سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
دەڭگەيدى ەڭسەرۋ جولى
ايماقتىق «The Times of Central Asia» باسىلىمى 2025 جىلى قازاق ەلى ەكونوميكاسىنىڭ عانا ەمەس, سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىگىنىڭ – الەمدىك ساياساتتا, حالىقارالىق قاتىناستاردا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعانىنىڭ ارقاسىندا ورتا دەرجاۆاعا اينالعانىن جازدى.
ساراپشىلار زەرتتەۋلەرىندە ورتا دەرجاۆا ەلدەرىن ەكونوميكالىق قۋاتى, ديپلوماتيالىق ىقپالى, ستراتەگيالىق الەۋەتى مەن ءتيىمدى باسقارۋ مودەلىن ەسكەرە وتىرىپ باعالاعان. قازىرگى الەمدىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس ەلىمىز ورتالىق ازياداعى ورتا دەرجاۆا دەڭگەيىن لايىقتى باعىندىرعان. وزبەكستان دا بۇل مارتەبەگە ۇمىتكەر بولدى. ال تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, تاجىكستان ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك پەن ينستيتۋتسيونالدىق شەكتەۋلەرگە بايلانىستى تىزىمگە ەنبەگەن.
ەلىمىزدى گەرمانيانىڭ ساياسات جانە عىلىمدى زەرتتەۋ ينستيتۋتى (SWP, Stiftung Wissenschaft und Politik) رەسمي سايتىندا جاريالاعان «Machtkonkurrenz und neue Allianzen – Trends der internationalen Politik» بايانداماسىندا العاش رەت ورتا دەرجاۆا قاتارىنا قوستى. بايانداما اۆتورلارى: «ورتا دەرجاۆالار – الپاۋىت ەلدەر بولماسا دا, جاھاندىق ساياسي, ەكونوميكالىق ارەنادا ايتارلىقتاي ىقپالى بار مەملەكەتتەر», دەپ انىقتاما بەرەدى. SWP مۇنداي ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇركيا, يزرايل, ءۇندىستان, ساۋد ارابياسى مەن قازاقستاندى قوسا العاندا 12 ەلدى اتاپ كورسەتەدى.
نەمىس ساراپشىلارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا اۋقىمدى, الەمدەگى ەڭ ءىرى 50 ەكونوميكانىڭ قاتارىنا كىرەتىنىن ايتادى. بۇعان قوسا قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلار كوپتەپ تارتىلاتىن ەل دەپ اتاپ كورسەتەدى.
«قاقتىعىسۋشى ەلدەر اراسىنداعى ديالوگتى جەڭىلدەتۋ – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىلىعىنا اينالدى», دەپ كورسەتەدى نەمىس ساراپشىلارى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز كورشىلەس رەسەي, قىتايمەن تىعىز قارىم-قاتىناستى نىعايتا وتىرىپ, اقش, ەۋروپا, ازيا ەلدەرىمەن بەرىك بايلانىس ورناتۋدى ماقسات تۇتادى. «دەسە دە ءىرى كورشىلەرى قىتاي مەن رەسەيگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ءۇشىن بۇل ەل اقش-پەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ەو, تۇركيا, جاپونيا, كورەيا, ۇندىستانمەن بايلانىسىن كەڭەيتتى», دەلىنگەن باياندامادا.
سونداي-اق بايانداماعا سايكەس قازاقستان تاريحي, رۋحاني ۇندەسكەن ايماق ەلدەرىمەن دە تىعىز, دوستىق بايلانىستى ساقتاپ وتىر. ەلدىڭ وزبەكستانمەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسى, ازەربايجانمەن ىنتىماقتاستىعى ۇلگى بولارلىق. ال رەسەيدىڭ ەنەرگيا ەكسپورتىنا كەدەرگى جاساۋى قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزى ارقىلى ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى. 2024 جىلى مامىردا قازاقستان, وزبەكستان, ازەربايجان ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىن بىرىكتىرىپ, ورتاق شەشىم تاپتى. بۇگىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ايماقتىڭ قارجىلىق حابىنا اينالدى. مۇندا الەمنىڭ 80 ەلىنەن 2 800-دەن اسا كومپانيا تىركەلگەن, اكتيۆتەرى 1 ملرد دوللاردان اسادى. قازاقستان سونىمەن قاتار كاسپي-ورتالىق ازيا باسسەينى مەن تۇركى ىنتىماقتاستىعى اياسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى قولداپ وتىر.
