سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
باس قالانىڭ كوش باسىندا بولۋى – زاڭدىلىق
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ باسىندا كەيىنگى 11 ايدا قىسقا مەرزىمگە ارنالعان ەكونوميكالىق ينديكاتور 118,6 پايىزعا جەتكەنىن, ينۆەستيتسيا, قۇرىلىس, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى كورسەتكىشتەر بويىنشا استانا الدىڭعى ورىندا تۇرعانىن جانە ەلوردانىڭ كوش باسىندا بولۋى زاڭدىلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بيىل ەلورداداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى 5 ملن-عا جۋىق شارشى مەتردى قۇرايدى. بۇل – ەلىمىزدە پايدالانۋعا بەرىلگەن باسپانانىڭ تورتتەن ءبىرى جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى باسقا استانالاردىڭ كورسەتكىشتەرىنەن بىرنەشە ەسە ارتىق. وڭدەۋ ونەركاسىبى ءونىمىنىڭ كولەمى 2025 جىلدىڭ 11 ايىندا 2,8 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, 7,2 پايىز ءوستى. ياعني 6 ملرد دوللار شاماسىندا. بيىلعى 11 ايدا ساۋدا كولەمى 10,8 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, 8,4 پايىز ءوسىم كورسەتكەن. بۇل – شامامەن 22,5 ملرد
دوللار. ماعان بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا قالا بيۋدجەتىنە 4,3 ترلن تەڭگە سالىق تۇسكەن. مۇنى قوماقتى قارجى دەۋگە بولادى. استانانىڭ 2024 جىلى وڭىرلىك جالپى ءونىم كولەمى 15 ترلن تەڭگەدەن ءسال استى. بۇل – 32 ملرد دوللار. بيىلعى قورىتىندى بويىنشا 34, ءتىپتى 35 ملرد دوللار (17 ترلن تەڭگە نەمەسە ودان دا جوعارى) بولادى دەپ كۇتىلەدى. ال قالاداعى حالىقتىڭ رەسمي سانى 1,6 ملن ادامعا جەتكەن. جان باسىنا شاققانداعى وڭىرلىك جالپى ءونىم كورسەتكىشى كوڭىل كونشىتەرلىك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بۇدان سوڭ مەملەكەت باسشىسى Oxford Economics 2025 يندەكسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل زەرتتەۋلەر الەمنىڭ ەڭ ءىرى مىڭ قالاسىن ەكونوميكا, ادام كاپيتالى, تۇرمىس ساپاسى, قورشاعان ورتا جانە باسقارۋ ساناتتارى بويىنشا باعالايدى. استانا ازيا قۇرلىعىندا 36-ورىنعا جايعاسسا, الەم بويىنشا 276-ورىنعا تۇراقتاپ, وڭىرىمىزدەگى بارىمىزگە بەلگىلى قالالاردىڭ الدىنا شىقتى.
– بىراق بۇعان توقمەيىلسۋگە بولمايدى. ويتكەنى الەۋەتىمىز زور. ءبىز ۇنەمى العا جىلجۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءدال وسى يندەكس بويىنشا كەلەسى جىلى استانانىڭ رەيتينگىسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىگى بار دەپ ەسەپتەيمىن. سونىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ازياداعى رەيتينگىمىز دە ارتادى. بۇل قولىمىزدان كەلەدى دەپ ويلايمىن. استانا باسقا ايماقتارعا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. شاھاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى كۇشەيىپ كەلەدى. بۇل – جاقسى ءۇردىس. سوعان سايكەس اكىمدىككە جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
ەلوردا زاماناۋي ۋربانيستيكانىڭ ۇلگىسى بولۋى كەرەك
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ ناقتى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق تەحنولوگيانى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ.
