كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ءۇش باعىتى
بۇگىندە ەلىمىزدە 2,2 ملن-نان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيدى, 4 ملن-نان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. پرەمەر-مينيستر كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءاردايىم نازارىندا تۇرعان ماسەلە ەكەنىن, ويتكەنى ول حالىق تابىسىنىڭ ماڭىزدى كوزى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قۋاتتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى – ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جۋىردا مەملەكەت باسشىسى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جەدەل تۇردە شاعىن بيزنەستى قولداۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن قابىلداۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت شاعىن جانە ميكروبيزنەستى ناقتى قولداۋعا, وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوندىرىستى دامىتۋعا باعىتتالعان كەشەندى قۇجاتتى ازىرلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى و.بەكتەنوۆ.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سايكەس, «ىسكەر ايماق» شاعىن بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان بىرىڭعاي باعدارلاما ەڭ الدىمەن اۋىلدىق جەرلەر مەن شاعىن قالالارداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – تەز ىسكە اساتىن, تەحنولوگيالىق جاعىنان قاراپايىم, بىراق الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ناقتى ناتيجە بەرەتىن جوبالاردى قولداۋ. باعدارلاما اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن وڭدەۋ, تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ, اعاش وڭدەۋ, سونداي-اق قولونەر قىزمەتى سياقتى باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلگەن. بۇل سالالار جەرگىلىكتى جەردە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, تابىستى ارتتىرۋعا ءارى وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن جانداندىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
«ىسكەر ايماق» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ نەگىزگى ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ولار – قارجىلىق قولداۋ, قارجىلىق ەمەس قولداۋ جانە ينفراقۇرىلىمدىق شارالار. ياعني كاسىپكەرگە قارجى بەرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كەڭەس, سۇيەمەلدەۋ, قاجەتتى جاعداي جاساۋ كوزدەلگەن.
سالىق سارساڭعا سالمايدى
سالىق ورگاندارىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – كاسىپكەردى قاتەلىگى ءۇشىن جازالاۋ ەمەس, كەرىسىنشە, قاتەلەسپەۋگە الدىن الا كومەكتەسۋ. جاڭا ءتاسىل اياسىندا سالىقتىق ەسەپتىلىك كولەمى 30 پايىزعا, ال سالىقتار مەن الىمداردىڭ سانى 20 پايىزعا قىسقارادى. بۇل كاسىپكەردىڭ ەسەپ تاپسىرۋعا كەتەتىن ۋاقىتىن ەداۋىر ازايتىپ, ءوز ءىسىن دامىتۋعا كوبىرەك كوڭىل بولۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. سالىق تەكسەرۋلەرى ەندى تەك تاۋەكەلدەرگە بايلانىستى جۇرگىزىلەدى. جوسپارلى سالىق تەكسەرۋلەرىنەن تولىق باس تارتىلدى. ميكرو جانە شاعىن بيزنەس ءۇشىن ماڭىزدى شەشىم قابىلدانىپ, 2026 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە سالىق تەكسەرۋلەرى مەن كامەرالدىق باقىلاۋ الىنىپ تاستالادى.
سونىمەن قاتار بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ەگەر ىقتيمال زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالسا, كاسىپكەرگە الدىن الا حابار بەرىلەتىن بولادى. بۇل بيزنەسكە ءوز ءىس ارەكەتىن قارجىلىق شىعىنسىز, ايىپپۇلعا جەتكىزبەي تۇزەتۋگە جول اشادى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
جاڭا بيۋدجەت كودەكسى شاعىن بيزنەستەن تۇسەتىن بارلىق سالىق ءتۇسىمىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ يەلىگىندە قالدىرۋدى كوزدەيدى. وسىلايشا, اكىمدەر ءاربىر كاسىپكەردىڭ تابىستى بولۋىنا تىكەلەي مۇددەلى بولادى, سەبەبى بۇل جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىسىنە اسەر ەتەدى. ال سالىق تولەۋشى «تسيفرلىق بيۋدجەت» جۇيەسى ارقىلى ءوزى تولەگەن سالىعى اۋدان كوركەيۋىنە قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن كورە الادى.
