بۇل ترانزيتتىك جول قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى قانداي, جول ساپاسىنا قانشالىقتى دەڭگەيدە ءمان بەرىلۋدە, قاراپايىم حالىق مۇنداي ءىرى كولىك قارىم-قاتىناسىنان نە ۇتپاق, ەلدىڭ تۋريزم سالاسىنا اتالمىش كولىك ءدالىزى قانداي سۇبەلى ۇلەس قوسا الادى سىندى, تاعى باسقا دا سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ قانا قويماي, بۇل جول قۇرىلىسىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تانىسىپ قايتۋ ءۇشىن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى ارنايى ءباسپاسوز شەرۋىن ۇيىمداستىرعان بولاتىن. اپتاعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان ءباسپاسوز شەرۋىنە بارلىق رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, قالالىق باق وكىلدەرى قاتىسىپ, كوكىرەكتەرىندە جۇرگەن سۇراقتاردىڭ كوپشىلىگىنە جاۋاپ الىپ قايتتى. سونىمەن استانا – شۋ – تاراز – شىمكەنت – تۇركىستان – قىزىلوردا – ارال – اقتوبە باعىتىنداعى ءباسپاسوز شەرۋىنىڭ تۇيىنىمەن قاتار, ترانزيتتىك ءدالىز قۇرىلىسىنىڭ بۇگىنگى تىنىسىمەن تىنىستاپ كورەيىك.
مەگاجوبا تۋرالى بىرەر ءسوز
“باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” حالىقارالىق ترانزيتتىك كولىك ءدالىزىنىڭ سالىنۋى تۋرالى اڭگىمە تاراي باستاعاننان بەرى بۇل ءىرى جوباعا قازاقستان, رەسەي, قىتاي بەلسەندى ءارى شاپشاڭ كىرىستى. شۇعىل كەلىسسوزدەر مەن مەموراندۋمدار اتالعان اۋقىمدى قۇرىلىستىڭ تەز ارادا قىزۋ قارقىنمەن باستالۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. ءسويتىپ, سانكت-پەتەربۋرگ – ماسكەۋ – نيجني نوۆگورود – قازان – ورىنبور – اقتوبە – قىزىلوردا – شىمكەنت – تاراز – قورداي – الماتى – قورعاس – ءۇرىمشى – لانچجوۋ – چجەنچجوۋ – ليانيۋنگان مارشرۋتىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 8 445 كم. بولعالى تۇر. باتىس پەن شىعىستىڭ ەكونوميكالىق تاۋار اينالىمىن ودان ارمەن جەتىلدىرۋگە بۇل جوبا تاپتىرمايتىن ءتيىمدى ءارى وڭ ناتيجەسى كوزگە بىردەن انىق اڭعارىلاتىن جاقسى مۇمكىندىك بولاتىنى بۇگىندە ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. رەسەي فەدەراتسياسى كولىك ءدالىزىنىڭ 2 233 شاقىرىمىن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى 3 425 شاقىرىمىن سالاتىن بولسا, ال ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جولدىڭ 2 787 شاقىرىمى تيەسىلى بولىپ وتىر. اقتوبە, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جولدىڭ 2 452 شاقىرىمى قايتا جاڭارتۋعا تۋرا كەلەتىن جول بولىپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى, كولىك جولىمەن ءجيى قاتىنايتىن جولاۋشىلار ەلىمىزدىڭ, اسىرەسە, اتالعان 5 وبلىس ايماقتارىنداعى جولدىڭ قيىن ەكەندىگىن, توزىعى جەتكەن جولمەن ءجۇرۋدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەندىگىن جاقسى بىلەدى. اۋقىمدى جوباعا, ارينە, اۋقىمدى قاراجات كەرەك. جول سالۋدىڭ بەينەتى مەن زەينەتىنىڭ ءبارى قاراجاتتىڭ بولىنۋىنە تىكەلەي بايلانىستى دەپ ايتساق قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. بۇل ءىرى جوبانىڭ قازاقستانعا قاتىستى بولىگىنىڭ جالپى قۇنى 825,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. وسىنشاما قاراجاتتى ەل قازىناسىنان, ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولۋ قابىرعامىزعا اۋىر تيەتىنى راس. سوندىقتان دا بۇكىلالەمدىك بانك, يسلام بانكى, ازيا جانە ەۋروپا بانكتەرى سىندى باتىل قادامدارعا باراتىن, قارجى قۇيۋ سالاسىندا ەڭ مىقتى قارجى قۇرىلىمدارى بولىپ ەسەپتەلەتىن بانكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلگەن. جوعارىدا اتالعان بانكتەر 422 ملرد. تەڭگە قاراجات قۇياتىندىعىن تاعى دا ەستەرىڭىزگە سالىپ وتسەك دەيمىز. سونىمەن قاتار, وتكەن جىلى 4 حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن 3,002 ملن. اقش دوللارى كولەمىندە قارجىلاندىرۋ شارتتارى بەكىتىلگەندىگىن دە تىلگە تيەك ەتكىمىز كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, 2 جولاقتى اۆتوجولدىڭ 1 شاقىرىمىن سالۋعا 200 ملن.تەڭگە, ال 4 جولاقتى اۆتوجولدىڭ 1 شاقىرىمىن سالۋ ءۇشىن 300-350 ملن. تەڭگە كولەمىندە اقشا جۇمسالاتىن كورىنەدى. كولىك قوزعالىستارىنا ەش كەدەرگى, قاۋىپ-قاتەر بولماۋ ءۇشىن ەل اۋماعىنداعى 1390 شاقىرىم جول 4 قوزعالىس جولاعى بار ءى تەحنيكالىق ساناتقا اۋىستىرۋ كولدەلگەن. ناقتى ايتار بولساق, ولار قىزىلوردا – تۇركىستان – شىمكەنت – تاراز – الماتى – قورعاس ايماقتارى, ال 1062 شاقىرىم ۋچاسكەلەردە ءىى تەحنيكالىق سانات بويىنشا جول قۇرىلىسى سالىناتىن بولادى. قاراپ وتىرساق, كولىك قۇرىلىسىنىڭ جۇمىستارىنا قىزۋ كىرىسىپ كەتكەن مەردىگەر ۇيىمدار 2010 – 2012 جىلدار ارالىعىندا قۇرىلىس الاڭدارىنا 10 مىڭنان استام جول-قۇرىلىس تەحنيكاسى مەن قۇرال-جابدىقتار, لابوراتوريالار جانە 50 مىڭنان استام ادام جۇمىلدىرۋدى كوزدەپ وتىر. ناقتى ايتقاندا, جەرگىلىكتى ايماقتاردا حالىقتاردىڭ جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلۋى دە وسى ءىرى جوبا اياسىندا وڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتقاندىعى ءبارىمىزدى قۋانتادى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 86 پايىزعا جۋىعى ەلىمىزدىڭ وزىنەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەتىندىگى جاعىمدى جاڭالىق بولىپ وتىر. جول قۇرىلىسىندا قارقىندى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 11 مەردىگەر كومپانيانىڭ 5-ءۋى شەتەلدىك بولسا, 6-ۋى وتاندىق اۆتوجولداردى سالاتىن ءىرى ءارى ناعىز باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن كومپانيالار بولىپ تابىلادى. جۇمىستىڭ 69 پايىزى وتاندىق كومپانيالاردىڭ ەنشىسىندە. دەگەنمەن, وتاندىق كومپانيالارعا باسىمدىق بەرىلگەندىكتەن, ولار دا ءوز مويىندارىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, شەتەلدىك كومپانيالاردان وسال شىقپاي, ءوز جۇمىستارىن ساپالى ءارى ءمىنسىز ورىنداۋلارى شارت.
“استانا – ششۋچە” جولىنداعى مول تاجىريبە
“باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” ترانزيتتىك كولىك دالىزىنە ءباسپاسوز شەرۋى “استانا – ششۋچە” اۆتوماگيسترالى بويىندا, استانادان 7 شاقىرىم قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا جاساعان ساپارىمىزدان باستالدى. جالپى, مۇنداي ورتالىقتى ءباسپاسوز شەرۋىنە دەيىن باق وكىلدەرىنە كورسەتۋدىڭ دە وزىندىك ءمانى بار ەكەن. ويتكەنى, “استانا – ششۋچە” اۆتوجولى بۇگىندە قۇرىلىسى تولىق اياقتالعان جوبانىڭ ىشىنە كىرەدى. جول قۇرىلىسى ءوز مارەسىنە جەتكەننەن كەيىن, ونىڭ بويىندا جولاۋشىلاردىڭ دەمالاتىن, تاماقتاناتىن, اۆتوكولىكتەرىنەن قانداي دا ءبىر اقاۋ شىققان كۇندە جولدىڭ بەل ورتاسىندا شاراسىز كۇي كەشۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى اۆتوكولىكتەردى جوندەيتىن ورتالىقتار, جانار-جاعار ماي قۇياتىن بەكەتتەر, شۇعىل بايلانىسقا شىعاتىن كەز كەلگەن حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكاارالىق باعىتتاعى تەلەفوندار مەن ينتەرنەت جەلىسىنەن تۇراتىن بايلانىس پۋنكتتەرى شىنىمەن دە كەرەك. مىنەكي, وسىنداي مۇمكىندىكتەردى ءبىر جەرگە شوعىرلاندىراتىن ورتالىقتار “استانا – ششۋچە” اۆتوجولى بويىندا بار. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ابىلعازى قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, “استانا – ششۋچە” جولى بويىنداعى تاعى ءبىر وسىنداي قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جولدىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان. ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنەر بولساق, بولاشاقتا “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كولىك دالىزىندە ءدال وسىنداي 24 قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ماسەلەن, كەز كەلگەن اۆتوجولدىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا وعان كەدەرگى كەلتىرەتىن اعاشتار كەزدەسەدى. وسىندايدا اعاشتاردى كەسىپ تاستاۋدان باسقا امال جوق. الايدا كەسىلگەن اعاشتىڭ ورنىنا ەسەلەنىپ كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ءالى دە بولسا تولىق شەشىمى تابىلماعان تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ بىرەۋى – ول اۆتوجول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە كەزدەسەتىن ەلدى مەكەندەر. ياعني, كەيبىر جەرگىلىكتى ايماقتاردا تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرى جولدىڭ ءدال ۇستىنە كەلىپ تۇسەتىن جاعدايلار ءجيى ۇشىراسىپ جاتادى ەكەن. مۇندايدا, بىرىنشىدەن, تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرى, قورا-قوپسىلارى تۇگەلىمەن مەملەكەت تاراپىنا قارجىلاي تۇرىندە وتەدى. مەملەكەت مۇنداي تۇرعىندارعا ءۇي-جايلارىنىڭ قۇنىنا قاراي قاراجات بولەدى. “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” مەگاجوباسى تۋرالى كوپ ايتىلىپ, كوپ جازىلىپ جاتىر. تاريحي جىبەك جولىمەن استاسىپ جاتقان بۇل ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ يگىلىگىن جولاۋشىلار عانا ەمەس, جەرگىلىكتى حالىقتارمەن قوسا, بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى كورەتىن بولادى. جول قۇرىلىسى باستالا سالىسىمەن كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى, وعان قانشاما جۇمىسشىلار تارتىلدى. ال بولاشاقتا ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا اتالمىش كولىك ءدالىزى ءوزىنىڭ وڭ ىقپالىن تيگىزبەي قويمايدى. سونىمەن قاتار, جول بويىنداعى سالىناتىن جانار-جاعار ماي بەكەتى مەن قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنان قانشاما سالىق تۇسەدى. ال مۇنىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەت بيۋدجەتىنە بارىپ قۇيىلادى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, وسى سالىنعان “استانا – ششۋچە” اۆتوبانىندا قولدانىلعان بارلىق ساپا كورسەتكىشتەرى تولىعىمەن حالىقارالىق ترانزيتتىك كولىك دالىزىندە كورىنىس تابادى. تاعى ءبىر ايتىپ وتەتىن نارسە, مىسالى, قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان جولدارىمىزدىڭ قالىڭدىعى 30 سم. بولسا, “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” جولىنىڭ قالىڭدىعى 80 سم.-گە دەيىن بارادى. قىتاي شەكاراسى قورعاستان باستاپ قىزىلورداعا دەيىن 4 جولاقتى جول سالىنادى, كوبىسى بەتونمەن سالىنادى. ۇستىڭگى بەتون 25 سم. بولادى. بۇل سانداردى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز دەگەندە, وسىنداي ساپالى ستاندارتپەن سالىنعان جولدار 18-20 جىل بويىن ەشقانداي كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتپەيدى. “قىزىلوردادان اقتوبەگە دەيىن اسفالت توسەمدەرى بولادى. اسفالت بولعاندا بۇل ماتەريالعا قوسىمشا ءبىزدىڭ جاڭا زەرتتەۋىمىزدەن تۋىنداعان ماتەريالدار قوسىلادى. مۇنىڭ دا ساپاسى ەرەكشە جاقسى”, – دەپ ترانزيتتىك ءدالىزدىڭ ماڭىزىنا تاعى ءبىر رەت توقتالعان مينيستر ءا.قۇسايىنوۆ اق جول, اماندىق تىلەپ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى دۋلات كوتەربەكوۆ پەن جۋرناليستەر قاۋىمىن ساپارعا شىعارىپ سالدى.