– مەنىڭ وتكەن اپتادا جاپونياعا رەسمي ساپارمەن بارعانىمدى بىلەسىزدەر. ساپار كەزىندە توكيو گۋبەرناتورىمەن كەزدەستىم. ءتۇرلى سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەلىستىك, تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا ەرەكشە نازار اۋداردىق. توكيوداعى Smart City جوباسىمەن تانىستىق. جاپونيا وزىق شەشىمدەردى مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنا ەنگىزۋ تۇرعىسىنان زور تابىسقا جەتىپ وتىر. ءبىز وسى باعىتتا تاجىريبە الماساتىن بولدىق. بۇعان دەيىن مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا استانادا Smart City جوباسى قولعا الىندى. جاقىن ارادا جەدەل باسقارۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلادى. قالاداعى بەينەكامەرالاردىڭ جۇمىسى جانە باسقا دا قىزمەتتەر وسى ورتالىقتان باسقارىلادى. بۇل جۇيە ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەرگە دەر كەزىندە نازار اۋدارۋعا جانە كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ ءۇشىن دەرەكتەردى تالداۋ ورتالىعى سالىنىپ جاتىر. وسى تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا قولدانا الادى. سول ارقىلى قالانىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. استانا اكىمىنە وسى شارۋانى تەزدەتىپ اياقتاۋدى تاپسىرامىن. ەلىمىزدەگى باسقا قالالار دا وسىنداي پلاتفورمانى ەنگىزۋگە ءتيىس. بۇل جۇمىستى جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى ۇيلەستىرۋى كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ءمان بەرگەن ەكىنشى ماسەلە – ۇيلەسىمدى قالا كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ. بۇل ورايدا ازاماتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن جۇمىسىنا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ باستى مىندەتى بولۋعا ءتيىس. ال ەلوردا زاماناۋي ۋربانيستيكانىڭ ۇلگىسى بولۋى كەرەك. ويتكەنى ونىڭ مارتەبەسى بولەك. استانادا قازىردىڭ وزىندە ءبىرشاما ناتيجەگە قول جەتتى. قالالىق ورتانى دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي ءتاسىلى ايقىندالدى.
– مۇنى بيىل جازدا ەلىمىزدە وتكەن سامميتتەر كەزىندە وزگە دە مەملەكەتتەر باسشىلارى بايقاعان. مىسالى, توراعا سي تسزينپين قالامىزدىڭ كەلبەتى ايتارلىقتاي جاقسارعانىن ايتىپ, جوعارى باعاسىن بەردى. بۇل – الەمدىك ءىرى دەرجاۆالاردىڭ باسشىلارى قازاقستانعا كەلگەندە ءبىزدىڭ قالالارىمىزدىڭ كەلبەتىنە ءمان بەرىپ قارايدى دەگەن ءسوز. مۇنى قاپەردە ۇستاۋ كەرەك. «جاڭا كەلبەت» باعدارلاماسى اياسىندا بەس جىل ىشىندە شاھاردىڭ تاريحي بولىگىندەگى 150 عيماراتتىڭ قاسبەتىن جاڭارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار كوشەلەر اباتتاندىرىلادى. جالپى, كەيىنگى ەكى جىلدا استانادا كوپتەگەن قوعامدىق كەڭىستىك پايدا بولدى. جاسىل جەلەك مول ەگىلىپ, دەمالىس ايماقتارى كوبەيدى. بۇل – وتە جاقسى. مۇنى ەلوردا تۇرعىندارى وڭ باعالاپ وتىر. ەندى وسى اۋماقتاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ساقتاۋعا ءتيىسپىز. بۇل اۋەلگى كەزەكتە ەلوردادا تۇراتىن جانە شاھارعا قوناققا كەلەتىن قازاقستان ازاماتتارىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسى ءىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, پوليتسيا دەپارتامەنتى ءجىتى باقىلاعانى ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
الايدا ول استانا تەك ورتالىق كوشەلەرى ايناداي جارقىراپ تۇراتىن قالا بولماۋعا ءتيىس ەكەنىن, شەتكەرى اۋداندارعا دا كوڭىل ءبولۋدىڭ ماڭىزىن العا تارتتى.
– قالانى بەزەندىرۋ جۇمىستارىنا بيۋدجەتتەن بولەك دەمەۋشىلەر قاراجاتىن دا تارتۋعا بولادى. جاڭا جىلدا كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ باسىن قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. ولارعا تاعى دا ۇندەۋ جاسايمىن. قاتاڭ شارالار قابىلدايمىن. ءتۇپتىڭ تۇبىندە, وتاندى ءسۇيۋ – ورتاق بورىش. سوندىقتان وڭ جاعالاۋداعى ساۋدا, ونەركاسىپ ورامدارى مەن تۇرعىن ءۇي الاپتارىن جاڭارتۋ جۇمىستارىن جانداندىرعان ءجون. كورىكتەندىرۋ ماسەلەسى ازاماتتاردى ءاردايىم تولعاندىرادى. بۇل – تۇسىنىكتى, سوندىقتان ولاردىڭ وسىلاي ايتۋعا قاقىسى بار. دەگەنمەن اكىمدىك تە ەلوردا تۇرعىندارى مەن قالا قوناقتارىنان جوعارى مادەنيەتتى تالاپ ەتۋى كەرەك.
