زايساننىڭ زيفا تولقىندارى

1970 جىلدىڭ ساعىنىشقا اينالعان سارى تامىزى الماتىعا تۇس-تۇستان ارمان قۋىپ كەلگەن ءبىر لەك ءوندىر جاستاردى جۋر­ناليستيكا فاكۋلتەتىندە تابىستىرىپ ەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءاۋ باستان-اق كوزگە تو­لىمدى كورنەكتىلەرىنىڭ ءبىرى زامانبەك ءاب­دە­شەۆ بولدى. كورنەكتىلىگى سول ەمەس پە, ۋنيۆەر­سيتەت تىزگىنىن سول كەزدەردە اسقار زا­كارين, ودان سوڭ ومىربەك جولداسبەكوۆ سياق­تى اتاقتى اعالار ۇستاسا, ءبىزدىڭ كۋرستى ستا­روستا بولىپ نور زايساندا تۋىپ وسكەن, ءاس­كەري بورىشىن الىس تەڭىزدەردە وتەپ قايت­قان جايساڭ جىگىت زامانبەك باسقارىپ تۇردى. ابدەشەۆ زامانبەك. قىسقارتىپ ء“از” دەيمىز. قىسقاسى, زاكەڭ سودان بەرگى قىرىق جىلدا وسى ءاز دەگەن اتىنا ابدەن لايىقتى ءومىر كەشىپ, ءسوز ونەرىنىڭ ىستىق-سۋىعىن ءبىر كىسىدەي ادالدىقپەن باستان وتكەرىپ كەلەدى. ءسىرا, زاكەڭ ادەبيەتتانۋدىڭ ەڭ ۇلكەن مەك­تەبىنەن ون بەس جىل بويى تابان اۋ­دارماي “جازۋشى” باسپاسىندا رەداك­تور­لىق قىزمەت اتقارعان رومانتيكالىق كەزە­ڭىندە وتسە كەرەك. وسى ۋاقىتتا ول ءابىل­ماجىن جۇ­ماباەۆ, ەسەت اۋكەباەۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين, ساعي جيەنباەۆ, ءابدى­كا­رىم احمەتوۆ, ساكەن يماناسوۆ سياقتى اي­تۋ­لى اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورىپ, اسىرەسە, قازاق ادەبيەتىنىڭ قاسيەت-كيەسىنە جاناسۋ, سول كيەنى قاستەرلەپ قۇر­مەت تۇتۋ باقىتىن ەنشىلەدى. قازىردە زامانبەكتىڭ بويىندا وسى كەزدەن جۇعىستى بولعان ۇلكەن ەكى دارا­لى­عى بار. سونىڭ ءبىرى – سول تۇستاعى ادەبي ورتا­نىڭ ادەمى اڭگىمەلەرىن كوپ ءبى­لىپ, ءتىل­دىڭ ماي­ىن تامىزا ايتاتىندىعى. مۇن­دايدا ءزا­كەڭنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋدان اسقان عانيبەت جوق. كوپ وقىعان, كوپ تو­قىعان دوسى­مىز­دىڭ تاعى ءبىر قىرى – م.ماعاۋين ايتپاق­شى, “ميىنىڭ ارحيۆ ءبولىمىنىڭ” ارقاشان اشىق تۇرۋى دەر ەدىك. پۋشكيننىڭ, ەسە­نين­نىڭ, قاسىمنىڭ, سىربايدىڭ, مۇقا­عا­ليدىڭ, قادىر مەن تۇمانبايدىڭ ولەڭ­دەرىن جايشىلىقتا جاۋىپ وتەر جاڭبىرداي جاتقا وقي سالعانىنىڭ ءوزى جاننىڭ ءبىر راحاتى. اباي ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءبىز بىلەتىن زامانبەك ەڭ الدىمەن اقىن. اقىن