جامبىل وبلىسىنداعى قىزۋ كولىك قۇرىلىستارى
جۇكتى جىلدام, قاۋىپسىز جانە ساپالى جەتكىزۋدى تالاپ ەتەتىن ترانسقۇرلىقتىق ترانزيتتىك جولدىڭ قۇرىلىس احۋالىمەن تانىسۋ جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنان باستالدى. اۋەلى پويىز شۋ ستانساسىنا كەلىپ توقتادى. سودان كەيىن اۆتوبۋسقا وتىرعان كوپشىلىك بىردەن قورداي اۋدانىن بەتكە الدى. قورداي اۋدانى العا اۋىلى ماڭىندا كولىك ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان جەڭىمپاز مەردىگەر “اقمولا قۇرىلىس ماتەريالدارى” جشس-ءنىڭ اسفالت-بەتون زاۋىتى الاڭىندا باق وكىلدەرىنە دۋلات كوتەربەكوۆ ارنايى ترانزيتتىك جولدىڭ قارجىلاندىرۋ جايىمەن جانە جامبىل وبلىسىنا قاراستى قۇرىلىستىڭ جالپى ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىستىردى. “حالىقارالىق كولىك ءدالىزى تىنىق مۇحيت پەن اتلانت مۇحيتىنىڭ اراسىن جالعايتىن بولادى”, دەدى ول. ءىرى جوبا 2012 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تولىق پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس. قازىرگى كۇنى 70 مىڭ ءتۇپ اعاش وتالسا, 2013 جىلى جولدىڭ جيەگىن كورىكتەندىرۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىناتىن بولادى. اۆتوبانداعى كولىكتەردىڭ جىلدامدىعى قالاي بولماق دەگەن سۇراقتىڭ دا جاۋابى بار. “جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۆتوبانداعى رۇقسات ەتىلەتىن ەڭ جوعارعى جىلدامدىق 120 كم/ساع. بولماق”, – دەدى ۆيتسە-مينيستر د.كوتەربەكوۆ. جامبىل وبلىسىنان وتەتىن كولىك ءدالىزىنىڭ ساپاسىنا جاۋاپتى “SMEC ءىnternatىonal Pty Ltd” كومپانياسىنىڭ اۆستراليالىق ينجەنەرى داگ دەۆيس جول ساپاسىن تەكسەرۋدەگى باستى قادامدارعا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, “SMEC ءىnternatىonal Pty Ltd” كومپانياسى جەرگىلىكتى 3 جول ساپاسىن تەكسەرەتىن كومپانيالارمەن ءوزارا بايلانىس ورناتقان. قايتادان جاسالاتىن جولدار دا اتالعان كومپانيانىڭ ەنشىسىندە كورىنەدى. “جامبىل وبلىسىنداعى جول قۇرىلىسى نەگىزىندە قىس مەزگىلى اياقتالا سالىسىمەن, ياعني ناۋرىزدىڭ سوڭىندا باستالعان بولاتىن. جۇمىسشىلار مەن باسشىلار تاراپىنان زور تالپىنىس بايقالۋدا. جول تورابىنا قولدانىلاتىن بارلىق ماتەريالدار تولىعىمەن لابوراتوريادا تەكسەرىستەن وتەدى. بۇل, ارينە, جول ساپاسىنىڭ كەپىلى عوي. ءباسپاسوز شەرۋى بارىسىندا ماتەريالداردىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن مۇنداي كوپتەگەن لابوراتوريالاردى كەزدەستىردىك. “سوڭعى جىلدارعا دەيىن عالامدىق كولىك كومپانيالارى قازاقستاندىق رىنوكتا شوعىرلانباعاندىقتان, ەۋروپاداعى جانە الەمدەگى قاتاڭ باسەكەلەستىك قازاقستاندا بايقالمايدى. الايدا بۇدان بىلاي, حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىز ءوز مارەسىنە جەتكەننەن كەيىن كولىك سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى كوپتەگەن ءىرى جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار”, – دەپ د.دەۆيس ءوز ويىن تۇيىندەدى. سونىمەن قاتار, ايماقتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە جۋرناليستەرگە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كوميتەتى وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى ۇلان ءالىپوۆ باياندادى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى ۋاقىتتا جامبىل وبلىسىندا 4 مەردىگەر كومپانيا جۇمىس ىستەۋدە كورىنەدى. بۇلاردان تىس تاعى 2 كومپانيا جۇمىس اتقارۋعا تولىق دايىندالىپ جاتىر ەكەن. “جامبىل وبلىسىنداعى 495 شاقىرىمنىڭ 283 شاقىرىمى ءى ساناتتاعى جول بولادى. ال قالعان بولىگى ءىى ساناتتاعى جولعا جاتادى. بيىل ءبىز ءبىر باعىتتاعى 85 شاقىرىم جولدى اياقتايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. وبلىس بويىنشا 12 كوپىر بار. سونداي-اق اۋىلدى