ارينە, قوعامدا جوعارى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاسىپ, تۇرعىندار ورتاق مەكەنىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە بەلسەندى ارالاسا باستاعانى قۋانتادى. ءدال وسى سەبەپتى «تازا قازاقستان» جوباسىن باستادىم. ونى بۇكىل ەل قولدادى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ – ستراتەگيالىق ماسەلە. «تازا قازاقستان» يدەولوگيالىق كامپانياسىنا نە ءۇشىن باستاماشى بولعانىمدى ايتايىن. ويتكەنى ەكولوگيا, تۇرمىس-تىرشىلىكتەگى تازالىق بولمىسىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس. جالپى, ازيانىڭ بىرقاتار قالاسىندا قالدىقتاردى جويۋدىڭ ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن تاسىلدەرى قولدانىلادى. شىنىندا دا قوقىسپەن كۇرەسۋ كەرەك.
توكيودا 14 ميلليون ادام تۇرادى. ازعانتاي اۋماقتا وسىنشاما حالىق ءومىر ءسۇرىپ جاتسا دا, ونداعى تازالىق پەن ءتارتىپ وتە جوعارى دەڭگەيدە. مىسالى, سامميتتە سويلەگەن سوزىمدە جاپونيا پرەمەر-مينيسترىنە «ەلىڭىزدىڭ قۋاتى – ادامدارىڭىزدا. سىزدەر ۇنەمى ۇيلەسىمدىلىككە ۇندەيسىزدەر. جاپوندار ۇيرەنۋدەن جالىقپايدى. ءوزىن قالاي ۇستاۋدى بىلەدى, وزگە ادامدارعا قۇرمەتپەن قارايدى. ءۇيىن, پاتەرىن, ءوزى وتىرعان عيماراتتى تازا ۇستايدى. سونىمەن قاتار ولار ۇزدىكسىز ءبىلىم الادى ءارى ونى وسكەلەڭ ۇرپاققا دا سىڭىرەدى» دەپ جىلى ءسوزىمدى ارنادىم. بىزگە دە ءدال وسىنداي مەنتاليتەت قاجەت. سوندىقتان تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىدەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن. ءبىز العا قارىشتاپ قادام باسىپ, تەحنولوگيالىق ۇلت بولۋدىڭ ۇلگىسىنە اينالۋىمىز كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا پرەزيدەنت قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى جەدەلدەتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا وسى تەكتەس جوبالاردى ىسكە قوسۋ پىسىقتالىپ جاتىر ەكەن. سونىڭ اياسىندا تاۋلىگىنە مىڭ جارىم تونناعا دەيىن قالدىق وڭدەۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قاراستىرىلعان. ەل بويىنشا قالدىقتاردى جويۋدى كوزدەيتىن 40-تان استام جوبا جوسپارلانعان. ولاردىڭ ءبارى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءارى ساپالى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جانە قوقىس پوليگوندارىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرۋ ماڭىزدى. بۇل ءىستى كەيىنگە قالدىرۋدىڭ ەكولوگيالىق سالدارى اۋىر بولاتىنىن ءارى ونىڭ تۇرعىندار تۇرمىسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ۇكىمەت وسى باعىتتا قاجەتتى شارالار قابىلداعانى دۇرىس.
