«مەن موينىما جۇكتەلگەن جۇمىستىڭ ءبارىن ىجداھاتتىلىقپەن ورىندادىم, ەشقاشان جالتارىپ كورگەن جوقپىن, سول ءۇشىن جازالانىپ جاتسام دا قايتپادىم. سوندىقتان مەنىڭ جادىمنىڭ جاقسى بولىپ, سەرگەك كۇيىمنىڭ ساقتالۋى اۋەلى اللانىڭ بەرگەن كۇش قۋاتىنىڭ ارقاسى, ەكىنشىدەن كەز كەلگەن ەڭبەكتەن دۇرىس ناتيجە شىعارۋعا قايتپاي كىرىسكەنىمنەن دەپ ويلايمىن», دەيدى اقساقال. مۇندايدى كەز كەلگەن ادامنان ەستي المايسىڭ, جۇرتتىڭ كوبى كەرىسىنشە اۋىر ەڭبەكتىڭ كەسىرىنەن شارشادىم, شالدىقتىم, سودان ءمۇجىلدىم دەگەندى ءجيى ايتادى. ال تىلەك ءايتىم ۇلىنىڭ ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ساقتالدىم دەگەنىنىڭ ءوزى ونىڭ ەرەكشە جان ەكەنىن ايگىلەپ تۇر.
تىلەك اعامىزدى تاعدىر بالا جاسىنان اياماعان. بۇگىنگى اققايىڭ اۋدانىندا بۇرىن ماڭعۇل دەگەن اۋىل بولعان. وسى اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن ول بالا كەزىندە قىزىلشامەن اۋىرىپ, ءبىر كوزىنەن ايىرىلعان. التى جاسىندا اكەسى ءايتىم سوعىسقا كەتىپ, ۇزاماي قارا قاعاز كەلگەن. اۋىلدان سوعىسقا اتتانعان 47 ادامنان تەك ەكەۋى عانا جارالانىپ ورالعان, قالعاندارى قازا بولعان. سەگىز جاسىنان بالا تۇگىل ۇلكەننىڭ ءوزى زورعا شىدايتىن كولحوزدىڭ قارا جۇمىسىنا جەگىلەدى. مەكتەپ ەسىگىن العاش تەك 9 جاسىندا, 1944 جىلى عانا اشادى. ماڭعۇل اۋىلىنداعى تورتجىلدىق باستاۋىش مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اۋدان ورتالىعى سميرنوۆتاعى (تاريحي اتاۋى دارمەن) ورىس مەكتەبىندە قازاق بالالارىنا اشىلعان جالعىز سىنىپقا بارادى. سول ماڭداعى قازاق اۋىلدارىنان 5-شىگە وقۋعا كەلگەندەر قاپتاپ كەتكەندە ديرەكتور ورىس ايەل «مەن تەك ءبىر-اق سىنىپ اشامىن» دەپ جۇزدەگەن قارادومالاقتاردى جىلاتىپ-ەڭىرەتىپ ۇيلەرىنە قۋادى. ال بۇل بولسا, «اكەم مايدانگەر ەدى, وقىعىم كەلەدى» دەپ جىلاعان. تىلەكتەن ديرەكتور ورىس تىلىندە ەمتيحان الادى. ءبىراۋىز ورىسشا بىلمەيتىن, ءبىر ورىستى كورمەگەن بالانى سولاي قينايدى. اقىرى ديكتانتتى ەكىگە جازدىڭ دەپ الماۋعا اينالعاندا ءبىر سەبەپتەن جۇرەگى ءجىبىپ, وقۋشىنى كانديدات ەتىپ قانا قابىلدايدى...
