پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدەگى بيزنەستى ىلگەرىلەتۋگە باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى. الايدا ونىڭ ورىندالۋ بارىسى كوڭىل كونشىتپەي تۇر. نەگىزى التى جىل ىشىندە (2019–2024 جىلدارى) مەملەكەت كاسىپكەرلەرگە 4,5 ترلن تەڭگەگە قولداۋ كورسەتتى. ونىڭ 90%-ى سۋبسيديالاۋ, تاۋارلاردىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىن ساتىپ الۋ, كرەديت بەرۋ جانە ليزينگ سەكىلدى بەس نەگىزگى قۇرالعا جۇمسالعان. باعالاۋ قورىتىندىسىندا اۋديت بۇل جۇمىستاردىڭ شالا جۇرگىزىلگەنىن, ياعني ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قولداۋ كولەمى جونىندەگى دەرەكتەرى كەمىندە 2 ەسە تومەن ەكەنىن انىقتادى.
سالادا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ءۇشىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق پلاتفورمانىڭ بولماۋى دا جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىر. جاپ توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى «باقىلاۋدا» اقپاراتتىق سەرۆيسىنىڭ مارتەبەسى زاڭمەن بەكىتىلمەگەن. كەيبىر وپەراتورلار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار وعان دەرەكتەردى ەنگىزبەيتىن كورىنەدى. ءتىپتى ونداعى مالىمەتتەردىڭ راستىعىنا ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. وسىنداي جۇيەسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان ءبىر كاسىپكەر بيۋدجەتتەن 19 ءتۇرلى قولداۋ شاراسىن قاتار العان جاعدايلار كەزدەسكەن.
– ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, وپەراتورلار ءوز ەرەجەلەرىن دە ورناتقان. «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى «مەن – كاسىپكەر» قۇرالى بويىنشا جەكەلەگەن سۋبەكتىلەرگە كونسۋلتاتسيا بەرۋمەن عانا شەكتەلەدى. كەيبىرەۋلەرگە قوسىمشا كورمەلەر, بيزنەس وقىتۋ وتكىزەدى, بيزنەس-جوسپار ازىرلەپ بەرەدى. «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى «ىسكەرلىك بايلانىستار» جوباسىنا وتىنىمدەردى قابىلداۋ رەسمي تۇردە باستالعانعا دەيىن ءوتىنىم بەرۋ تۋرالى الدىن الا حاباردار بولعان ادامداردى عانا جىبەرگەن. سونداي-اق ءتۇرلى شەكتى سىياقى مولشەرلەمەسىمەن ۇقساس قولداۋ شارالارى قاتار كورسەتىلگەن. تومەن كرەديتتىك رەيتينگىنە قاراماستان, بىرقاتار كومپانياعا مەملەكەتتىك قولداۋ بەرىلگەن. جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ شارتتارىنا سايكەس كەلمەيتىن جوبالار دا ءجيى قولداۋ الىپ وتىرعان, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.
وكىنىشتىسى, قۇنىن دۇرىس ەسەپتەمەۋ سالدارىنان تەك ءبىر جوبا بويىنشا 20 ملرد تەڭگە يگەرىلمەي, كۇشى جويىلعان. كەيبىرى مەملەكەتتەن كومەكتى الا وتىرىپ, قۇرىلتايشىلارعا ديۆيدەند تولەگەن فاكتىلەر دە انىقتالعان. الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ دا جۇمىسى سىنعا قالدى. وڭىرلىك دامۋ ينستيتۋتى بولۋعا ءتيىس قۇرىلىمدار زاڭسىز بانك قىزمەتىن اتقارىپ, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇلەستىرۋمەن اينالىسىپ كەتكەن.
ەڭ سوراقىسى, پاۆلوداردا ءىس جۇزىندە جوق زاۋىتقا 2,4 ملرد تەڭگەگە ينجەنەرلىك جەلىلەر تارتىلعان. 37 ملرد تەڭگەگە قولداۋ كورسەتىلگەن ءبىر جوبا بويىنشا سالىقتاردىڭ وسۋىنەن بولەك, جۇمىسكەرلەر شتاتىن 1 ادامعا عانا ۇلعايتۋ تالاپ ەتىلگەن.
– جالپى, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ 1 تەڭگەسىنە تولەنگەن سالىقتىڭ كولەمى نەگىزىنەن 1 تەڭگەگە دە جەتپەيدى. تەكسەرىس قورىتىندىسىندا 133 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز جوسپارلانۋى جانە پايدالانۋى, 132 ملرد تەڭگەگە قارجىلىق ەسەپتىڭ بۇرمالانعانى, 13 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرۋ تالاپتارىن بۇزۋ انىقتالدى. 40 ملرد تەڭگەگە جۋىق ەكونوميكالىق شىعىن مەن جىبەرىپ العان پايدا تىركەلدى. انىقتالعان زاڭسىزدىقتار بويىنشا 14 ءىس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرىلىپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن 105 ماتەريال جولداندى, – دەدى جاپ باسشىسى.