بولعاندا دا پوەزيا مادەنيەتىن مو­لىنان يگەرگەن اقىن. اسىرەسە, جىر وقىعان شابىتتى ساتتەرىندە وعان قىزىعا قاراپ قا­لاتىنبىز. اعىنان جارىلعان ادالدىق, بۇكپەسىز بۇلا سەزىم, بۇكىل عالامعا عاشىق جۇرەكپەن سىر ايتقان ىزگىلىك پەن ىڭكارلىك كاۋسارلارى شۇپىلدەپ تولىپ, تۇنىپ تۇرۋشى ەدى سول جىرلاردا. “تۇنىپ تۇرۋشى ەدى” دەپ وتكەن شاقپەن سويلەگەندە ءبىر عانا ايتارىمىز, ءوز داۋىسىن جاس شاعىندا-اق تاپقان زامانبەك اقىن ەشقاشان پوەزياعا ادالدىعىنان جازعان ەمەس. ولەڭ ونىڭ ءاردايىم جۇرەگىنىڭ ءتورىن­دە. تەك “جاقىپتىڭ كۇشى جاتىر وڭ جا­عىندا” دەپ قازاق جىرىنىڭ حاس جۇيرىگى ءىلياس ايتقانداي, زاكەڭنىڭ وڭ جامباسىنان كەلگەن ءسوز ونەرىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن سالاسى اۋدارما بولدى. بۇعان ايعاق بولارلىق دۇنيە-مۇكاممال جەتەرلىك. ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى بوريس ۆاسيلەۆتىڭ “تامىل­جى­عان تاڭ”, بولگار قالامگەرى گەورگي كا­راس­لاۆوۆتىڭ “شەشۋشى ساعات”, عۇمىرباياندىق “نەرۋ” كىتاپتارىنىڭ تارجىمەلەرى اقىندىق تالانتتىڭ كوركەم اۋدارما ونەرىنە اۋا­داي قاجەتتىگىن اڭعارتقان-دى. ۋىزداي قى­لىپ قىرعىز ەرتەگىلەرىن قازاق­شالاۋىنان اقىندىق مىنەز بايقالعان-دى. بالقاردىڭ اقىن قىزى ءتانزيلا زۇماقۇلوۆانىڭ “سال­تانات” اتتى جىر جيناعى تۇتاستاي زا­مانبەك اۋدارماسىمەن قازاق وقىر­ما­نىنا جول تارتۋىندا اقكويلەك سىر بار ەدى. ونىمەن قويماي ورىس ءتىلدى اقيىق اقىنىمىز ولجاستىڭ كەيبىر ولەڭدەرىن قازاقشالاۋدا قادىر اعاسىمەن ونەر جارىستىرۋى دا وزىنە جاراسىپ تۇردى. ال ەندى اعىلشىننىڭ ۇلى جازۋشىسى چارلز ديككەنس, فرانتسۋز كلاسسيگى ۆيكتور گيۋگو, الجير جازۋشىسى مۋرلۋد ماممەريدىڭ روماندارىن ءساتتى قازاقشالاۋ ارقىلى ز.ابدەشەۆ قازاقتىڭ قازىرگى ماڭدايالدى اۋدارماشىلارىنىڭ قاتارىنان تابىل­عانى انىق. سوڭعى ون بەس جىل ورايىندا “حابار” اگەنتتىگىندەگى قىزمەت تە ولەڭگە وبالىراق بولعانىمەن, تارجىماندىقتىڭ باعىن جاندىرا تۇسكەن. جۇزدەگەن كوركەم, دەرەكتى, تابيعات تاڭعاجايىبىنان سىر شەرتكەن تانىمدىق فيلمدەر قازاق كورەرمەنىنە جول تارتتى. بىراق ءبىز ءۇشىن جانىنىڭ جازى نور زايساننىڭ زيفا تولقىندارىنداي دەگدار زيالمەن كومكەرىلگەن ءاز زامانبەك دو­سىمىز ءباز باياعى اق سامال اقىن بولىپ قالا بەرمەك. اقىن جىرىنىڭ جۇرەكتەرگە قۋانىش سىيلار جىلى شۋاعىن كوزى قا­راقتى ولەڭ سۇيگىش قاۋىم ءوزى-اق اڭعارار... قورعانبەك امانجول. مەن تۋرالى نە ويلادى سول جۇرەك؟ ءبىر ۇستانى ءبىلۋشى ەدىم جاسىمنان بەك قايراتتى, جالىعۋدى بىلمەيتىن. سوقسا بالعا توستەن ۇشقىن شاشىلعان, سوم تەمىردى ساز بالشىقتاي يلەيتىن. بالۋان قول سول كىسىگە قىزىعىپ, كوز الماستان تۇراتىنبىز ءبىز بارىپ. ەش جۇمىستا شارشامايتىن كۇشى نىق, ەڭبەك دەسە كەتەتۇعىن نۇرلانىپ. ءمىن تاپپايتىن ەشكىم ۇستا ىسىنەن, جاۋدىراتىن العىستارىن اياماي. ەڭبەگىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن, قارتاڭ ادام قۋاناتىن بالاداي. ... سولقىلداقتاۋ بولماسىنشى جىر دەگەن, سوندا عانا ءمىنسىز بولار ولەڭدەر: ەگەر ولار جۇمىر بولات بالعامەن تەمىر ءتوستىڭ اراسىندا تۋسا ەگەر. *  *  * سالەم, زايسان, تۋعان ولكە, ارمىسىڭ, ارمىسىڭدار, ساۋىر-سايحان, قىرلى شىڭ. ساعان قاراي شىرقاي ۇشتى جىر قۇسىم, ساعان قاراي شىرقاي ۇشتى ءان قۇسىم. سىرباز مىنەز ەركە ەرتىسىم, تۇنىعىم, تۇڭعيىعىم تەرەڭىندە سىرى مىڭ. قۇشاعىڭدى اش, تولقىنىڭمەن ايمالا, اڭساپ كەلدى, شارشاپ كەلدى ءبىر ۇلىڭ. زايسان كولىم, جايساڭ كولىم, شاراينام, بالىعىڭ بوپ جۇزبەدىم-اۋ تالايدان. وزەگىمدى ورتەۋدە ءبىر ساعىنىش سان كۇندەردەن, سان جىلداردان, سان ايدان. سول ساعىنىش الدى-ارتىما قاراتپاي, بەت تۇزەدىم كۇنشىعىسقا تاڭ اتپاي. ... الىس قالعان قاسيەتتى تۋعان ەل, تاۋىستىڭ عوي, تاۋىستىڭ عوي, تاعاتتى-اي. اق قايىڭ جانىما شابىت بەرىپ, توككەن ولەڭ, اق قايىڭ, جارالدىڭ با كوكتەمەدەن. وڭاشا نەگە مۇلگىپ تۇرسىڭ ءۇنسىز ارۋداي جىگىتىنە وكپەلەگەن. تۇلعاڭدى تىمىق كەشتە وي تەربەگەن, جەلبىرەر جەلەكتەرىڭ سامال جەلمەن. ول بەينە ارۋلاردىڭ قولاڭ شاشى ورامال بايلاسا دا بوي بەرمەگەن. قوشتاستىڭ ءۇنسىز تۇرىپ ىڭىرمەنەن, سىرىڭ كوپ اقىن ءالى ۇڭىلمەگەن. اق قايىڭ, سەنىڭ مىناۋ اپپاق ءتوسىڭ, توسىندەي سۇلۋ قىزدىڭ دىرىلدەگەن. *  *  * نۇرلى ءۇمىت تاڭدى تاڭعا ۇلاستىرىپ, كەلەمىز جىر جولىندا قۇلاشتى ۇرىپ. كەي جىردان تاتتىلىكتىڭ ءدامىن سەزسەك, كەيىنىڭ ءون بويىندا ءجۇر اششىلىق. سەزىمدەر جوق-اۋ, شىركىن, ەش تىنىمىڭ, قۇياتىن كوكىرەگىمە كەشكىلىك ءۇن. دەگەندەي شابىت نازىك جىرعا عاشىق, الاپات اقىندىقتىڭ ەستى