– تازالىق تارتىپتەن باستالادى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى مەن كۇللى قازاقستاندى كورىكتى, تال-تەرەگى مول ءارى ءومىر سۇرۋگە قولايلى مەكەنگە اينالدىرۋعا كۇش-جىگەرىمىز جەتەدى. مەن بۇعان سەنىمدىمىن. بۇل – ستراتەگيالىق سيپاتتاعى مىندەت. ونىڭ ورىندالۋىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قاداعالاۋدا ۇستايدى. دەگەنمەن بىزگە تەز شەشىم قابىلداپ ءارى ساپالى جۇمىس اتقارۋ قاجەت. ءاربىر ماسەلەگە پىكىر تالاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ كوبى دەمالىستا نەمەسە مەرەكە كۇندەرى ادەتتە بۋرابايعا بارادى. جول قاشىق. ونىڭ ۇستىنە تابيعي پاركتىڭ ەكوجۇيەسىنە ايتارلىقتاي سالماق تۇسەدى. سوندىقتان استانا ماڭايىندا ەكوساياباقتار اشاتىن ۋاقىت جەتتى. ۇكىمەتكە ايماق اكىمدەرىمەن بىرگە ءىرى قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنا جاقىن جەرلەردە ەكوساياباقتار قۇرۋدى تاپسىرامىن. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ول جەرلەردە دە تازالىق بولۋعا ءتيىس. بۋرابايدا نە بولىپ جاتقانىن قاراڭىزدار. ۇيات جاعداي. ۇلتتىق قورىقتى ءبۇلدىرىپ جاتقان بوگدە عالامشارلىقتار ەمەس, ءوزىمىزدىڭ حالقىمىز عوي, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
يكەمدى ينفراقۇرىلىم, قولايلى قالا
مەملەكەت باسشىسى, ۇشىنشىدەن, كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن ودان ءارى دامىتۋ جايىنا ءمان بەردى. قالادا ساپالى جانە قولايلى ينفراقۇرىلىم بولۋعا ءتيىس. بيىل استانانىڭ كولىك جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل قۇجاتتاعى ءىس-شارالاردى دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. قالاداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ازاماتتار جولدىڭ ساپاسى ناشار ەكەنىن ايتىپ, ءجيى شاعىمدانادى. قوعامدىق كولىكتەردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ماسەلەلەر دە بار. كەلەڭسىز جايتتار استانانىڭ ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. قوعامدىق كولىكتەر ەڭ الدىمەن, تۇرعىندارعا ىڭعايلى بولۋى كەرەك جانە ۋاقتىلى جۇرۋگە ءتيىس. جەكە كولىكتەن گورى اۆتوبۋسپەن ءجۇرۋدىڭ ءتيىمدى بولعانى جاقسى. سوندىقتان قوعامدىق كولىكتەردىڭ سانىن كوبەيتۋ قاجەت.
– جەڭىل رەلستى كولىك جوباسى دا وتە ماڭىزدى. كوپ ۇزاماي ونى تولىق ىسكە قوسۋ كەرەك. مەن جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسىن ۇزارتۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىن. بۇل قادام كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ۇكىمەت, ەڭ الدىمەن, جوبانى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ءتيىس. سونداي-اق قابانباي باتىر داڭعىلىندا ەكى دەڭگەيلى جول سالۋ تۋرالى ۇسىنىسقا قولداۋ بىلدىرەمىن. جوبانىڭ قۇجاتتارىن كەلەسى جىلى ازىرلەپ, 2027 جىلى قۇرىلىستى باستاۋ قاجەت. بۇعان قوسا, ۇكىمەت اكىمدىكپەن بىرلەسىپ, تاۋەلسىزدىك داڭعىلىن ۇزارتۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋى كەرەك. جالپى, قالادا قۇرىلىس وتە كوپ. كولىك سانى دا از ەمەس. بۇل جاعداي, ءبىر جاعىنان, تۇرعىنداردىڭ, اسىرەسە, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرىپ جاتىر. بيىلعى ون ءبىر ايدا استانادا جول-كولىك وقيعاسىنان 675 بالا زارداپ شەككەن, بەس بالا قازا بولعان. جۇرت ۇيلەردىڭ اراسىندا جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعى, جىلدامدىقتى شەكتەۋ بەلگىلەرى جوق دەپ شاعىم ايتادى. مۇنىڭ قانداي سەبەپپەن بولىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. اۋلانى جارىقتاندىرۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. مەن ءوزىم بۇل ماسەلەگە باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىن. اسىرەسە تۇرعىن ۇيلەر جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماڭىنداعى جۇك كولىكتەرىنىڭ قوزعالىسىن رەتتەۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
ونىڭ ايتۋىنشا, شەشىلمەي جاتقان تاعى ءبىر ماسەلە – كولىك تۇراقتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بۇل ماسەلەنى رەتكە كەلتىرەتىن كەز كەلدى. شەتەلدىڭ وزىق تاجىريبەسىن قولدانۋ كەرەك. مىسالى, كوپقاباتتى تۇراقتار سالۋعا بولادى. قالانىڭ كولىك-ترانزيت الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا اۋەجاي سالۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت. وسىنى ايتا كەلە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە اكىمدىكپەن بىرگە ماسەلەنى مۇقيات پىسىقتاپ, ناقتى ۇسىنىس ەنگىزۋدى تاپسىردى.