كەڭەس وداعىنىڭ الەۋەتتى يادرولىق ارسەنالىنا قاراماستان, قازاقستان بۇكىل الەمدە يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىن تاڭدادى. ەلدىڭ كوپجاقتى سىرتقى ساياساتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋگە, ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋگە, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىككە وتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەڭ ماڭىزدىسى, مەملەكەتىمىز ورتا دەرجاۆالاردىڭ نەگىزگى ايماقتىق, حالىقارالىق داۋلارداعى مەدياتور ءرولىن اتقارىپ وتىر. ماسەلەن, ەلىمىز قىرعىزستانداعى ساياسي شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە قاتىسىپ, يراننىڭ يادرولىق ماسەلەسى مەن سيريا قاقتىعىسى بويىنشا كەلىسسوزدەرگە باستاماشىلىق جاسادى. سونىمەن قاتار رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى شيەلەنىستى باسەڭدەتۋگە ارەكەت ەتىپ, ءوزىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتتى.
جاڭا مارتەبەنىڭ جۇگى
ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قوسقان ۇلەسى مەن ورتا دەرجاۆا رەتىندەگى جاڭا ءرولىن سونداي-اق فرانتسۋز حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى (IFRI) ەرەكشە اتاپ وتەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە ابۋ دابيدە وتكەن جىل سايىنعى «World Policy Conference» جيىنىنىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدىڭ جاڭا مارتەبەسىن تالقىلاۋعا ارنالعانىن مالىمدەگەن ەدى. IFRI پرەزيدەنتى تەرري دە ءمونبريالدىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان «سىرتقى ساياساتتاعى تاسىلدەردى پاتەنتتەپ قانا قويماي», كەيىنگى جىلدارى ورتا دەرجاۆا رەتىندە ءتۇرلى حالىقارالىق سىن-قاتەرلەردى شەشۋدە بەلسەندى قاتىسۋشى بولا باستادى. ءمونبريالدىڭ بۇل پىكىرى «قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى نەدەن نەگىزدەلەدى, ەلدەر اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ كۇرت ارتقان داۋىرىندە ءارتۇرلى گەوساياسي كۇش ورتالىقتارىمەن وڭ قارىم-قاتىناستى قالاي ساقتاي الادى, ءبىزدىڭ ەلىمىز جاڭا مارتەبەدە, اسىرەسە قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ماسەلەلەرىندە نە ىستەي الادى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى.
ودان كەيىنگى پىكىرتالاس بارىسىندا ەگەر مەملەكەتتەر قانداي دا ءبىر تاراپتى يەلەنۋى كەرەك بولسا, وندا باسەكەلەستىكتەن گورى ىنتىماقتاستىقتى تاڭداۋ كەرەك, وقشاۋلانۋدان گورى ءوزارا ارەكەتتەسۋ, زاڭسىزدىقتان گورى قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى, ناتيجەسىز ويىنداردان گورى ءوزارا پايدا مەن جالپىعا بىردەي ۇتىس تۇجىرىمداماسى (win-win) بولۋ كەرەكتىگى ەل ۇستانىمى ەكەنى ايتىلادى. بۇعان قوسا استانانىڭ بۇۇ-نى الەمدىك دامۋ مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان جالعىز جاھاندىق ۇيىم رەتىندە نىعايتۋدى جاقتاعانىن جانە جاقتايتىنى اتالىپ ءوتتى.
پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ەربولات سەيلەحانوۆ گەوستراتەگيالىق جاعدايى, تەرريتورياسىنىڭ كولەمى, حالقى, ەكونوميكالىق الەۋەتى, ساياسي ىقپالى, اسكەري قۋاتى سەكىلدى سىرتقى بەلگىلەردەن باسقا, ەلىمىزدىڭ ورتا دەرجاۆا رەتىندەگى ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ارەكەتى, ياعني الەمنىڭ «جاقسى ازاماتى» رەتىندە تانىلۋى دەگەن پىكىردە.
«وسىعان بايلانىستى قازاقستان كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق, جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتتارىن دايەكتى جانە تاباندى تۇردە قولداي وتىرىپ, بۇۇ-نىڭ قىزمەتى مەن باستامالارىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى. استانا بارلىق ەلدەر مەن ايماقتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ادىلەتتىلىك پەن تەڭدىكتىڭ پايداسىنا وزگەرىپ جاتقان الەمدىك ءتارتىپتى جانە الەمدىك قاۋىمداستىق مۇشەلەرىنىڭ ىمىراشىل مىنەز-قۇلقىن قولداۋدى جاقتايدى. بۇل جولدا قازاقستان ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ورتا دەرجاۆانىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, ەكىجاقتى فورماتتا دا, كوپجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىل ارقىلى دا وسى يدەيالاردى ىلگەرىلەتۋگە ۇلەس قوستى», دەيدى قزسي ساراپشىسى.
اتاپ ايتقاندا, استانا جەتەكشى الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ باسشىلىعىمەن تۇراقتى كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىپ, جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان باستامالاردى كوتەرىپ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, الەمدىك, وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق فورۋمدارىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. كوپجاقتىلىقتى بەرىك ۇستانعان ەلىمىز جاھاندىق ارەنادا سىندارلى ديالوگ پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا پلاتفورمالار قۇرۋعا ۇنەمى كۇش سالىپ وتىر.
«بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ۇلەسى – 2003 جىلدان بەرى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋىندە. بۇل – ءارتۇرلى كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى الەمدىك دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلايتىن جانە ولاردىڭ شەشىمىن تابۋداعى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرىن قالىپتاستىراتىن بىرەگەي ديالوگ الاڭى. ازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنە كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى باستاماسى – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ جونىندەگى ايماقتىق ۇيىمعا اينالدىرۋ پەرسپەكتيۆاسىن ۇسىنۋى», دەپ اتاپ ءوتتى ە.سەيلەحانوۆ.
سونىمەن قاتار ساراپشى ۇلتتىق مۇددەلەر مەن گەوستراتەگيالىق باعالاۋلارعا سۇيەنە وتىرىپ, ەلىمىز كوپۆەكتورلى ساياساتتى ۇستانادى. استانا نەگىزگى جاھاندىق ويىنشىلارمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دايەكتى ءارى پراگماتيكالىق تۇردە دامىتىپ, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ءوز ۇستانىمىن نىعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. مۇنداي تەڭدەستىرىلگەن ءتاسىل مۇددەلەردىڭ ءتيىمدى تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەدى, تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال جاسايدى, سونداي-اق ەلدىڭ ايماقتىق, حالىقارالىق ۇدەرىستەردەگى جاۋاپتى, سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى ءرولىن نىعايتاتىنىن ايتادى.
ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, جالپى العاندا, ەلىمىز ورتا دەرجاۆا رەتىندە بارلىق مەملەكەت پەن حالىقتاردىڭ تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىعىنا نەگىزدەلگەن تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز الەمدىك ءتارتىپتى قۇرۋعا زور ۇلەس قوسىپ وتىر. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي كرەدوسى – «جاھاندانۋعا بەت بۇرعان ءادىل قازاقستان» فورمۋلاسى.
