اقجارداعى يگى ىستەر
بۇگىنگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اقجار اۋدانىنداعى ۇيالى-جارقىن اۋىلى – كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, الاش تۇلعاسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ول وسى وڭىردە ۇلت پەن وتباسى قۇندىلىعىنا, ەل داستۇرىنە قانىعىپ, ادالدىق پەن تاباندىلىققا باۋلىندى. ءالىپبيدى دە العاش اۋىلىندا ۇيرەندى. قاراشەكپەندىلەر ادىلەتسىزدىگىن دە بالا كەزىنەن سەزىنىپ ءوستى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ۇيالىداعى مەكتەپكە, اۋدان ورتالىعىنداعى مۋزەيگە س.سادۋاقاس ۇلى ەسىمى بەرىلدى. اۋداندى قايىرگەلدى اكىمبەكوۆ باسقارعان 1993 جىلى قايراتكەردى ەسكە الۋعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلسە, 2003 جىلى ەرىك نۇراقاەۆ باسشى بولىپ كەلگەن كەزدە اكىمدىك ءۇيى الدىنا ءبيۋستى قويىلدى. بيىل 16 مامىردا استانادا س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي وتكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادان سوڭ, اقجار اۋدانىنىڭ اكىمى رۇستەم ەلۋباەۆ باستاعان دەلەگاتسيا ۇلتتىق مۋزەيگە قايراتكەرگە قاتىستى قۇندى جادىگەرلىكتى تاپسىردى.
تاياۋدا ءبىرتۋار تۇلعانىڭ جەرلەستەرى تالشىق كەنتىندە (اۋدان ورتالىعى) «سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى» اتتى عىلىمي-مادەني ءىس-شارا وتكىزدى. كونفەرەنتسيا قوناقتارى تاڭنان سماعۇل ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, مۇراجاي ەكسپوناتتارىمەن تانىستى.
عىلىمي جيىندى اۋدان اكىمى ر.ەلۋباەۆ اشىپ, پلەنارلىق بولىگىندە «قاھارماندار» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەكس-سەناتور سابىر قاسىموۆ, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, ۇعا اكادەميگى, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى زيابەك قابىلدينوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماقتىق كاسىپوداقتار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ەرىك نۇراقاەۆ بايانداما جاسادى. قوعام قايراتكەرى س.قاسىموۆ: «كەشەلى بەرى بىزگە اۋدان ارداگەرلەرى جولىعىپ, س.سادۋاقاس ۇلى ەسىمىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ تۋرالى 90-جىلدارداعى ءوڭىر اقساقالدارى مەن ۇلت زيالىلارى ۇسىنىسىنىڭ اياقسىز قالعانىنا قام جەيتىنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا ساي, ءبارىمىز اعا بۋىننىڭ اماناتىن جاۋاپتى ورىندارعا جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. ءبىز اۋدان اكىمدىگى مەن جۇرتشىلىقتىڭ سماعۇلتانۋعا قاتىستى باستامالارىن تولىق قولدايمىز. سماعۇل – ناعىز حالىق قاھارمانى. وعان قايراتكەرلىگى, قاعيداتى, نامىستى قايسارلىعى كۋا» دەدى. اكادەميكتەر د.قامزابەك ۇلى مەن ز.قابىلدينوۆ سماعۇلدىڭ ەل مەن جەر تۇتاستىعىنا, ۇلتتى دامىتۋعا باعىتتالعان ەرەن ىستەرىن, وجەتتىگىن ايعاقتايتىن ماڭىزدى دەرەكتەردى وسى كۇنمەن بايلانىستىرا بايانداسا, ە.نۇراقاەۆ وبلىس كولەمىندە قايراتكەر مۇراسىن تانۋ مەن ۇلىقتاۋدىڭ بەل-بەلەسىنە, ماسەلەلەرىنە توقتالدى. سابىر احمەتجان ۇلى اۋدانعا كىتاپ دەستەسىن تارتۋ ەتىپ, تۇلعانى تانىتۋعا اتسالىسقان ازاماتتاردى قور اتىنان مەرەيتويلىق مەدالمەن ماراپاتتادى.
جيىننىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان بولىمىندە تالشىق مەكتەبىنىڭ مۇعالىمدەرى ا.جاعىپاروۆا, ج.قۋاندىق, كىتاپحاناشىسى ا.بەكبولاتوۆا, جاڭااۋىل مەكتەبىنىڭ مۇعالىمدەرى ز.قوجۇلداقوۆا, س.عازيزوۆا, د.قابدۋلۋاحيت, قازان مەكتەبىنىڭ كىتاپحاناشىسى ا.كۋۆاكينا, ءداۋىت مەكتەبىنىڭ كىتاپحاناشىسى ب.جانتازينا, اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ ادىسكەرلەرى ا.حاسەنوۆا مەن س.مۇقانوۆا سماعۇل سادۋاقاس ۇلى مۇراسىن ءپان ساباقتارىندا, تاربيە جۇمىسىندا, مادەني شارالاردا زاماناۋي قۇرالدارمەن جانە جي ارقىلى ءتۇسىندىرۋ, ناسيحاتتاۋ تاجىريبەلەرىن ورتاعا سالدى.