قازاق «جاسىقتى سوعا بەرسەڭ كەتىلەدى, اسىلدى سوعا بەرسەڭ جەتىلەدى» دەيدى. ءوزىن بالا جاسىنان ۇرا بەرگەن تاعدىردىڭ سوققىلارى جاس تىلەكتى جەتىلدىرە ءتۇسىپ, ونىڭ بويىنا قايسار مىنەز بەن تاباندىلىق قالىپتاستىردى. «ەگوروۆ دەگەن تاربيەشىمىز بولدى. سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر ەدى. قاتال كىسى. تاڭەرتەڭ وياتۋعا كەيدە سول كەلەدى. تۇرا قويماعان بالا بولسا دالىزدە قاتىپ تۇرعان سۋدان ءبىر توستاعان الىپ, جالاڭاش تانىمىزگە قۇيا سالاتىن. ودان كەيىن قانداي سۋىق ايازعا دا قاراماي, دالاعا قۋىپ شىعىپ, قارمەن, مۇزبەن جۋىنۋعا ءماجبۇر ەتەتىن», دەيدى اعامىز سول كۇندەردى كۇرسىنە ەسكە الىپ.
ينتەرناتتا بىرەسە اش, بىرەسە توق جۇرسە دە تالماي ەڭبەكتەنگەن تاباندى جاس سميرنوۆ مەكتەبىنىڭ قازاق ءبولىمىن 1954 جىلى كۇمىس مەدالمەن بىتىرەدى. ەندى جاس ازاماتتىڭ الدىنان داڭعىل جول اشىلۋى كەرەك قوي. بىراق الماتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسەردە مۇنىڭ كۇمىس مەدال اپەرگەن اتتەستاتىنا كۇدىكپەن قاراعان قابىلداۋ بولىمىندەگى وزگە ۇلت وكىلدەرى فيزيكا مەن حيميادان قوسىمشا ەمتيحان الادى. ەكەۋىنەن دە سۇرىنبەي ءوتىپ, وتە جاقسى باعا العان سوڭ عانا ستۋدەنتتەر قاتارىنا قابىلدايدى.
سول جىلى كۇزدە, وقۋلارىن ءۇزىپ, قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىنا ماقتا تەرىمىنە اكەتەدى. ءومىرى ماقتا دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن ستۋدەنتتەر ءونىمنىڭ ءۇش رەت جينالاتىنىن بىلمەي, باسىنداعى ۇلپاسىمەن قاتار ورتاسىنداعى جانە تۇبىندەگى وسكىنىمەن ج ۇلىپ, قولدارىن جارالاپ, ابدەن ازاپتانادى. ونىڭ ۇستىنە 225 ستۋدەنتتى ماقتاعا اپارعان اسكەري كافەدرانىڭ اپەرباقان پولكوۆنيگى ي.نەجدانوۆ تا دىكەڭدەپ, ماقتانى بارىنشا كوپ جيناۋدى تالاپ ەتەدى. كۇن شاقىرايىپ تۇر, توبەدەن تۇسكەن شاپاق تۇلا-بويدى كۇيدىرىپ, مۇنداي ىستىقتى كورمەگەن تەرىستىكتىڭ جاسىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەرەدى. اقىرى كۇن ءوتىپ, قان قىسىمى كوتەرىلىپ, مۇرنىنان قان تولاسسىز اعىپ, الماتىدا وقي المايتىن بولىپ, تۋعان جەرگە ورالادى.
ەسىن جيناعان بويىندا جۇمىس ىزدەپ, ساۋدا-كووپەراتيۆ مەكتەبىنىڭ ءۇش ايلىق كۋرسىنا بارىپ, ول جەردەن ەسەپشىلىك ماماندىعىن الىپ شىعادى. ءسويتىپ, اۋداندىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆىنە بۋحگالتەر بولىپ ورنالاسادى. وسى قىزمەتتە تىلەك ءايتىم ۇلىنىڭ ىزدەنگىش, جاڭاشىل تالانتى ويانادى. بۋحگالتەر بولۋ, بالانس جاساۋ – بىلمەيتىن ادامعا وڭاي جۇمىس ەمەس. بارلىق كىرىس پەن شىعىستاردى ارناۋلى شوتتارعا ەنگىزىپ, دەبەت پەن كرەديتتى تەڭەستىرۋ – تەك ىسكەر ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس. دۇنيەدە جۇرەككە ەڭ كوپ سالماق تۇسىرەتىن ماماندىق بۋحگالتەر ەكەنىن عالىمدار دا دالەلدەگەن. اتاقتى اقىن ۆ.ماياكوