الەمدىك مارتەبە: سەنىم مەن سەرىكتەستىك

جاھان تانىعان كەزەڭ

90-جىلدارى الەم كارتاسىندا بىر­قاتار جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. دۇ­نيە­جۇزىلىك قوعامداستىق جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستى. الايدا ولار بو­داندىقتان بوساعان ەلدەردىڭ بارلىعىن بىر­دەي تاۋەلسىز دەپ مويىنداۋعا اسىق­پادى. سول كەزدەرى ەگەمەندىككە قول جەت­كىزگەن ەلىمىزگە الدىمەن 30-دان اسا ءدىني كونفەسسيانى ۇستاناتىن 130-دان اسا ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن كوپەتنوستى قوعامدا تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ ماڭىزدى ەدى. وسى تۇستا كورشى, ءىرى ەلدەرمەن سىرت­قى بايلانىس قۇرۋ ماسەلەسى تۋىندادى.

ايماقتىق «The Times of Central Asia» باسىلىمى: «قازاقستان ەشقاشان ازيانىڭ دا, ەۋروپانىڭ دا, اقش-تىڭ دا دامۋ ۇلگىلەرىن كوشىرگەن ەمەس. ءيا, بۇل, نەگىزىنەن, مۇمكىن ەمەس تە ەدى, ويتكەنى ءاربىرىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جاعدايلارى, تاريحي داۋىرلەرى ءارتۇرلى. قازاقستان الەمدىك تاجىريبەگە ءوز ۇلگىسىن اكەلدى. مەملەكەتتىڭ جەكە امبەباپ قاعيداتتارىن ءوز بەتىنشە تاڭداپ, ولاردى ۇلتتىق كونتەكستە شەبەر قولدانا ءبىلدى. ءتيىمدى رەفورمالاردىڭ, دامۋدىڭ, ءتيىمدى باسقارۋدىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپتاستىردى», دەپ جازدى «Kazakhstan way – The role of personality in history» ماقالاسىندا.

ەلىمىز باستاپقىدا ەكونوميكالىق دامۋعا, سونىڭ نەگىزىندە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىنا سۇيەندى. ال ساياسي دامۋعا دەموكراتيانى ۇلگى رەتىندە تاڭدادى. 1995 جىلعى جاڭا كونستيتۋتسيا نەگىزىندە اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى جانە سوت بيلىگى بولىنەتىن ساياسي جۇيە قۇرى­لىپ, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالان­دى. مەملەكەت نارىقتىق ەكونوميكا­نىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن قالىپتاستىردى, تۇراق­تىلىققا ەكپىن سالىپ, قوعامداعى ەتنوستىق جانە ءدىني كەلىسىمدى ساقتاپ قالدى. وسىلايشا, قازاقستان ءوزىن بەيبىت دامۋعا باعىتتالعان مەملەكەت رەتىندە بۇكىل الەمگە جاريالادى, كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتتى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىپ, الەمدىك قوعامداستىققا مۇشە بولىپ, ءوزىن حالىقارالىق دەڭگەيدە مو­يىنداتا ءبىلدى.

ەلىمىزدىڭ بەيبىت ساياساتى ەقىۇ, شىۇ, يىۇ سەكىلدى ءىرى ۇيىمدارعا توراعالىق ەتىپ, 2017–2019 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىم­­دارعا جەتەكشى بولىپ سايلانۋىنا ىق­پال ەتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, دسۇ-عا مۇشە بولدى. ەلىمىزدىڭ سىرت­قى ساياساتى ءاۋ باستان سىندارلى, كوپۆەكتورلى قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن. الەمنىڭ ءتۇرلى گەوساياسي ورتالىقتارىمەن تەپە-تەڭ قارىم-قاتىناسى رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن, ورتا­لىق ازيامەن, يسلام الەمىمەن ءوزارا ءتيىم­دى ارىپتەستىك ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كورشىلەرمەن جاقسى قارىم-قاتى­ناستىڭ ارقاسىندا ەلىمىز تاريحتا العاش رەت حالىقارالىق قوعامداستىق مويىنداعان ناقتى, مىزعىماس شەكاراسىن رەسمي تۇردە بەكىتىپ الدى.

وتىز جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى حالىقارالىق قوعامداستىق مويىندادى. ولاردىڭ بىرقاتارى ءتىپتى تاۋەلسىزدىك العان بويدا رەسمي قۇتتىقتاپ, بىردەن سەنىم ءبىلدىردى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن قۇتتىقتاپ 1991 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا جاپو­نيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ميچيو ۆاتا­نابە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى اقمارال ارىستان­بەكوۆاعا, 30 جەلتوقسان كۇنى ماسكەۋدەگى اۋستراليا ەلشىلىگى سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنە حات جىبەرگەن. سونداي-اق e-history.kz پورتالىندا جاريالانعان قۇجاتتارعا سۇيەنسەك, 1991 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ريحارد فون ۆايتسزاكەر حات, 1992 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا شۆەتسيا كورولى XVI كارل گۋستاف مەملەكەت باسشىسىنا جەدەلحات جولداعان.