– جۋىردا ءبىز ەلىمىزدە تولىققاندى اۆياحابتار قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىردىق. سونىڭ ىشىندە ەلوردا اۋەجايىنا قاتىستى جۇمىس تا بار. بىراق قازاقستاندا وندىرىلەتىن اۆيا جانارماي كولەمى جەتكىلىكسىز. وسى جاعداي اۆياحابتاردى دامىتۋعا كەدەرگى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇكىمەت اۆيا جانارماي ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. بالكىم, جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ كەرەك شىعار. ونىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشىن تۇستارى دا بار. ۇكىمەت وسىعان قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ايقىنداپ, ناقتى شەشىم قابىلداۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت باسىمدىق بەرگەن ءتورتىنشى ماسەلە – كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جەدەل جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى. كوشى-قون قارقىنىنىڭ ارتۋى, ءىرى قالالارداعى قۇرىلىستىڭ تىعىز سالىنۋى ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن شاھار تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نىساندارعا ايتارلىقتاي سالماق سالادى. بىرنەشە جىل بۇرىن ەلوردادا اۋىزسۋدىڭ تاپشىلىعى سەزىلدى. ونىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىن ايتىلدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جاڭا سۋ قۇبىرلارى تارتىلىپ, سورعى-سۇزگى ستانسالارى سالىنىپ جاتىر. ولاردىڭ كەيبىرى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلدىڭ باس قالاسىن سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ – تەحنيكالىق مىندەت قانا ەمەس. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. مۇندا ۇساق-تۇيەك نارسە بولمايدى, بارلىعىن الدىن الا ويلاستىرىپ, ۋاقتىلى جاساۋ قاجەت. ءتورتىنشى اۋىزسۋ ستانساسىن مەجەلى مەرزىمدە سالعان ءجون. بيىل استانا سۋقويماسىن اۋقىمدى تازارتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى. جۇمىستىڭ وسى قارقىنىن جوعالتپاۋ ماڭىزدى. ەكىنشى كارىز-تازارتۋ قۇرىلىسى مەن قالاىشىلىك تازارتۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ كەرەك.
– ەلوردانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم اسا وزەكتى ماسەلە. جاڭا قوسالقى ستانسالاردى سالۋدى جەدەلدەتكەن دۇرىس. مۇندا قانداي دا ءبىر كەدەرگىلەرگە جول بەرمەۋ كەرەك. ۇكىمەتكە قاجەتتى قارجىنى ءبولۋدى تاپسىرامىن. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەلەرى مەن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋى – كەز كەلگەن قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى شارتى. ولاي بولماسا قالعان شارۋادان قايران جوق. مەملەكەتتىڭ تاباندى جۇمىسى ارقىلى ەلورداعا گاز قۇبىرى تارتىلدى. ال رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى گازبەن قامتۋ كورسەتكىشى 60 پايىزدان استى. ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, قازىر وندىرىلەتىن 29 ميلليارد تەكشە مەتر تاۋارلى گاز ىشكى سۇرانىستى تولىق وتەي المايدى. سوندىقتان گاز وڭدەۋ بويىنشا جوسپارلانعان بارلىق جوبانى ۋاقتىلى ىسكە قوسۋ وتە ماڭىزدى. بۇل جۇمىس ورنىقتى ءارى كەپىلدى رەسۋرستىق بازا قالىپتاستىرۋمەن قاتار جۇرگىزىلۋى كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قۇرىلىستىڭ بارلىق كەزەڭىن تسيفرلاندىرۋ ماڭىزدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ, بەسىنشىدەن, تۇرعىن ۇيلەر ساپالى سالىنۋى قاجەت ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, استانا – قۇرىلىس قارقىنى بويىنشا ەلىمىزدە كوش باستاپ تۇر. جىل باسىنان بەرى قالادا 5 ملن شارشى مەتر ءۇي سالىنعان. بۇل – بۇكىل ەلدە قولدانىسقا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ تورتتەن ءبىرى دەگەن ءسوز. ارينە, جاقسى كورسەتكىش. بىراق ساندى كوبەيتەمىز دەپ, ساپانى ۇمىتىپ كەتەتىندەر بار. مىسالى, تاياۋدا تۇرعىن ءۇيدىڭ سىرتقى قاپتاماسى وپىرىلىپ ءتۇستى. تاعى ءبىر ۇيدە ليفت قۇلادى. ەكى جاعداي دا قايعىلى وقيعاعا اكەپ سوقتىردى. ساپاسىز ماتەريالداردى پايدالانۋ, قۇرىلىسقا قاتىستى ەرەجەلەردى جانە قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ساقتاماۋ – ناعىز قىلمىس. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. بۇعان مۇلدەم جول بەرۋگە بولمايدى. ۇكىمەت قۇرىلىستىڭ بارلىق كەزەڭىن, ياعني جوبالاۋدان باستاپ دايىن ءۇيدى تاپسىرۋعا دەيىنگى ۇدەرىستى تولىق تسيفرلاندىرۋعا ءتيىس. سول ارقىلى بۇل سالادا ءتارتىپ ورناتىپ, جۇمىستىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت.
