سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەڭبەككە ارالاسقان بۋىن بوداندىق بۇعاۋىنان بوساعان ەلدىڭ حالىقارالىق ساياسات ساحناسىنداعى العاشقى قادامىنا, سىناققا تولى ساتىنە كۋا بولدى. باسىندا شاتتانا قۋاندىق, ەلدىڭ بيلىگى وزىمىزگە تيگەننەن سوڭ قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندا ءومىر سۇرەمىز دەپ ويلادىق. ازاتتىق ەيفورياسى ونداعان جىلعا سوزىلدى. ءاۋ باسىندا كەزدەسكەن قيىندىقتى ەلەمەدىك, سولاي بولۋى كەرەك ەكەن دەپ پايىمدادىق. سويتسە, تاۋەلسىزدىك اتاۋلى ونى جاريالاۋمەن بىتپەيتىن كورىنەدى. XIX عاسىردا اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى بەندجامين ديزراەلي ايتقانداي, «وتارلانعان ۇلت تەك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندىقتان تاۋەلسىز بولا سالمايدى». ىرگەلى مەملەكەت بولۋعا شەكارانى شەگەندەپ, ىرگەنى بەكىتۋمەن بىرگە, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, قورعانىس الەۋەتىن نىعايتۋ جولىنداعى جانكەشتى ارەكەت قانا الەمدىك ارەنادان لايىقتى ورنىڭدى الۋعا سەپتەسەدى ەكەن. ارينە, وعان قوسا مەملەكەتتىك بيلىك ءىس جۇزىندە ادىلەتتى قوعام ورناتۋعا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.
قازىرگى كەزدە ادامزات الاڭ كۇيدى باستان كەشىپ وتىرعان جايى بار. جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قاقتىعىس پەن سوعىس ءورتى ءورشىپ تۇر. سوعىس بىتكەن قالالاردى قيراتىپ, حالىق بىتكەن بوسقىنعا اينالدى. بۇرىن-سوڭدى قاقتىعىس اتاۋلى قازاق دالاسىنان الدەقايدا الىس ەلدەردە بولىپ جاتقانداي كورىنەتىن. ەندىگى جەردە ىرگەمىزدەگى, شەكارالاس وڭىرلەردەگى قارىم-قاتىناس شيەلەنىسىپ, بۇراۋى قاتتى تارتىلعان دومبىرانىڭ شەگىندەي سەرپىلىپ تۇرعان جايى بار. ال ونىڭ قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكاسىنا سالماق سالىپ, ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى باعدارىمىزعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانى بەلگىلى. قۇبىلمالى كەزەڭدە ءار مەملەكەت وزىنە وداقتاس ىزدەپ, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا بارىن سالىپ باعادى.
راسىندا دا, گەوياساتتىڭ قاتپارلى دا استارلى يىرىمدەرى ەلارالىق قارىم-قاتىناس باعىتىنا ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى. الپاۋىتتار كوز تىگىپ وتىرعان توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تورتكۇل دۇنيەمەن تاتۋلىق تەورياسىنا سۇيەنىپ, كوپ دەڭگەيلى ساياسات ۇستاناتىنى دا سول. ىشكى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ جايى, ەكونوميكانىڭ كورسەتكىشى, كەرەك دەسەڭىز ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق كوپ جاعدايدا سىرتقى ىقپالعا قاتىستى ءوربيتىنى دە زاڭدىلىق قوي. جاھانداعى جاي-جاعدايعا قاراي وتىرىپ, ىشكى ىنتىماعىمىزدى بەكەمدەتە ءتۇسۋ بۇگىندە باستى ماسەلەگە اينالدى. باسقالاردىڭ قولشوقپارىنا اينالعان باۋىرلارىمىزعا باسۋ ايتا وتىرىپ, ايتاقتاعاننان اباي بولۋىن سابىرمەن ۇعىندىرىپ, ارانداتۋدىڭ قاي قيىردان سوعىپ جاتقانىن اشۋعا بوي الدىرماي تۇسىندىرە بىلگەنىمىز ەلدىك ماسەلەدە ۇپايىمىزدان شاشاۋ شىقپاۋىنا كومەكتەسەدى.
