سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇرىكمەن حالقىنىڭ ۇلت كوشباسشىسى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ پەن پرەزيدەنت سەردار بەردىمۇحامەدوۆتى تۇرىكمەنستاننىڭ تۇراقتى بەيتاراپتىعىنىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى. مەملەكەت باسشىسى تۇرىكمەنستاننىڭ ساياسي ۇستانىمى تۇتاس ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. اتالعان فورۋمدا كوتەرىلگەن باستامالار ءححى عاسىرداعى بەيتاراپتىقتىڭ ءمان-ماڭىزىنا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى تۇرىكمەنستاننىڭ بەيتاراپ ساياسي ۇستانىمى تۇرىكمەن حالقىنىڭ سان عاسىرلىق مادەني داستۇرىمەن جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن ۇيلەسەتىنىن ايتتى.
– تۇرىكمەن كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, شىعىستىڭ كورنەكتى ويشىلى ماقتىمق ۇلى پىراعى: «تىنىشتىق بولسا ەل وسەدى, ادىلدىك بولسا سەنىم كۇشەيەدى» دەگەن. ۇلى دانىشپاننىڭ دۇنيەنى تەرەڭ تانىعان يدەيالارى قازىرگىدەي الماعايىپ حالىقارالىق جاعدايدا دا وتە وزەكتى بولا تۇسكەنى ءسوزسىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى قولداعان اشحابادتىڭ حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە سەنىم جىلىن جاريالاۋ تۋرالى باستاماسى ەرەكشە مانگە يە بولعانىن جەتكىزدى. پرەزيدەنت ەلىمىز وسى ماڭىزدى قاراردى قۋاتتاعانىن ايتا كەلىپ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسىنىڭ ىرگەتاسى سانالاتىنىنا نازار اۋداردى.
– جەكەلەگەن كيكىلجىڭدەردىڭ رەتتەلگەنىنە قاراماستان, الەمدەگى جالپى احۋال ءالى دە ۋشىعىپ تۇر. ادامزات ءوزارا سەنىم, تولەرانتتىلىق, ورنىقتى دامۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ سەكىلدى ىرگەلى فاكتورلارعا ءزارۋ. سونىمەن قاتار كەيبىر كۇماندى ەرەجەلەر العا شىعىپ, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ السىرەي باستاعانى, كوپجاقتى قۇرىلىمداردىڭ, ەڭ الدىمەن, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بەدەلى مەن تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەگەنى وكىنىش تۋدىرادى. ستراتەگيالىق تەڭگەرىمدى قالپىنا كەلتىرمەي, الەمدە ءادىل ءتارتىپ ورناتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان حالىقارالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك ءسوز كۇيىندە قالىپ, كوپجاقتى فورۋمداردىڭ قارارلارى مەن كەلىسسوزدەردەگى ىزگى تىلەك رەتىندە عانا كورىنىس تابادى. سول سەبەپتى قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا جان-جاقتى رەفورما جۇرگىزۋدى, سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىن كەڭەيتىپ, باس اسسامبلەيانىڭ ءرولىن نىعايتۋدى قولدايدى. باس اسسامبلەيانىڭ 80-سەسسياسى اياسىندا مەن بۇۇ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن پىكىرلەستەر توبىن قۇرۋ يدەياسىن كوتەردىم, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋقىمدى ديالوگتى باستاۋى, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەر كورسەتۋى وتە ماڭىزدى دەپ سانايدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇۇ بەيبىتشىلىك جانە بەيتاراپتىق ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ جونىندەگى بۇگىنگى ۇسىنىسىن قولدايتىنىن ايتتى.