ەل تاۋەلسىزدىگىن رەسمي تۇردە ەڭ العاش بولىپ مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى اقش, ەكىنشى قىتاي, سودان سوڭ ۇلىبريتانيا مويىنداعان. اقش پرەزيدەنتى دجوردج بۋش قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن جولدا­عان. ودان سوڭ موڭعوليا, فرانتسيا, جاپو­نيا, وڭتۇستىك كورەيا, يران ماقۇلدادى. يران – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىن­دا­عان العاشقى مۇسىلمان مەملەكەت. ال تۇركيا العاش بولىپ ەلىمىزدە ءوز ەل­شى­لىگىن اشتى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاش­قى­لار قاتارىندا مويىندادى. سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىندە تىركەلگەن ديپلو­ماتيا­­لىق قۇجاتتاردا تۇركيانىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن رەسمي تۇردە مو­يىنداي­تىن حاتتاماعا 1992 جىلدىڭ 2 ناۋ­رى­زى كۇنى قول قويعان­­دى­عى كورسەتىلگەن. وسى­لايشا, الەمدىك سايا­ساتتا قازاقستان ءوز ور­نىن تاپتى. نەبارى ­
بىر­نەشە اپتانىڭ ىشىن­دە الەمنىڭ كوپتەگەن بەدەلدى ەلدەرى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى­نە سەنىم ارتىپ, ديپ­­لوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتا باستادى.

سىرت كوز – سىنشى

كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرامىنداعى بىر­قاتار مەملەكەت ەگەمەندىك الا باستاعان 1990–1991 جىلدار شەتەل باق-تارىنىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى. اسىرەسە مۇنى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الپاۋىت اقش-تىڭ تانىمال باسىلىمدارى جارىسا جازعان. ماسەلەن, 1991 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا «New York Times» گازەتى «End of the Soviet Union; The Soviet State, Born of a Dream, Dies» تاقىرىبىمەن كولەمدى ماقالا جاريالادى. ساراپتامالىق ماتەريالدا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, ەلدەردىڭ جاعدايى قانداي بولماق, ءار ەلدىڭ الەۋەتى سەكىلدى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. باستى مىسالدارىندا – قازاق ەلى. جالپى, سول جىلدارى شەتەلدىك باسىلىمداردا جارىق كورگەن ماقالالاردا قازاقستاننىڭ كەڭەس وداعى­نان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋى, ودان باس تارتۋداعى قادامدار, نارىقتىق ەكونو­ميكاعا كوشۋى, ەنەرگەتيكالىق قورلا­رى, اسىرەسە مۇناي مەن گاز, مەملەكەت قۇرۋعا كىرىسكەن كەزدەگى وقيعالار قامتىلعان.

ماسەلەن, امەريكانىڭ «The Deseret News» گازەتى سول كەزدە قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءومىر سۇرۋگە رەسۋرسى بار ەكەنىن ايتىپ, 1991 جىلدىڭ 4 جەلتوقسانىندا ماقالا جاريالاعان. ماقالا اۆتورى, ۆاشينگتون بيۋروسىنىڭ باسشىسى لي دەۆيدسون: «قازاقستان بارلىق كەڭەستىك يادرولىق قارۋ ساقتالعان الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن. بۇل ەل جالپى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا قۇرىلعان تاۋەل­سىز مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. بىراق ءبولىنۋ ەكونو­ميكالىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە, ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلە­دى», دەپ جازدى. سونداي-اق ەل ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق وزگەرىستەردىڭ وڭ قادا­مىنا اپاراتىن جولىنا تۇسكەنىن ايتادى. سوندىقتان ولار وداق پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ ۇسىنعان ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمدى قولدادى.

«قازاقستان تاۋەلسىز ەل رەتىندە دامۋىنا قاجەتتىڭ ءبارى بار. وندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ قورعاسىن, مىرىش, تيتان, ماگني, قالايى ءوندىرىسىنىڭ 70 پايىز, فوسفور مەن حرومنىڭ 90 پايىز, كۇمىستىڭ 65 پايىز, مىستىڭ 30 پايىز, موليبدەننىڭ 60 پايىز قورى بار. قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن ونىمگە كسرو جىل سايىن 1,7 ملرد اقش دوللارىن الدى. سون­داي-اق قازاقستاندا جۇزدەگەن يادرولىق وق­تۇم­سىق بار. كەز كەلگەن وقتۇمسىقتىڭ استىندا ۇلكەن كۇردەلى جەراستى كەشەنى ورنالاسقان. ونى باسقا جەرگە كوشى­رۋ وتە قيىن. بۇعان 25-30 ملرد رۋبل قا­جەت ەكەن. بۇل اقشا ىسىراپ بولادى. سوندىقتان ەل سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. 1949 جىلدان بەرى 500-دەن اسا بومبا جارىلعان, ولاردىڭ كوپشىلىگى اشىق كەڭىستىكتە سىنالعان. وسىلايشا, قازاقستان جۇزدەگەن حيروسيمادان امان قالدى دەپ ايتۋعا بولادى. ال سىناق پوليگونىن قازاقستان عىلىمي زەرتتەۋ ورتا­لىعىنا اينالدىرۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەپ جازدى «The Deseret News».