شاراعا قاتىسقان اعا بۋىننىڭ ۇسىنىسىمەن كونفەرەنتسيا قارارىنا قايراتكەر تۋعان اۋدانعا, وبلىس ورتالىعىنداعى وقۋشىلار سارايىنا, وڭىردەگى كوللەدجدىڭ بىرىنە حح عاسىرداعى كورنەكتى ساياسي تۇلعا, ەكونوميست, جازۋشى, سىنشى س.سادۋاقاس ۇلى ەسىمىن بەرۋدى سۇراۋ, اۋدان ورتالىعىنداعى ەسكەرتكىشى مەن مۋزەيىن تولىق جاڭارتۋ مىندەتتەرى ەنگىزىلدى. جيىن بارىسىندا بەلگىلى سكۋلپتور, كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى قازىبەك ساتىبالدين عالىمدار مەن جەرگىلىكتى زيالىلارعا اۋدان ورتالىعىندا ورناتىلۋى جوسپارلانعان «سماعۇلدىڭ قاسيەتى» اتتى مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتىڭ نوباي-جوباسىمەن تانىستىردى.
تۇستەن كەيىن وبلىستىق تەاتر ۇجىمى سياسى كەپپەگەن «سماعۇل شىڭى» اتتى پەسانى (اۆتورى – اقىن, دراماتۋرگ بايانعالي ءالىمجانوۆ, رەجيسسەرى – بەكبولات قۇرمانعوجاەۆ) ساحنالاپ, اۋدان جۇرتشىلىعىن رۋحاني تۇرعىدان سەرپىلتتى.
اگرارلىق-ەكونوميكالىق مۇراسى يگەرىلەدى
زامانىندا نامىس پەن ادىلدىگىمەن, كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىمەن تانىلعان قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ مەرەيتويلىق شارالارى الاش كۇندەرى كوكشەتاۋ قالاسىندا جالعاستى. مۇنىڭ سەبەبى دە بار. وسى قالاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى 1993–1996 جىلدارى س.سادۋاقاس ۇلى ەسىمىمەن اتالىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى جاڭعىرتقان ەدى. ويتكەنى سماعۇل 1918–1924 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا اتسالىسقان كووپەراتسيا سالاسىندا, جەر-سۋ كوميسسارياتىندا, قازاق جوسپارلاۋ كوميسسياسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, وسى باعىتتا ەلەۋلى مۇرا قالدىرعان. ونىڭ ۇستىنە 1997 جىلعا دەيىن قايراتكەر تۋعان اقجار اۋدانى (بۇرىنعى لەنين) كوكشەتاۋ وبلىسى قۇرامىندا بولىپ, وسى وڭىردە سماعۇلتانۋعا بايلانىستى ءبىرشاما ءىس-شارالار اتقارىلدى.
قازىر بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قۇرامىنداعى ءىرى فاكۋلتەتتىك قۇرىلىم – س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ينستيتۋت. وسى وقۋ ورداسىندا جاقىندا «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى: ەلشىلدىك پەن كاسىبيلىك ونەگەسى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەنتسيا وتكىزىلدى. عىلىمي جيىندى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, پروفەسسور مارات سىرلىباەۆ اشىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكونوميكا, بيورەسۋرستار, ينجەنەرلىك تەحنولوگيالار سالاسى مەن جاستاردى ازاماتتىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋدە س.سادۋاقاس ۇلى مۇراسىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. مۇنان كەيىن جيىن مىنبەرىنە كوتەرىلگەن «قاھارماندار» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبالىق ءوفيسىن باسقارعان زاڭگەر-عالىم سابىر قاسىموۆ – «سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ «كىشى قازان» سولاقاي ساياساتىنا قارسى تاباندى كۇرەسى», «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى – «ەلدىك پەن مەمەلەكەتشىلدىك جولداعى سماعۇل ۇستانىمى», ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, شەكتەس ومبى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, تاريحشى عالىم زيابەك قابىلدينوۆ – «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ساياسي قايراتكەرلىكتىڭ ءبىرتۋار تۇلعاسى», ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور, سماعۇلتانۋشى گۇلنار مۇقانوۆا – س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەكونوميكا جانە وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى باستامالارى», ولكەتانۋشى, قوعام قايراتكەرى مۇراتقاجى ىدىرىس ۇلى «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى مۇرالاردى تانىمالداندىرۋ», كمۋ س.سادۋاقاسوۆ اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ينستيتۋت ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور سانسىزباي مەمەشوۆ «سماعۇل مۇراسى جانە عىلىمداعى ساباقتاستىق», رەكتور كەڭەسشىسى, تاريحشى-عالىم امانباي سەيىتقاسىموۆ «كوكشەلىك الاش قايراتكەرلەرى: كۇرەسكەرلىك پەن شىعارماشىلىق ۇلگىسى» اتتى بايانداما جاسادى. جارىسسوزدە وبلىستىق «قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, قوعام قايراتكەرى ەرمەك نۇعىمانوۆ, وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى شياپ اليەۆ سۇبەلى ويى مەن ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا قارارىنا قالاداعى س.سادۋاقاس ۇلى كوشەسىنىڭ كورنەكتى تۇسىنا زاماناۋي ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ, ش.ءۋاليحانوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە قايراتكەرگە ارنالعان اۋديتوريا اشۋ, وزات ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتارعا «س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى شاكىرتاقى» تاعايىنداۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكا عىلىم-بىلىمىنە ارنالعان ءداستۇرلى «س.سادۋاقاس ۇلى وقۋلارىن» (كونفەرەنتسيا) وتكىزىپ تۇرۋ, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنا وڭىردەگى «كەلەشەك مەكتەپتەرىنىڭ» بىرىنە سماعۇل اتىن بەرۋدى سۇراۋ, ت.ب. كوكەيكەستى, ماڭىزدى ۇسىنىستار ەنگىزىلدى.
جيىن سوڭىندا «قاھارماندار» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سابىر احمەتجان ۇلى تۇلعاتانۋ ىسىنە بەلسەنە كومەكتەسىپ جۇرگەن زيالىلار مەن جاستاردى «سماعۇل سادۋاقاس ۇلى» مەرەيتويلىق مەدالىمەن ماراپاتتادى.
سابىر ءشارىپ,
PhD