جالپى العاندا, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن جاڭا سالىق جانە بيۋدجەت ساياساتى ەسەبىنەن ۇلعايتۋ قوسىمشا قاراجاتتى وتاندىق بيزنەستى دامىتۋعا جانە قولداۋعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ شاعىن جانە ميكرو بيزنەستى شامادان تىس اكىمشىلىك قىسىمنان قورعاۋ ءۇشىن قولعا الىنىپ جاتقان وزگەرىستەر تۋرالى باياندادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەندىگى ماقسات – از عانا بەرەشەك ءۇشىن كاسىپكەرگە قاتاڭ شارا قولدانباۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, سالىق بەرەشەگىن ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋ تاسىلدەرى ايتارلىقتاي قايتا قارالىپ جاتىر.
«قولدانىلاتىن شارالار ساي بولۋى ءۇشىن جانە ازعانتاي سوما ءۇشىن ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە قىسىم جاساماۋ ءۇشىن ءبىز سالىق بەرەشەگىن ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋ تاسىلدەرىن ايتارلىقتاي وزگەرتىپ جاتىرمىز. نەگىزگى جاڭالىق دەن قويۋ شارالارى باستالاتىن شەكتى سومانىڭ كوتەرىلۋى بولدى. بۇعان دەيىن سالىق بەرەشەگى شامامەن 26 مىڭ تەڭگەدەن نەمەسە 6 اەك-تەن باستاپ وندىرىلسە, الەۋمەتتىك اۋدارىمدار بويىنشا ناقتى شەك مۇلدە بولماعان. ەندى سالىق بەرەشەگى بويىنشا شەكتى سوما 87 مىڭ تەڭگەگە نەمەسە 20 اەك-كە دەيىن, ال الەۋمەتتىك تولەمدەر بويىنشا 26 مىڭ تەڭگەگە نەمەسە 6 اەك-كە دەيىن كوتەرىلىپ وتىر», دەدى م.تاكيەۆ.
قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇرىن الەۋمەتتىك تولەمدەر بويىنشا شەك بولماعاندىقتان, ءوندىرىپ الۋ شارالارىنا كوبىنە شاعىن بيزنەس تاپ بولاتىن. قازىرگى تاڭدا بورىشكەرلەردىڭ شامامەن 72 پايىزى 6 اەك-كە دەيىنگى قارىزى بار كاسىپكەرلەر ەكەنى ايتىلدى.
جاڭا ءتارتىپ بويىنشا ەندى تالاپتار ناقتى ءارى تۇسىنىكتى بولىپ بولىنەدى. ەگەر بەرەشەك 87 مىڭ تەڭگەگە نەمەسە 20 اەك-كە دەيىن بولسا, كاسىپكەرگە تەك حابارلاما جىبەرىلىپ, ءوسىمپۇل ەسەپتەلەدى, باسقا شارالار قولدانىلمايدى. 87 مىڭنان 195 مىڭ تەڭگەگە دەيىن نەمەسە 20-دان 45 اەك-كە دەيىنگى بەرەشەك كەزىندە دە الدىمەن حابارلاما جىبەرىلەدى. قارىز وتەلمەسە, بورىش سوماسى كولەمىندە شىعىس وپەراتسيالارى توقتاتىلىپ, سودان كەيىن عانا ينكاسسالىق وكىمدەر بەرىلۋى مۇمكىن. ال بەرەشەك 195 مىڭ تەڭگەدەن نەمەسە 45 اەك-تەن اسقان جاعدايدا قاتاڭ شارالار ىسكە قوسىلادى. م ۇلىك تىزىمگە الىنىپ, ساتىلۋى مۇمكىن, سونداي-اق ءوندىرىپ الۋ دەبيتورلار ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت وتىرىسىندا ميكرو جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋعا قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى تەتىك ايتىلدى. جاڭا سالىق كودەكسىندە 1,5 مىڭ اەك-كە دەيىن, ياعني شامامەن 6,5 ملن تەڭگەگە دەيىن بەرەشەگى بار سالىق تولەۋشىلەر ءۇشىن بەرەشەكتى 1 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە كەيىنگە قالدىرۋ نەمەسە ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل رەتتە كاسىپكەردەن م ۇلىكتى كەپىلگە قويۋ دا, بانكتىك كەپىلدىك اكەلۋ دە تالاپ ەتىلمەيدى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل شەشىم بيۋروكراتيانى ازايتادى. كەپىلدى باعالاۋ مەن ساقتاندىرۋ قاجەتتىلىگى جويىلادى, ال ءبولىپ تولەۋدى راسىمدەۋ ۋاقىتى ەداۋىر قىسقارادى. ءبىر دەڭگەيدەگى مونيتورينگكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن ءبولىپ تولەۋ 12 ايعا دەيىن كەپىلسىز جانە كەپىلدىكسىز بەرىلەدى.
ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى
باعدارلامانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا پرەمەر-مينيستر و.بەكتەنوۆ بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى. ءبىرىنشى كەزەكتە قارجى مينيسترلىگى «ىسكەر ايماق» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋعا ءتيىس. ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە باسىم سالالاردىڭ تىزبەسىن قالىپتاستىرۋ تاپسىرىلدى. بۇل تىزبە ءبىرىنشى دەڭگەيدەگى سۋبسيديالاردى بولۋگە نەگىز بولادى. سونىمەن بىرگە شاعىن بيزنەستىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, وندىرىستىك عيماراتتاردى جەڭىلدىكپەن جالعا الۋ مۇمكىندىگىن جاساۋ ماڭىزدى ەكەنى ايتىلدى.
ەكىنشى تاپسىرما وڭدەۋشى سەكتوردىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى. ول ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ۇلعايتىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ىنتالاندىرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ونەركاسىپ مينيسترلىگىنە كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ وڭدەۋ ونەركاسىبىندە وندىرىستىك قۋاتتاردى جاڭعىرتۋعا ارنالعان ليزينگتىك قارجىلاندىرۋدى ىسكە قوسۋ تاپسىرىلدى. شاعىن جانە ميكرو بيزنەس كەپىلدىكسىز 300 ملن تەڭگەگە دەيىن ءوز ءوندىرىسىن جاڭعىرتا الادى.
ءۇشىنشى ماسەلە وڭايلاتىلعان دەكلاراتسيا رەجىمىن قولداناتىن جەتكىزۋشىلەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە شىعىستاردى شەگەرۋگە تىيىم سالۋعا قاتىستى بولدى. بۇل شامامەن 400 مىڭ شاعىن جانە ميكرو بيزنەس وكىلىنىڭ مۇددەسىنە اسەر ەتەدى. وسى ساناتتاعى كاسىپكەرلەر ءوز كاسىبىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداماۋعا ءتيىس ەكەنى اتالىپ ءوتتى. قارجى مينيسترلىگى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىن ەنگىزىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ ارقىلى كاسىپكەرلەردى قولداۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, شاعىن بيزنەس ءۇشىن سالىق ەسەپتىلىگىن اۆتوماتتى تۇردە تولتىرۋدى جەدەل قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى.
ءتورتىنشى تاپسىرما مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى «تازا پاراقتان» جۇرگىزۋگە قاتىستى بولدى. بۇل وزگەرىستەر بارلىق ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە وڭ اسەر ەتەدى. وسىعان بايلانىستى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ جانە اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بارلىق ۇيىمداستىرۋ شارالارىن جەدەل جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى.
بەسىنشى باعىت شاعىن جانە مونوقالالارداعى, سونداي-اق اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلەردى قولداۋعا ارنالدى. شاعىن بيزنەسكە اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا ءارى بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بانك نەسيەسى بويىنشا نومينالدى مولشەرلەمەنىڭ شامامەن 9 پايىزى سۋبسيديالانادى. بۇل رەتتە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اعىمداعى مولشەرلەمەسى 22 پايىز, ال سۋبسيديالاناتىن بولىگى 8, 8 پايىزدى قۇرايدى.
باعدارلامانىڭ ورىندالۋىن ۇيلەستىرۋ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى س.جۇمانعارينگە جۇكتەلدى.