ۇلىمىن. كەتكەندەي بارلىق جازعان جىرلار اعات, تاپپايدى جالىن جانىم ءبىر قاناعات. كەيدە ولەڭ قۇيىلمايسىڭ وت كەۋدەمە كىنامشىل جاس ارۋداي بۇلدانا قاپ. و, شابىت, لاپىلدار شاق, بۇل قاي تىنىم, شالقى ءبىر, سەنى كۇتىپ تۇرمايدى كۇن. جۇرەكتەن ىستىق سەزىم سۋىنعانشا, تىرشىلىك, ءبىر ءوزىڭسىڭ جىرلايتىنىم. ساعىنىش جاستىقتىڭ جالىن شاقتارى-اي, ماۋەلى جاسىل باقتارى-اي. سەزىمنىڭ ءمولدىر كەزدەرى-اي, قۇربىنىڭ قارا كوزدەرى-اي. الىنباي قالعان قولدار-اي, تۇيىسپەي كەتكەن جولدار-اي. شەرتىلمەي قالعان سىرلار-اي, ارنالماي قالعان جىرلار-اي. جاعا الماي قالعان شىراق-اي, تاتا الماي قالعان بۇلاق-اي. تالاسا تۇرعان تاڭدار-اي, ايتىلماي قالعان ارمان-اي. ... قيالعا قاراي سامعاۋمەن, كوزدەن ءبىر ۇشقان بال داۋرەن. ءبىر بەلدە قالعان الشاق كۇن, ءوزىڭدى بۇگىن اڭساتتىڭ. باقاسۋعا باقالىم, جاعاڭ بال قۇراق... جاس تالدان ءبىر-ءبىر ارعىماق ءمىنىپ اپ شاۋىپ كەتۋشى ەك, سان تۇرىپ جەردەن, سان قۇلاپ. مىڭ قۇلاپ جەرگە, مىڭ تۇرىپ, كوكپار دا تارتتىق قۇلشىنىپ. قىرىڭدى كەزدىك كوك قۋىپ, كوكتەمە كەلسە گۇل شىعىپ. تۋعان جەر, اۋىلىم – باقالىم. تال بەسىك, تۋعان وتانىم. اڭساپ ءبىر كەلىپ الىستان شالعىنىڭا اۋناپ جاتامىن. *  *  * مەن تۋرالى نە ويلادى سول جۇرەك, قوش دەگەندە بۇل ومىرگە سوڭعى رەت. الىستاعى ۇلىڭدى ويلاپ, اپاجان, جانارىڭدا جاس تۇردى ما مولدىرەپ. كوڭىل شىركىن بۇل حابارعا نانا ما, كوز جۇمىپسىڭ كەزدەسە الماي بالاڭا. جابىرقادىم قارىزىڭنىڭ مەندەگى مىڭنان ءبىرىن وتەي الماي, جان انا. جان وتىمدى مەيىرلى ءۇنىڭ مازداتتى, جۇرەگىمدە سول بالالىق ناز قاپتى. امال قانشا, راقىمسىز سۇم تاعدىر ەكەۋمىزدى كورىسۋگە جازباپتى. شىركىن, اپا, عازيز جانسىڭ سەن نەتكەن, قارىزدارمىن بالا كەزدەن, جورگەكتەن. مەن ءالى ۇيگە ورالام عوي, ال ءوزىڭ, ورالمايسىڭ ساپارىڭنان سول كەتكەن. بالا شاقتا العاش سويلەپ, ك ۇلىپ مەن قاز باسقاندا قاراپ ەدىڭ ۇمىتپەن. و, اپاشىم, سويتكەن مىناۋ ۇلىڭنان توپىراق تا بۇيىرتپاسىن ءبىلىپ پە ەڭ؟! اششى مۇڭىن وزەگىمنەن وتكىزىپ, ءومىرىڭدى قاتال اجال كەتتى ءۇزىپ. حات جازىپتى سول ءبىر جايدى قۋانبەك ءۇش-اق اۋىز ولەڭمەنەن جەتكىزىپ. كەتەرىڭدە كەلەتىندەي مەن كىرىپ, الدامشى ويعا ءوزىڭدى ءوزىڭ سەندىرىپ, ساعىنىشپەن قارادىڭ-اۋ سان رەت بالاڭ كەتكەن ۇزاق جولعا تەلمىرىپ. سامعاۋمەنەن تالاي زامان, جىل وتەر, جان بالاڭدى ءومىر ءوزى تۇلەتەر. و, اپاجان, سەنىڭ جارقىن بەينەڭدى ۇلىڭ مەنمىن ماڭگىلىككە جىر ەتەر. *  *  * تىم اسىعىس جۇرەسىڭ دەپ سوكپەگىن, اسىعاتىن سەبەبىم دە كوپ مەنىڭ. جۇرەم ۋاقىت زىمىراسا توقتاماي, بۇل زاماننىڭ تاسباقاسى بوپ قالاي؟ ءوتىپ جاتسا ءار مينوتتە ءومىرىم, كىنالايدى اسىقپا دەپ مەنى كىم؟ جۇرەگىڭدە وتىڭ بولسا ءسىرا دا, مۇنىڭ جايىن, دوسىم, بەكەر سۇراما. شاقىرادى نۇرلى ۇمىتتەر, اق ارمان, شاقىرادى قارا كوزدەر قادالعان. كوڭىل سونىڭ بارلىعىنا اسىق تىم, مەن ومىرگە جان-تانىممەن عاشىقپىن. قول بۇلعايدى ءبىر باقىتىم اڭساعان, سول باقىتقا جەتۋ ءۇشىن جان سالام. كۇتەر الدان ساۋلە سەپكەن تاڭ ك ۇلىپ, جاس جانىمدى بال سەزىمگە قاندىرىپ. كەيدە ولەڭنىڭ قۇيادى-اۋ ءبىر بۇلتى كەپ, جىر جاڭبىرىن وت كەۋدەمە سىركىرەپ. سول ساتتەردە شىن شابىتتى جاي اڭداپ, ءجۇرۋ دەگەن مۇمكىن ەمەس اياڭداپ. مازا بەرمەس كۇندىز ويلار, تۇندە ولەڭ, سوندا داعى جۇزدەن بىرگە ۇلگەرەم. بىردە جىلاپ, ك ۇلىپ جۇرەم بىردە مەن, ازاپ قوي ءبىر, باقىت قوي ءبىر جىر دەگەن. كەيدە جاسىپ, كەيدە سۋداي تاسىپ مىڭ, مەن سولاردىڭ بارلىعىنا اسىقتىم. ...بىراق مەنى تاسباقاعا مىنگەندەر, قارتايۋعا اسىقتى دەپ جۇرمەڭدەر. اپاتپەن ارپالىس (بەردىبەك ساپارباەۆقا ارنايمىن) شىعىستا قىستىڭ كوزى قىراۋلانىپ... جەل ءۇردى جاۋعان قاردى مىڭ اۋدارىپ. ۇليدى دولى بوران كوز اشتىرماي, ياپىراي, قايتەر ەكەن مىناۋ حالىق؟! قاتتى اياز ء“تۇۋ” دەگىزبەي تۇكىرىكتى, بوراسىن ءۇي شاتىرىن ۇشىرىپتى. ۇيىلگەن تاۋ-توبە بوپ قاسات قاردا تراكتور مالتىعادى كۇشى مىقتى. ۇيلىققان جولدىڭ بويى سان ماشينە, كوك تەمىر الاپاتپەن ارباسۋدا. قۇلا تۇزدە قامالىپ قالعانداردىڭ كۇرەسى ءومىر ءۇشىن جالعاسۋدا. اق بوران باسىپ تاۋدى, جول, دالانى, ىسقىرىپ ايداھارداي دولدانادى. ءشوپ تارتقان مالدى اۋىلعا كەرۋەندەر بوراعان قاردا زورعا قوزعالادى. كەز كەلدى ەلدىڭ ەرگە قارايتۇعىن, بۇل سىنعا جاراماسىن, جارايتىنىن. قيىندىق قوس وكپەدەن قىسقان ساتتە الادى ىسكەر باسشى قالاي تىنىم؟! سول سىندا كوزگە تۇسكەن دارالانىپ, باسشىسىن قۇرمەتتەيدى دانا حالىق. كوش باستاپ, شىقتى اقىرى ابىرويمەن, ەل-جۇرتىن التى اي قىستان امان الىپ.