وتىرىستا قوسىمشا بايانداما جاساعان دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ جەكە كاسىپكەرلىككە قايتارىمسىز سۋبسيديا بەرۋدى توقتاتۋ كەرەك دەپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۇكىمەت ەكونوميكانى دامىتۋ ماقساتىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت.
– شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى 4,4 ملن ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇل جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 48 پايىزىن قۇرايدى. الايدا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى قۇيىلعانىنا قاراماستان, ورتا بيزنەستىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى تومەندەۋدە, كەيىنگى بەس جىلدا ول 6,7%-دان اسپاي وتىر. سوندىقتان كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جىلدىق 8-10 پايىز مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ كەرەك. قايتارىمسىز سۋبسيديا بەرۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋ قاجەت. سەبەبى كەيىنگى 3,5 جىلدا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قولداۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن بانكتەردىڭ سىياقى مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋعا 686 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك اۋديت ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, اكىمدىكتەردىڭ جۇمىسىندا كەمشىلىكتەر بار ەكەنىن كورسەتتى. ەندى ونى جويىپ, قاتەمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك, – دەدى ن.سابيليانوۆ.
تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات ماقسات تولىقباي قولداۋ شارالارى سالىقتىڭ اقشاسى بولعاننان كەيىن, ءاربىر تيىنى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس, كەيبىر كومپانيالارعا ءتيىمسىز شىعىستى توقتاتۋ كەرەك دەپ شەگەلەپ ايتتى.
– «دامۋ» قورى ارقىلى تومەن پايىزبەن نەسيە بەرىپ جاتىرمىز دەيدى, ستاتيستيكاسى – قىپ-قىزىل وتىرىك. 200 ملرد تەڭگە بولىنگەن, الايدا ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ 40%-ى عانا نەسيە الا العان. جوبالاردىڭ كوبى فورمالدى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. بار قارجىنىڭ ءوزى بيزنەسكە كەش جەتىپ جاتىر. بيزنەستى قولداۋدىڭ بىرىڭعاي تەرەزەسى تۋرالى كوپتەن بەرىپ ايتىپ كەلەمىز. ءسوز جۇزىندە بار, ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسى نەگە ورىندالمادى؟ پلاتفورما نەگە جۇمىس ىستەمەي تۇر؟– دەپ سۇرادى ماجىلىسمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننەن.
ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ۆيتسە-پرەمەر eGov Business پلاتفورماسى ەنگىزىلگەنىن ايتتى.
– بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان «ىسكەر ءوڭىر», «ورلەۋ» سىندى باعدارلامالار بار. قازىرگى ۋاقىتتا پلاتفورمادا بيزنەسمەندەرگە 3,5 ملن-نان اسا قىزمەت كورسەتىلدى. جەكە كابينەت ارقىلى 78 مىڭنان اسا بيزنەس وكىلى تىركەلدى. جۇمىس تا باستالىپ كەتتى. ەندىگى مىندەتىمىز – ونى ارى قاراي ىلگەرىلەتۋ. ەلدەگى بۇكىل بيزنەسكە مەملەكەتتىك قولداۋ جاساۋ ماقساتىمىزدا جوق, – دەپ قايىردى س.جۇمانعارين.
ال دەپۋتات يرينا سميرنوۆا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولارعا باعىنىستى ۇيىمداردىڭ قىزمەتىندە بىرىڭعاي لوگيكا مەن جۇيەلىلىكتىڭ جوقتىعىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تالاپتار بارشاعا بىردەي قولدانىلماي, شەشىمدەر ءبىرىزدى ءارى دايەكتى تۇردە قابىلدانباي وتىر. وسىعان بايلانىستى ماجىلىسمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تالاپ ەتەتىن مەملەكەت ەڭ الدىمەن ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز قۇرىلىمدارىنان باستاۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتپەگەن جاعدايدا بيزنەسكە قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتار مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالىستىرمالى جۇمساقتىعى اراسىنداعى الشاقتىق ودان ءارى تەرەڭدەي بەرەدى.
«ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋ بارىسىن ءتيىمسىز اتقارعان شەنەۋنىكتەر قانداي جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى؟» دەپ ماجىلىسمەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ءا.سمايىلوۆقا ناقتى سۇراق قويدى. الايدا بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بولمادى. ءا.سمايىلوۆ جوعارى اۋديتورلىق پالاتا جىل سايىن زاڭبۇزۋشىلىقتاردى انىقتايتىنىن ءارى ءوز قۇزىرەتى شەڭبەرىندە شارا قولداناتىنىن ايتتى.
جالپى وتىرىستان كەيىن تىلشىلەر ءا.سمايىلوۆتان بيىلعى اۋديتتەن كەيىن قانشا شەنەۋنىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن ناقتىلادى. جاپ توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلى 193 جەكە جانە زاڭدى تۇلعا اكىمشىلىك, 204 لاۋازىم يەسى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعان. ال قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ بەلگىلەرى بار 70 ماتەريالدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جولداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, بۇگىندە ونىڭ 44-ءى جىبەرىلگەن. ەندى قالعان 26-سىن جولدايتىنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق جوعارى اۋديتورلىق پالاتا باسشىسى كەلەر جىلى تەكسەرىلەتىن قورلاردى دا ايتا ءوتتى.
– بيۋدجەتتەن تىس قوردىڭ سانى 18-گە جەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق قور, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى, قارجى مينيسترلىگىندەگى ارناۋلى مەملەكەتتىك قور جانە زارداپ شەگۋشىلەرگە وتەماقى تولەۋ قورى بار. كەلەر جىلى وسى سوڭعى ەكەۋىن تەكسەرمەكپىز, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.
اۋديت قورىتىندىسى ەكى ساعاتقا جۋىق ۋاقىت تالقىلاندى. سول ارالىقتا ءماجىلىس ۇكىمەتكە مەملەكەتتىڭ بيزنەستى قولداۋ شارالارىن ۇيلەستىرەتىن بىرىڭعاي ۋاكىلەتتى ورگاندى بەكىتۋدى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, 2026 جىلعى 30 قاڭتارعا دەيىن انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار مەن جۇيەلى كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندەگى جول كارتاسىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ, سونداي-اق جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنىن قابىلداۋعا شاقىردى. بۇل فۋنكتسيالاردى اتقارۋ بارىسى مەن ناتيجەلەرى تۋرالى جىل سايىنعى كەڭەيتىلگەن تالدامالىق بايانداما ازىرلەۋگە دە مىندەتتى بولادى.
تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى تالقىلاۋدى تۇيىندەي كەلە, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى دەڭگەيىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ مىندەتى كوبىنەسە «كومەسكى» كۇيىندە قالىپ وتىرعانىن ايتتى.
– بيىل وسىمەن ەكىنشى رەت جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىن تىڭداپ وتىرمىز. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ جايىن كەڭىنەن تالقىلاعان ەدىك. ەندىگىسى – كاسىپكەرلىكتى قولداۋ شارالارى. ەسەپ كورسەتكەندەي, قولدانىستاعى قۇرالداردىڭ كوبى العا قويعان مىندەتتەردى تولىق كولەمدە ورىنداي الماي وتىر. وسىعان بايلانىستى بۇكىل قولداۋ شارالارىنا كەشەندى رەۆيزيا جۇرگىزۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي, ورتالىقتاندىرىلعان ساياسات قاجەت. ۇشىنشىدەن, ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تومەندىگى. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرىلگەنىن ەسكەرسەك, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتۋعا ءتيىس. وسىعان بايلانىستى وبلىستىق قانا ەمەس, اۋدان دەڭگەيىندە دە اكىمدىكتەر ءۇشىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بويىنشا جەكە KPI بەكىتكەن ءجون, – دەدى ول.
ە.قوشانوۆ الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ءبىراز سىن ايتىلعانىنا دا زەيىن قويدى.
– مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ءدال وسى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن ارتتىراتىن قوزعاۋشى كۇشكە اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋدا اكك-لاردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا دەپۋتاتتار ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن جانە بيزنەستى دامىتۋداعى ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق رەتتەۋ شارالارىن قاراستىرعانى ءجون بولار ەدى. ياعني دەپۋتاتتار ۇكىمەتپەن بىرگە وسى باعىتتاعى زاڭنامانى بيزنەستىڭ قاجەتتىگىنە قاراي بەيىمدەۋدى دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
پالاتا سپيكەرى قازىرگى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, كەيبىر زاڭداردى, مىسالى, بيزنەس جۇرگىزۋ ماسەلەسى تۋرالى زاڭنىڭ جانە كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن جاڭارتۋ قاجەت بولار دەگەن پىكىرىن ورتاعا سالدى.
– ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىكتىڭ ءتيىمدى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەرەجەلەر, توسقاۋىلدار مەن اكىمشىلىك جۇكتەمەلەر بولۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا ناقتى مىندەت قويدى. ول – جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ درايۆەرىنە اينالدىرۋ. وسى رەتتە مەملەكەتتىك قولداۋ جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, كاسىپكەرلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ, وتاندىق ءوندىرىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك, – دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى ە.قوشانوۆ.
سونداي-اق دەپۋتاتتار وتىرىس بارىسىندا ارا شارۋاشىلىعى جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ تۋرالى ەكى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى. ال كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قاراپ, سەناتقا جولدادى.
