادى. دامىعان ەلدەردىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان اتالعان ۇيىم حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ادامداردىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل رەتتە ساۋدادا كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ, ونداعى كەدەرگىلەردى ازايتۋ, تۇراقتىلىق پەن ساۋدا شارتىنىڭ الدىن الا بولجامدىلىعى, حالىقارالىق ساۋداداعى باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ, جوعارى دامىماعان مەملەكەتتەر ءۇشىن حالىقارالىق ساۋدادا جەڭىلدىكتەر جاساۋ سەكىلدى بىرنەشە باعىتتاردى ۇستاناتىن دسۇ ەرەجەلەرى مەملەكەتارالىق ساۋدا بارىسىنداعى كەدەرگىلەردى بولدىرماۋعا نەگىزدەلەدى.
ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ ۇدەرىسى 1996 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا دسۇ حاتشىلىعىنا دسۇ-عا كىرۋ تۋرالى رەسمي ءوتىنىشىن بەرۋىنەن باستالعان بولاتىن. وسى رەتتە سول جىلدىڭ اقپانىندا مەملەكەتىمىزگە دسۇ-داعى باقىلاۋشى ەل ستاتۋسى بەرىلگەن ەدى. 19 جىلدىق تاريحى بار كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. 1996-2000 جىلدار ارالىعىندا اقپاراتتىق-دايىندىق كەزەڭ باستالدى. وسى مەرزىم ىشىندە جۇمىس توبىنىڭ ءۇش ءماجىلىسى جانە ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ ەكى راۋندى ءوتتى. ال 2001-2003 جىلداردى باستى نەمەسە نەگىزگى كەزەڭ دەۋگە بولادى. بۇل ۋاقىتتاردا جۇمىس توبىنىڭ ءۇش ءماجىلىسى جانە ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ جەتى راۋندى وتسە, 2003 جىلى مەملەكەتىمىز دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اقپاراتتىق مەرزىمىن اياقتاپ, ۇيىمعا مۇشە بولۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىن انىقتايتىن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ جۇمىس توبىمەن جۇزەگە اساتىن كەلىسسوز ۇدەرىسىنىڭ اكتيۆتى فازاسىنا وتكەن ەدى.
ال 2004 جىل مەن بۇگىنگى كەزەڭ ارالىعىن اياقتالۋشى كەزەڭ دەپ ساناۋعا بولادى. بۇل كەزەڭ كەلىسسوزدەردىڭ العا باسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالاردى قولدانۋ كەزەڭى بولىپ سانالدى. اتالعان ۇيىمعا مۇشە بولۋعا نيەتتىلىك ەلدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيا ۇدەرىسىن كەڭەيتۋ جانە كۇشەيتۋگە باعىتتالادى. اسىرەسە, ونەركاسىپتىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ ساۋداسىندا تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس كەدەرگىلەردى تومەندەتۋ, ساۋدا داۋلارىن ءتيىمدى تۇردە جان-جاقتى رەتتەيتىن مەحانيزم ورناتۋ, قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى ءۇشىن الەمدىك نارىققا جول اشۋ, ەلدە ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق ورتا قۇرۋ ماقساتىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ بۇل ۇيىمعا كىرۋدەگى مۇمكىندىكتەرى مولايا ءتۇستى.
بيىلعى جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولىپ كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالعانىن جاريالاۋىنا بايلانىستى, ساراپشىلار اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس وربىگەنى راس. شىن مانىندە, ەكونوميكاسى دۇرىس جولعا قويىلعان ەلدەر ءۇشىن وسى ۇيىمعا مۇشەلىك ەتۋ – مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ, ەكونوميكا سالاسى قاجەت ەتەتىن باسىمدىقتارعا جاۋاپ بولارى ءسوزسىز. ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق ۇردىستەرگە تولىعىمەن سايكەس دامۋ جولىنداعى ەكونوميكاسى تۇراقتى ەل بولۋى ءۇشىن دە حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن مىقتى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋى بارىسىندا دسۇ-عا مۇشە بولۋدىڭ ۇلەسى ۇلكەن, سالماعى وراسان.
سول سەبەپتى دە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ۇيىمعا مۇشەلىك ەتۋدىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەندىگىن حالىققا ۇندەۋى كەزىندە تاعى دا ايتىپ ءوتتى. «بۇگىن جەنەۆادا جۇمىس توبىنىڭ فينالدىق وتىرىسى بولدى, وندا قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالعانى تۋرالى رەسمي حابارلاندى. بۇل وقيعا – ءبىز ءۇشىن تاريحي ءسات. قازاقستان دسۇ-نىڭ 162-ءشى مۇشەسى بولادى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭا كوكجيەكتەرگە باستايدى. كاسىپورىندارىمىزدىڭ شەتەل نارىقتارىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمىنا تاڭداۋ جاساۋعا جول اشادى. بۇگىندە ساۋدا-ساتتىعىمىزدىڭ 90 پايىزى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرگە تيەسىلى. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى بولا تۇسەدى. جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى», – دەگەن بولاتىن ەلباسى.
بۇل رەتتە 19 جىل بويى كەلىسسوزدەرى جۇرگىزىلىپ كەلگەن دسۇ-عا مۇشە بولۋ – قازاقستاننىڭ ۇلكەنى جەڭىسى ەكەندىگىن مويىنداۋ قاجەت. دسۇ-عا كىرۋ بارىسىندا ينۆەستيتسيانىڭ پەرسپەكتيۆاسى جاقسارىپ, تەحنولوگيانىڭ, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ جانە ينۆەستيتسيانىڭ ىشكى نارىقتا كەڭەيۋى ۇلتتىق ءونىمنىڭ ساپاسىن جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى.
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