«بۇگىن قوعام, ساياسي ءومىر جاڭارۋ الدىندا تۇر. بۇل بۇگىننەن ەرتەڭگە بولا سالاتىن ۇدەرىس ەمەس, بايسالدىلىقتى, بايىپتىلىقتى تالاپ ەتەدى. ەلىمىزدە دەموكراتيا تۋرالى ۇشقالاقتىق تۇسىنىك بار, قيت ەتسە كوشەگە شىعۋعا, پەتيتسيا جيناۋ, زاڭدى سىيلامايتىن جاعدايلار دا مادەنيەتىمىزدىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. بايسالدى بولساق قانا شاڭىراعىمىزدى شايقالتپاي كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمىز. قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق», دەگەن ەدى كەزىندە ويشىل عالىم امانگەلدى ايتالى. سول قاۋىپ بۇلتى ءالى دە بايقالادى. دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى, ادام قۇقىن قوعامنىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى سانايتىن مەملەكەتتىڭ ءوزى جەكە مۇددەسىنە كەلگەندە اتالعان قۇندىلىقتاردى ىسىرىپ قويىپ, كۇن تارتىبىنە باسقا ماسەلەنى شىعارا سالادى ەكەن. اقش سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قيمىلى وسىعان سايادى. وعان دا كۋا بولىپ وتىرعان جايىمىز بار.
«ەلىمىز كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋگە مۇددەلى. استانا باتىس پەن شىعىستان مارتەبەلى مەيمانداردىڭ سوڭعى كەزدەرى ءجيى ات شالدىرىپ جاتاتىنى دا سوندىقتان. تورتكۇل دۇنيەدەگى توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بەيبىتشىل ۇستانىمى عانا قالقان بولا الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ديپلوماتيا سالاسىنداعى العىرلىعى قىسىلتاياڭ ساتتەن جول تابۋىنا سەپ بولىپ وتىر. ۇرىمتال تۇستا اشىق پىكىرىن ءبىلدىرىپ, كەي جەردە ەمەۋرىنمەن جەتكىزىپ, الىپتار اراسىنداعى تەكەتىرەستە ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ارقاشان الدىڭعى قاتارعا قويادى» دەپ جازعان بولاتىنبىز جاقىندا جارىق كورگەن «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت» اتتى ماقالامىزدا. پرەزيدەنتتىڭ تەرەڭنەن ويلايتىن ستراتەگيالىق پايىم-پاراساتى قازاق ەلىنىڭ الەمدىك ارەناداعى بەيبىتشىل ماقساتتاعى بەدەلىن بيىكتەتىپ, ىرگەلى ۇيىمدارداعى ابىرويىن اسقاقتاتا تۇسپەكشى.
جاھاندانۋ زامانىندا الىس-بەرىسىڭ دە, بارىس-كەلىسىڭ دە, قاۋىپسىزدىگىڭ دە, اقىر اياعى تاۋەلسىزدىگىڭ دە سىرتقى ساياساتقا تىرەلىپ تۇر. «ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىلدام حابار العىزعان» كەزەڭدە بايلانىس جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى, كولىك تاسىمالى دا قارقىن الا ءتۇستى. قازاق دالاسى ارقىلى وتەتىن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باتىس پەن شىعىستى جالعاپ جاتىر. قاۋىپسىزدىك دەگەنگە كەلسەك, بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەگە درون اتاۋلى ءامىرىن جۇرگىزە باستادى. كىمنىڭ درونى كوك جۇزىندە قالىقتاسا, سودان قۋاتتى ەل بولماي تۇر قازىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق ەلىنە ديپلوماتيالىق الىمدىلىق قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. رەسمي استانانىڭ بىتىمگەرشىلىك باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ جۇرگەنى دە سول.