– ايماق اكىمدەرى ەلدى مەكەندەردىڭ تسيفرلىق كوشىرمەسىن جاساپ, بارلىق نىساننىڭ جاي-كۇيىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك. قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت. ءۇي سالىپ جاتقان كومپانيالار مەن مەردىگەرلەر تۋرالى جانە ساراپتاما ناتيجەلەرى جايلى اقپارات اشىق ءارى قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. تاعى ءبىر ماسەلە: ەلوردادا جۇمىستا ءجۇرىپ جاراقات الۋ دەرەكتەرى كوبەيىپ بارادى. جىل باسىنان بەرى قالاداعى ءوندىرىس ورىندارىندا 32 ادام زارداپ شەگىپ, 12 ادام قازا تاپقان. اكىمدىك ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. جۇمىس ورنىندا بولۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەرلەردى سارالاپ, وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋ قاجەت. ءار قايعىلى وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارىن مۇقيات زەردەلەپ, ءتيىستى قورىتىندى جاساعان ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەكپىن سالعان التىنشى باعىت – الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ حالىققا قولجەتىمدى بولۋى.
– ءسوز باسىندا ايتىپ ءوتتىم, قالا حالقىنىڭ سانى وتە جىلدام ءوسىپ جاتىر. الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا, اسىرەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە زور اۋىرتپالىق تۇسەدى. ماسەلە تىم كۇردەلەنبەي تۇرعاندا, جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك. استانا اكىمى بىرقاتار مەديتسينا نىسانىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىردى. ەكى ەمحانا جانە بالالارعا ارنالعان تراۆماتولوگيا ورتالىعى سالىناتىنىن ايتتى. قالانىڭ مەديتسينا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت. وسىعان وراي, اكىمدىككە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن. العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتەتىن ورتالىقتار ادام تىعىز قونىستانعان اۋدانداردا كوبىرەك اشىلۋعا ءتيىس. بۇل تالاپ ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن سالعان كەزدە دە قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك. مەكتەپ تاپشىلىعى – ەلىمىزدەگى اسا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. مەكتەپ سالۋ قارقىنى بالا سانىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنا ىلەسە الماي كەلەدى. الداعى ءۇش جىلدا مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعى 400 مىڭعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. سونىڭ ىشىندە ەلوردادا 28 مىڭ وقۋشىعا ورىن جەتىسپەيدى دەگەن بولجام بار. الماتى, شىمكەنت قالالارى جانە الماتى, تۇركىستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا وسىنداي جاعداي قالىپتاسۋى مۇمكىن. ارينە, بۇل باعىتتا ءبىراز شارۋا اتقارىلدى. كەيىنگى 5 جىلدا ءبىر ميلليوننان استام وقۋشىعا ارنالعان مىڭعا جۋىق مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. استانادا 75 مەكتەپ سالىندى. قازىر قالادا ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن مەكتەپ قالعان جوق. بۇل رەتتە «كەلەشەك مەكتەپتەرىن» ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ارحيتەكتۋرالىق جانە تەحنيكالىق تۇرعىدان قاراعاندا, بۇل – زاماناۋي ءارى جوعارى دەڭگەيدە جابدىقتالعان مەكتەپتەر. اتالعان باعىتتا اجەپتاۋىر تاجىريبە جينادىق. سوندىقتان اۋقىمدى جوبادان گورى قاۋىپسىز, ساپالى قۇرىلىس جۇمىستارىنا كىرىسۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن ونىڭ باعاسى قىمبات بولماۋعا ءتيىس. بۇل ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدا قالىپتى جۇمىسقا اينالۋى كەرەك. اسىرەسە جەكە مەكتەپتەردى دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون. بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندە جۇيەلى شارالار قابىلداعان دۇرىس. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك قۇرالىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. ءدال قازىر جەكە مەكتەپتەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ مىندەتى تۇر. ويتكەنى تەكسەرىس بارىسىندا قىزمەتىن تەرىس ماقساتتا پايدالانۋ, ءتىپتى الاياقتىق جاعدايلارى انىقتالىپ جاتىر. مۇنداي فاكتىلەر ليتسەنزيا بەرۋ, قارجىلاندىرۋ, باقىلاۋ جۇمىستارىنىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار كەيبىر اكىمدىكتەر جوسپارلاۋ كەزىندە ۇلكەن قاتەلىكتەر جىبەرگەن. اتاپ ايتقاندا, دەموگرافيالىق ءوسىم مەن اۋماقتىق دامۋ ماسەلەلەرى ەسكەرىلمەي, جەكە مەكتەپتەردى اشۋعا بەتالدى رۇقسات بەرىلگەن. سونىڭ سالدارىنان ءبىر جەردە مەملەكەتتىك جانە جەكە مەكتەپ قاتار سالىنعان. ال شىن مۇقتاج اۋدانداردا ءبىلىم بەرۋ ينفراقۇرىلىمى سول كۇيى دامىماي قالعان. بۇل ۆەدومستۆوارالىق بايلانىستىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى, جۇمىسقا ءجۇردىم-باردىم قاراۋدىڭ دالەلى. ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دەموگرافيالىق ەسەپكە جانە ناقتى ناتيجەلەرگە نەگىزدەي وتىرىپ كەشەندى تۇردە دامىتۋ قاجەت. قولدانىستاعى مودەلدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس, كولىك-لوگيستيكا سالالارى دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكامىز 6 پايىزعا وسەدى دەپ بولجانىپ وتىر. ال جان باسىنا شاققاندا ىشكى جالپى ءونىم 15 مىڭ دوللاردان اسادى. جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىس ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە.
– ءبىز قازىر ەل ومىرىندەگى تاعدىرشەشتى رەفورمالار كەزەڭىنە قادام باستىق. بۇكىل مەملەكەتتىك اپپارات, ءبىرىنشى باسشىدان قاراپايىم قىزمەتكەرگە دەيىن مۇنى تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. بۇرىن-سوڭدى بولماعان ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جوعارى قارقىن مەن باستاماشىلىق تانىتۋ قاجەت. باتىل, شەڭبەرگە سىيمايتىن, بىراق اقىلعا قونىمدى شەشىمدەر قابىلداعان ءجون. مەملەكەتتىك قىزمەتتە جالقاۋلىققا, جۇمىسقا جاۋاپسىز قاراۋعا ورىن جوق. حالىققا ادەمى ەسەپ ەمەس, ناقتى ءىس كەرەك. سوندىقتان بارلىق باسشى مەن لاۋازىمدى تۇلعادان ەلگە پايداسى بار جۇمىس تالاپ ەتەمىن. الدىمىزدا اتقاراتىن مىندەت كوپ. ءبىز رەفورمالاردى جالعاستىرا بەرەمىز. مەن جولداۋىمدا ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردىم. بۇل – كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى. تۇپكىلىكتى شەشىم جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانادى. ازاماتتارىمىز ماقۇلداسا, اتا زاڭعا كوپتەگەن وزگەرىس ەنگىزىلەدى. تۇزەتۋلەردىڭ اۋقىمىن ەسكەرسەك, مۇنى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋمەن بىردەي قادام دەۋگە بولادى. ءبىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە بولاشاققا سەنىممەن قارايمىز. الدىمىزدا بيىك ماقساتتار تۇر. قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. تولىق تسيفرلىق مەملەكەت بولۋىمىز كەرەك. ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىن دامىتۋ قاجەت. مۇنىڭ بارلىعى – ءبىر كۇندىك شارۋا ەمەس. ءبىز ورتاق مۇددە جولىندا كۇش بىرىكتىرسەك, وسى ماقساتتىڭ بارىنە جەتەمىز. استانا ءاردايىم اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باستاۋىندا تۇرۋعا ءتيىس. ەلوردامىز باسقا ايماقتارعا بارلىق جاعىنان ۇلگى بولۋى كەرەك. ايتىلعان مىندەتتەردىڭ بارلىعى ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالۋعا ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