ەلدى مەكەندەردى اينالىپ وتەتىن 9 ۋچاسكەمىز جانە بار. جول قۇرىلىسىنا قاتىستى بارلىق تەحنيكالاردىڭ 100 پايىزى وبلىسقا اكەلىندى. ال جۇمىسشىلارعا كەلەر بولساق, بىزگە 4240 ادام جۇمىسقا الىنۋ كەرەك دەپ جوسپارلانسا, بۇگىندە 4257 جۇمىسشى جول قۇرىلىسىنا بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە 27-ءسى شەتەلدىك ماماندار بولسا, 2326-سى جامبىل وبلىسىنىڭ جۇمىسشىلارى, ال قالعانى وزگە دە ايماقتاردان جول قۇرىلىسىنا تارتىلعان جۇمىسشىلار”, – دەدى ۇ. ءالىپوۆ. كۇننىڭ جىلى كەزىندە جول قۇرىلىسىنىڭ كوپ بولىگى وسىلايشا 12 ساعاتتىق جۇمىس كەستەسىمەن اتقارىلا بەرمەك ەكەن. ءبىر جاقسىسى مۇنداي جاۋاپتى ءارى اۋىر جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جاعدايلارى تولىق قاراستىرىلعان. تاۋلىگىنە 4 رەت تاماق بەرىلەدى, جاتاتىن ورىندارى, تاماقتاناتىن اسحانالارىنىڭ ءبارى زاماناۋي تۇردە جابدىقتالعان. الەۋمەتتىك جاعدايلارى ەلەپ-ەسكەرىلگەندىكتەن دە بولار, جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىس قارقىنى, جۇمىسقا دەگەن ىنتاسى جوعارى ەكەنى بايقالادى. ورتاشا ايلىقتارى 70-80 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. ەندىگى جىلى ولاردىڭ ايلىقتارى تاعى دا 30 پايىزعا كوتەرىلمەك كورىنەدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تىنىمسىز تىرشىلىك
سوڭعى جىلدارى الەم الدىنداعى قازاقستاننىڭ ساياسي ءيميدجى كوتەرىلگەن سايىن ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى كولىكتىك جانە لوگيستيكالىق شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قازاقستاندىق رىنوكقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى دا جوعارىلاي تۇسۋدە. ەگەر بۇرىن حالىقارالىق ويىنشىلار قازاقستاندا ءوز وكىلدىگى مەن كەڭسەسى بولسا جەتكىلىكتى دەپ ساناسا, قازىر ينفراقۇرىلىمعا, كولىك توراپتارىن, قويمالىق ءۇي-جايلاردى جانە تەرمينالداردى دامىتۋعا ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن دە, سانىن دا ارتتىرىپ كەلەدى. مۇنداي ءۇردىس جەرگىلىكتى وتاندىق كومپانيالارعا ۇلكەن باسەكەلىستىك پەن سەرپىلىس بەرەتىنى ءسوزسىز. شەتەلدىك كومپانيالارمەن ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جاساسقان, وتاندىق ءوندىرىستىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن مۇنداي كومپانيالاردى ءبىز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان كوپ كەزدەستىردىك. تاراز بەن شىمكەنت اراسىنداعى كولىك ءدالىزىنىڭ سالىنۋىنا “ك-دورستروي” اق جاۋاپتى ەكەن. جامبىل وبلىسىن ارتقا تاستاپ وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ايماعىنا قادام باسا سالىسىمەن جول قۇرىلىسىنىڭ باستىعى مۇقان ابىشەۆ اتالمىش وبلىستاعى 2010-2012 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن كولىك ءدالىزىنىڭ جۇمىستارىمەن تانىستىردى. ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 454 شاقىرىم, جالپى قۇنى 242,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شەكاراسىنان شىمكەنتكە دەيىنگى جولدىڭ ۇزىندىعى 245 شاقىرىم بولسا, بۇل ارالىقتا سالىناتىن جول ءى ساناتتاعى كورسەتكىشكە جاتقىزىلادى. ال كونتسەسسياعا جاتاتىن تاشكەنت, شىمكەنت, جامبىل وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى جولدىڭ قاشىقتىعى 209 شاقىرىم بولسا, ال ونىڭ جالپى قۇنى 122,7 ملرد. تەڭگەنىڭ كولەمىندە. اتالعان وبلىستاعى جول قاباتىنىڭ كونسترۋكتسياسىنا كەلەر بولساق, جولدىڭ جالپى قالىڭدىعى 80 سم. بولادى. ونىڭ ىشىندە تسەمەنت-بەتون 27 سم, قۇمدى شاعىل قوسپا 18 سم, قۇمدى قيىرشىق تاستى قوسپا 35 سم قۇرايدى. ال اسفالت-بەتوننىڭ قالىڭدىعى دا 80 سم-دەن كەم بولمايدى. جالپى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كولىك ءدالىزى وتەتىن جەرلەردەن 35 مىڭ اعاش كەسىلۋى