مەملەكەتتىلىگىنە جۇزدەگەن جىلدان اسقان ەلدەردىڭ دە قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتونىپ وتىرعانى ەندى عانا ەڭسەسىن تىكتەپ كەلە جاتقان قازاق مەملەكەتىن ايرىقشا الاڭداتادى. باسقاسىن ايتپاعاندا, يادرولىق قارۋدان باس تارتقان تۇستاعى بەرىلگەن كەپىلدىك تە بوس اڭگىمە كۇيىندە قالادى ەكەن. ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەگەنىڭىز قاعاز جۇزىندە عانا قاتتالعان دۇنيە بولىپ شىقتى. ەڭ ماڭىزدىسى – گەوساياساتتا ەلدىك ماسەلەنىڭ ۇتىمدى تۇسىنا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ديپلوماتيالىق رەسۋرستى شەبەرلىكپەن پايدالانا ءبىلۋ. بۇل باعىتتا مەملەكەت باسشىسى العىرلىعىمەن سىرتقى ساياساتتاعى مىندەتتەردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ باستى قادامى – بۇل.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 80-سەسسياسىنداعى جالپى دەباتتا سويلەگەن سوزىندە: «قازاقستان ارااعايىندىق جانە بىتىمگەر ءرولىن جالعاستىرادى. ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز: ۇستەمدىك ەمەس – تەپە-تەڭدىك, جىكتەلۋ ەمەس – ىنتىماقتاستىق, سوعىس ەمەس – بەيبىتشىلىك» دەپ ايتقانى الەمدەگى احۋالدىڭ استارلى اقيقاتىن مەڭزەگەنى. ۇستەمدىك – قيانات, تەپە-تەڭدىك – ادىلەت دەگەندەگىسى. جىكتەلۋ – ۇشپاققا شىعارمايدى, ىنتىماقتاستىق – تورگە وزدىرادى. بەيبىتشىلىك – كۇللى ادامزاتتىڭ كوكسەگەن اسقاق مۇراتى. قازاق ەلىنىڭ تاڭداۋى دا وسى ماقسات-مۇراتپەن استاسادى.
جاھانداعى قاقتىعىستاردىڭ دەنى بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ, جەكە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن الدىڭعى قاتارعا شىعۋدان تۋىنداپ وتىرعان ءتارىزدى. كەيىنگى كەزدەرى جەكە بيلەپ-توستەۋگە باسىمدىق بەرۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ, قاقتىعىس اتاۋلى كۇشەيە ءتۇستى. ىرگەلى دەرجاۆالاردىڭ باسقا ەلدەگى وتانداستارىن قورعاۋ دۇردارازدىقتىڭ سىلتاۋىنا اينالدى. بۇل جاعىنان العاندا, قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان قوناقجايلىلىق ءداستۇرى بار. وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى قازاق دالاسىنا قاراي اعىلعان تالاي ەتنوس وكىلدەرىنە پانا بولدى, بارىمەن ءبولىستى. سونىڭ قايتارىمى عوي, گەرمانياعا كوشكەن نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ءالى كۇنگە دەيىن العىسىن جاۋدىرىپ, تۋعان جەرىن قيماستىقپەن ەسكە الاتىنى. ءتىپتى بەرلينگە باۋىر باسا الماعان كەيبىرى قازاق ەلىنە قايتا ورالىپ, بەرەكەلى تىرلىك كەشىپ جاتىر. باسقا ۇلتقا شەكەسىنەن قارايتىن كەيبىرەۋلەر بولماسا, ۇلى دالانىڭ ءدامىن تاتقاندار قازاق تۋرالى استام ءسوز ايتقان ەمەس. بىزگە دە بىرلىك اسا قاجەت. بىرلىك ارقىلى باسقا حالىقتاردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋگە ابدەن بولادى. ال ىستىق ىقىلاس ۇلتشىلدىق اتاۋلىنى تۇساپ وتىرادى.
«ىشكى تۇراقتىلىعى مىعىم, حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى ۇزدىكسىز جاقسارىپ كەلە جاتقان مەملەكەت ەشكىمگە جالتاقتاماي, سىرتى ساياساتىن ەركىن جۇرگىزە الادى» دەگەن ەدى كەزىندە مەملەكەت قايراتكەرى التىنبەك سارسەنباي ۇلى. ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ مىعىمدىعى ادىلەتتى بيلىككە بايلانىستى. ادىلەتتى قوعام قۇرۋعا ۇمتىلعان ەلدىڭ حالقى دا ىنتىماقشىل بولاتىنى ايقىن.