– قازىردىڭ وزىندە جاھان جىك-جىككە بولىنۋدەن, ءتىپتى يادرولىق سوعىستان باس تارتىپ, بەيبىتشىلىك, سەنىم, ىنتىماق سەكىلدى قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا العان كەزدە الەمدە ادىلەتتى جانە ورنىقتى ءتارتىپ ورناتۋعا بولاتىنى بەلگىلى بولدى. وسى ورايدا ەلىمىز ۋكرايناداعى قاقتىعىستى رەتتەۋ بويىنشا كەلىسسوز ۇدەرىسىنىڭ جاندانۋىنا قولداۋ بىلدىرەدى. رەسەي مەن اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ انكوريدجدەگى كەزدەسۋىنەن كەيىن بەيبىتشىلىك پاكتىسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى بەلسەندى تالقىلانا باستادى. بۇل كوپتەن كۇتكەن بىتىمگە كەلۋ مۇمكىندىگىن جاقىنداتتى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى وزگە وڭىرلەردەگى قاقتىعىستى رەتتەۋگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
–تاياۋ شىعىستاعى جاعداي بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلۋىن قۇپتايمىز. قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ جونىندەگى شەشىمى اتالعان ايماقتاعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا ۇلەس قوسۋ نيەتىنەن تۋىنداپ وتىر. ايتسە دە قازاقستان ۇزاققا سوزىلعان اسكەري-ساياسي داعدارىستى تۇبەگەيلى رەتتەۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە ەگەمەن پالەستينا مەملەكەتىن قۇرۋ ۇستانىمىن جاقتايدى. ازەربايجان مەن ارمەنيا بەيبىتشىلىك تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويدى. ءبىز مۇنى تاريحي شەشىم دەپ سانايمىز. ويتكەنى وسى ارقىلى اتالعان ايماقتا جانە ودان تىسقارى جەرلەردە سان قىرلى ىنتىماقتاستىققا كەڭىنەن جول اشىلادى. وڭتۇستىك كاۆكازداعى تۇراقتىلىققا كەپىلدىك بەرەتىن تولىق فورماتتى بەيبىت كەلىسىمشارت تاياۋ ارادا جاسالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى ول.
قازاقستان پرەزيدەنتى ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندە اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋدى جالعاستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
– الماتىداعى ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعى وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرەتىن ماڭىزدى پلاتفورماعا اينالدى. تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل فورۋم ءوزىنىڭ ساياسي تۇرعىدان وزەكتىلىگىن دالەلدەدى. وسىعان وراي اوسشك قىزمەتىنە, سونىڭ ىشىندە فورۋمدى تولىققاندى حالىقارالىق ينستيتۋتقا اينالدىرۋعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن سەرىكتەستەرىمىزگە العىس ايتامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز دىنارالىق, ەتنوسارالىق جانە مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارادى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت قازاقستاندا 20 جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقانىن ەسكە سالدى.
– تاياۋدا استانادا وتكەن ءVIIى سەزدە قازاقستان «بەيبىتشىلىك قوزعالىسى» دەپ اتالاتىن باستاما كوتەردى. بۇل شىن مانىندە قانتوگىستى توقتاتۋعا, كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, بىتىمگە كەلۋ جولىن ىزدەۋگە ۇندەۋ ەدى. قازاقستان شىۇ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسادى. بۇل – ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن سەنىم شارالارىن قامتيتىن, كوپجوسپارلى ءارى كونسترۋكتيۆتى كۇن ءتارتىبى بار بەدەلدى جانە تابىستى ۇيىم. جاھانداعى پروگرەسس پەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى كەپىلى – ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ. گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ءورشۋى, حالىقارالىق سانكتسيالاردىڭ كوبەيۋى, ساۋدا تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى, تەحنولوگيالىق باسەكە سەكىلدى كوپتەگەن فاكتوردىڭ سالدارىنان الەم ەكونوميكاسى كۇردەلى سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولدى. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قارقىنى باسەڭدەدى. قۋانىشىمىزعا وراي, مۇنىڭ اسەرى ورتالىق ازياعا تيە قويعان جوق. بارلىق ەلدە ايتارلىقتاي ءوسىم بايقالادى. مىسالى, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى بيىل 6 پايىزدان استى. ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 300 ملرد دوللار مەجەسىن ەڭسەرەدى. بۇل جان باسىنا شاققاندا 15 مىڭ دوللاردان ارتىق, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرى كولىك-ترانزيت الەۋەتىن كۇشەيتىپ جاتقانىنا توقتالدى. ەڭ الدىمەن, شىعىس پەن باتىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىلەدى. پرەزيدەنت قازاقستان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن دايەكتى تۇردە كەڭەيتىپ, تەمىرجول, پورت, اۆتوجول ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ جاتقانىن, وسىلايشا ءبىرتۇتاس ترانسپورت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا كىرىسكەنىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىز ورتالىق ازييانىڭ كولىك جۇيەسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە بەلسەندى اتسالىسىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. ماقسات – ورنىقتى لوگيستيكا باعىتتارىن تولىق ىسكە قوسۋ.
پرەزيدەنت سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
– سۋ تاپشىلىعى ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ كەلەدى. بۇل رەسۋرستى ساقتاۋ ءارى ۇقىپتى پايدالانۋ – ەلىمىز بەن ايماقتاعى وزگە دە مەملەكەتتەر ءۇشىن ستراتەگيالىق, ءتىپتى ومىرلىك ماڭىزى بار باسىمدىق. وزگە ەلدەردە دە سولاي دەپ ويلايمىن. ترانسشەكارالىق سۋدى پايدالانۋ پروبلەماسىن, ارال جانە كاسپي تەڭىزدەرىندە قالىپتاسقان ەكولوگيالىق احۋالدى ۋاقىت وزدىرماي شەشۋ ماقساتىندا ءتيىستى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ءوزارا مامىلەگە نەگىزدەلگەن بىرلەسكەن ارەكەتتەر ارقىلى حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. رەسەي قور جۇمىسىنا بايقاۋشى رەتىندە اتسالىسسا, بۇل ىسكە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. كاسپي تەڭىزى قازىرگىدەي تارتىلا بەرسە, بۇل قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ءتىپتى ساياسي سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن. قازاقستان كاسپي ەكوجۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى مەن تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ارنايى مەملەكەتارالىق باعدارلاما ازىرلەۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بارشا الەمدىك قوعامداستىقتى وسى بىرەگەي سۋ ايدىنىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كۇش-جىگەرىمىزدى قولداۋعا شاقىرامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پايىمداۋىنشا, جاھاندىق سۋ ديپلوماتياسىن دامىتۋدا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ ماڭىزى زور.
– بۇۇ جۇيەسىندە تەك سۋ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ارناۋلى قۇرىلىم جوق. بۇل تۇيتكىلدى تەز ارادا شەشكەن ءجون. قازاقستان حالىقارالىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋدى ۇسىنادى. سول ارقىلى بۇۇ اياسىنداعى ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ بارلىق مانداتىن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋعا بولادى. UN-Water ۆەدومستۆوارالىق تەتىگىن بۇۇ-نىڭ تولىققاندى ارناۋلى اگەنتتىگىنە نەمەسە ۇيىمىنا اينالدىرۋ وڭتايلى شەشىم بولار ەدى. مۇنداي باستامانى ىسكە اسىرۋ بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى مەن بارشا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەدى. كەلەسى جىلى ءساۋىر ايىندا استانادا ايماقتىق ەكولوگيالىق سامميت وتەدى. اتالعان جيىندا قازاقستان جاھاندىق سۋ ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى حالىقارالىق كونسۋلتاتسيا ۇدەرىسىن باستاۋعا نيەتتى. ورتاق ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ ارقاسىندا كۇن تارتىبىندەگى سۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جۇيەلى تۇردە شەشىلە باستايتىنىنا سەنىمىم كامىل, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, اشحاباد فورۋمى مۇددەلى مەملەكەتتەردىڭ جاسامپاز سەرىكتەستىگىن نىعايتۋعا جانە الەمدە ادىلەتتى ءتارتىپ قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن حالىقارالىق كۇش-جىگەرگە تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
جيىندا تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, يران پرەزيدەنتى ماسۋد پەزەشكيان, ارمەنيا پرەزيدەنتى ۆااگن حاچاتۋريان, يراك پرەزيدەنتى ابدۋل لاتيف راشيد, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, سان-تومە جانە پرينسيپي پرەزيدەنتى كارلۋش مانۋەل ۆيلا-نوۆا, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, ازەربايجان پرەمەر-ءمينيسترى الي اسادوۆ, گرۋزيا پرەمەر-ءمينيسترى يراكلي كوباحيدزە, پاكىستان پرەمەر-ءمينيسترى شاحباز شاريف, ميانما پرەمەر-ءمينيسترى نو سو, ەسۆاتيني پرەمەر-ءمينيسترى راسسەل دلاميني ءسوز سويلەدى.