ءتيىس ەكەن. الايدا كەيىن جول ءدالىزى تولىق اياقتالعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە ەسەلەپ اعاش وتىرعىزىلاتىنى ءسوزسىز. كوپىردىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان بەتون زاۋىتى مەن تسەمەنت-بەتون زاۋىتى قۇرىلىسقا قاجەتتى بارلىق ماتەريالداردى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇر. كوپ ۇزاماي ىسكە قوسىلاتىن بەتون زاۋىتى دا بولاشاقتا وبلىستىق ماتەريالداردى وتەۋگە شاماسى ابدەن جەتەدى. جوعارىدا اتالعان تاجىريبەسى مول كومپانيانىڭ ءبىرى ارابتىق “Dar Al-Handasaa” كومپانياسى ەدى. وسى كومپانيانىڭ ينجەنەرى حاني حەنديدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وبلىس كولەمىندەگى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى بارلىق ماتەريالدار وسى كومپانيانىڭ لابوراتورياسىندا زەرتتەلەدى. ساۋد ارابياسى مەن ەگيپەت جانە تاعى باسقا مەملەكەتتىڭ كولىك قۇرىلىسىندا كوپتەگەن جىلدار بويى ەڭبەك ەتكەن ح.حەندي: ء“بىز كەز كەلگەن كليماتتىق جاعدايدا جۇمىس ىستەي بەرەمىز. ويتكەنى, وسىعان دەيىن ءار ەلدە بولدىق. ءتۇرلى مەملەكەتتىڭ كليماتىن كوردىك. سوندىقتان قازاقستاندا, سونىڭ ىشىندە ءدال جازعى تەمپەراتۋراسى 40 گرادۋستان تۇسپەيتىن وڭتۇستىك وڭىرلەردە جۇمىس ىستەۋ اسا قيىندىققا سوقپايدى. قازاقستاندىق جول قۇرىلىسىنىڭ ماماندارىن مەن وتە جوعارى باعالايمىن. ولار شىنىمەن دە باسەكەگە قابىلەتتى ەكەن. بۇعان كوزىم انىق جەتتى” – دەپ ءوزىنىڭ ويىمەن ءبولىستى. وبلىستىق كولىك دالىزىنە كەرەكتى ماتەريالداردىڭ ءمان-جايى تۋرالى ككم اجك وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بەرىك جەلدىباەۆ: “جىلىنا 1 ملن. تونناعا دەيىن تسەمەنت شىعاراتىن زاۋىتىمىز زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان. سونىمەن قاتار, وبلىس كولەمى بويىنشا ينفراقۇرىلىمعا ارنالعان كارەرلەر جەتكىلىكتى. بارلىق لابوراتوريالار مەن كارەرلەردى تاجىريبەلەردەن وتكىزدىك. قيىرشىق تاس شىعاراتىن 8 كارەر تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. وبلىسىمىزدا “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كولىك دالىزىنە باعىتتالعان 500 توننالىق بيتۋم زاۋىتى سالىندى. جاقىننان بەرى ونىڭ دا ونىمدەرى جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلۋدا. بۇل بيتۋم زاۋىتى تەك ءوزىمىزدىڭ عانا قاجەتىمىزدى ەمەس, سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سۇرانىسىن دا وتەپ جاتىر. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالاتىن نارسە, وبلىستا قۇمتاس پەن تەمىر-بەتون شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ بارىندە وزىمىزگە كەرەك كوپىر قۇرىلعىلارىنا قاجەتتى ماتەريالداردى شىعارىپ وتىرمىز. وبلىس بويىنشا 13 مىڭ ادامدى جۇمىسقا تارتساق دەگەن جوسپارىمىز بار. ونىڭ ىشىندە 1500 ينجەنەر-تەحنيكتەر كەرەك. بۇل قاجەتتىلىگىمىزدى وتەۋ ءۇشىن ءار وبلىستاردا وسى مامانداردى وقىتاتىن ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىردىق. باسقا دا ايماقتارداعى جول قۇرىلىسىنا قاتىستى مامانداردى, وقۋ بىتىرگەن تۇلەكتەردى جاپپاي قابىلداپ جاتىرمىز”, – دەدى.
قىزىلوردا وبلىسىنداعى قىزۋ قيمىلدار
كولىك ءدالىزىنىڭ كەلەسى بولىگى قىزىلوردا وبلىسىنان وتەدى. جول قۇرىلىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا وبلىستىق “سينە ميداس ستروي”, “ۋاد”, “ۆەسنا ترانس سەرۆيس”, “كازسەۆاۆتودور” جشس مەن اق “توريني-ءدىڭ” قوسار ۇلەستەرى ايتارلىقتاي قوماقتى. قىزىلوردا وبلىسىنداعى كولىك ءدالىزى جوسپار بويىنشا 39 اي ىشىندە ءبىتۋى ءتيىس. جول قۇرىلىسىنىڭ 220 شاقىرىمى ءى ساناتتاعى جولعا جاتقىزىلسا, 567 شاقىرىمى ءىى ساناتتاعى جول قۇرىلىسىنا جاتادى. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالپى جولدىڭ 150 شاقىرىمىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. ەگەر اۋا رايى قولايلى بولسا, بۇل كورسەتكىشتەن دە اسىپ تۇسۋلەرى عاجاپ ەمەس. “قىزىلوردا وبلىسىندا وتكىزىلگەن تەندەرلەر بويىنشا بۇگىندە 14 لوت جۇمىس ىستەۋدە. جاڭاقورعان مەن قىزىلوردا اراسىنداعى 220 شاقىرىمدى “توديني” كومپانياسى جۇرگىزەتىن بولسا, قىزىلوردا مەن جوسالى ارالىعىن “سپ اككورد اكان” كومپانياسى مەن “يمپرەسا” كومپانياسى بىرلەسىپ اتقارادى. “سپ اككورد اكاننىڭ” ۇلەسىندە 55 شاقىرىم, ال “يمپرەسادا” 50 شاقىرىمدىق مىندەت تۇر. جوسالى مەن بوستاندىق ارالىعىنداعى 52 شاقىرىمدى تاعى دا “سپ اككورد اكان” يەلەنىپ وتىر, ال بوستاندىق پەن اقتوبە وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگە 410 شاقىرىم قاشىقتىقتى “ساليني” ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە العان. جالپى جۇمىسقا قاجەتتى بارلىق تەحنيكا قولىمىزدا بار. قازىر جەر جۇمىستارى مەن اسفالت جۇمىستارى باستالدى. “توديني” كومپانياسىنا تيەسىلى قاشىقتىقتىڭ 9 شاقىرىمىنا اسفالت توسەلدى. ال وبلىس كولەمى بويىنشا جۇمىسشىلاردىڭ سانىنا كەلەر بولساق – 8472 ادام, ونىڭ ىشىندە 200-ءى شەتەلدىك جول قۇرىلىسىنىڭ ماماندارى, 3722-ءسى ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان كەلگەن جۇمىسشىلار جانە 4550-ءى جەرگىلىكتى وبلىستاعى جۇمىسشىلار”, – دەپ وبلىستىڭ جۇمىستارىمەن قر ككم اجك توراعا ورىنباسارى ەرۇلان ءجۇنىسوۆ تانىستىرىپ ءوتتى. قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى ارال اۋدانىنداعى “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” ترانزيتتىك كولىك دالىزىمەن دە تانىسىپ كوردىك. جولدى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ اۋدان اۋماعى ارقىلى وتەتىن بولىگى 213 شاقىرىمدى قۇرايتىندىقتان, مەردىگەر كومپانيالارعا جۇمىس كۇشىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەسەبىنەن تارتۋ, زاڭ اياسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە سالىق تولەمدەرىن تولەۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ ءجۇر ەكەن. بۇگىنگى كۇنى اۋداندا اتالعان جولدى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىمەن قوسالقى مەردىگەرلەر “دمسۋ-22اب” جانە “شيم-شاك نس” جشس اينالىسۋدا. جوبا بويىنشا قوسالقى مەردىگەرلەردىڭ 150 -گە تارتا ارناۋلى تەحنيكالارى جۇمىس جۇرگىزۋدە. سوڭعى مالىمەت بويىنشا وسى مەكەمەلەردەن تۇسكەن سۇرانىسقا سايكەس ارال اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمى ارقىلى 58 ادام جولدامامەن جۇمىسقا جىبەرىلىپتى. قازالى اۋدانىنداعى ترانزيتتىك جول ءدالىزىنىڭ قۇرىلىسىنا يتالياندىق “ساليني كوسترۋتتوري سپا” اق كومپانياسى باس مەردىگەر بولىپ بەلگىلەنگەن. اتالعان كومپانيانىڭ وتكىزگەن كونكۋرسىنان ءتورت جشس جەڭىپ شىعىپتى. ايتەكە بي كەنتىنىڭ ءسولتۇستىس-باتىس جاق بەتى تەمىر جول بويىنان قۋاتتىلىعى ساعاتىنا 120 توننا بولاتىن يتالياندىق “ماريني-2007” ەكى اسفالت-بەتون زاۋىتىن سالۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.ونىڭ ءبىرىنشىسى اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا, ياعني تاياۋ ۋاقىتتا ىسكە قوسۋ مەجەلەنۋدە, ال ەكىنشى زاۋىت كۇز ايلارىندا ىسكە قوسىلماق. جول قۇرىلىسىنا اسا قاجەتتى ماتەريال بولىپ سانالاتىن ءتۇرلى تاس ونىمدەرىن شىعاراتىن “تاس ۇنتاقتاعىش” تسەحىن سالۋ قولعا الىنۋدا جانە دە وسى اۋماقتا ورنالاسقان 2000 شارشى مەتر الاڭنان جول پايدالانۋ پۋنكتىنىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باستالىپتى. وسى اۋدانعا قاراستى بايقوجا ەلدى مەكەنىندە جوعارىدا اتالعان كومپانيانىڭ ءۇشىنشى اسفالت بەتون زاۋىتىنا جانە جۇمىسشى تۇراعىنا 30 گا جەر ۋچاسكەسى ءبولىنىپ, ءتيىستى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى قولعا الىنىپتى.
اۆتوباننىڭ اقتوبە وبلىسىنداعى اشىق امپليتۋداسى
اقتوبە وبلىسىنداعى مەگاجوبا ماماندارىنىڭ ايتۋلارى بويىنشا, “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” جولىنىڭ ەكى بولىگى اتالعان وبلىس ارقىلى وتەدى. 215 شاقىرىمدىق جول قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن مەردىگەرلەردى انىقتاۋ جۇمىستارى 2007 جىلى جۇزەگە اسىپتى. 2008-2009 جىلداردان جۇمىس باستالعان. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بارلىق جۇمىستار ويداعىداي اياقتالاتىن بولسا, كەلەسى جىلى جول بويىنداعى تاڭبالاۋ جۇمىستارى باستالاتىن كورىنەدى. 273 شاقىرىم وسىعان دەيىن توسەلگەن جول دايىن دەپ ەسەپتەلەدى. اقتوبەدەن ارى قارايعى 102 شاقىرىمدىق جولدىڭ مەردىگەرى ءالى انىقتالۋ ۇستىندە ەكەن. ول جولدى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قارجىلاندىرماق. ىستەلىنبەگەن 215 شاقىرىم جول 2 بولىكتەن تۇرادى. وبلىس بويىنشا 485 تەحنيكا تارتىلعان. اقتوبە وبلىسىنىڭ بارلىق جول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە نەگىزىنەن “دەنا كز” مەن “يۆرۋس” جشس جاۋاپتى. بۇل ەكى مەردىگەر دە جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى توپوگرافتار, وپەراتورلار, مەحانيزاتورلار مەن جۇرگىزۋشىلەر جانە تاعى باسقا 200-گە جۋىق جول قۇرىلىسىنىڭ ماماندارىن توپتاستىرعان. اقتوبە وبلىسىنىڭ ء“ولىم ايماعى” اتالعان ىرعىز جەرىندەگى جول قۇرىلىس جۇمىستارى دا قىزۋ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن كوزىمىزبەن كوردىك. ىرعىز القابىنا كەلگەندە ءباسپاسوز شەرۋىنە قاتىسقان بارلىق اۆتوكولوننا مۇشەلەرىن اقمولا وبلىسىنان شىعارىپ سالعان كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ءا.قۇسايىنوۆ قايتا كۇتىپ الدى. جۋرناليستەر قاۋىمىمەن جىلى جۇزدەسكەن مينيستر: “وزدەرىڭىز ءبىر اپتاعا جۋىق ۋاقىت بويى عاسىر جوباسى اتالىپ كەتكەن “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” جولىمەن ەتەنە جاقىن تانىستىڭىزدار. جول قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى شىنىمەن دە كەرەمەت ەكەندىگىمەن دە كەلىسەتىن شىعارسىزدار. بۇل ۇلى جوبانىڭ باسىندا قازاق ەلىنىڭ, ۇلتىمىزدىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعانى دا سىزدەرگە ءمالىم. مەگاجوبانىڭ ترانزيتتىك ايماعىنا جاتقىزىلاتىن بارلىق وبلىستاعى جۇمىسشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن دە تانىس بولدىڭىزدار. وبلىستاعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعان 215 شاقىرىم جولدىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ىرعىز ايماعىنداعى جول قۇرىلىسىن دا اياقتايمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. حالىق بۇرىنعى ء“ولىم ايماعى” دەگەن ءسوزدى دە ۇمىتاتىن بولادى. نە ءۇشىن بۇلاي اتالدى دەگەندە, كەزىندە ءدال وسى جول وتە اۋىر ءارى قيىن بولدى. ميداي دالا. ءشول. كوپتەگەن جولاۋشىلار وسى جەردە كوز جۇمىپ جاتتى. سوندىقتان حالىق وسىلايشا اتاپ كەتكەن. ال ەندى اماندىق بولسا بۇل جاعىمسىز ات ماڭگىلىككە قوش ايتىساتىن بولادى”, – دەدى ءا.قۇسايىنوۆ.
ءتۇيىن ءسوز
اپتاعا جۋىق ءباسپاسوز شەرۋىنىڭ بارىسىندا شىنىمەن دە كوپتەگەن ۇلى دەپ اتالۋعا لايىق ىستەردىڭ كۋاسى بولدىق. جولاۋشى ءۇشىن جول اسا قيىن بولا قويماس, الايدا جول قۇرىلىسىنىڭ مامانى ءۇشىن 1 مەترلىك جول سالۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زور. جەرگە توسەلگەن ءاربىر تاس تۇيىرشىگى, ءاربىر قۇمنىڭ جامىلعىسى, ءاربىر تسەمەنتتىڭ قۇيماسى جول قۇرىلىسى ماماندارى ءۇشىن اسا قىمبات, ايتارلىقتاي ىستىق. جول ولاردىڭ پەرزەنتتەرى ىسپەتتەس. وسى جەردە بارلىق حالىق اتىنان جول قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن بارلىق ادامدارعا جۇرەك لۇپىلىنەن شىققان شىنايى العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
اراي ۇيرەنىشبەكقىزى
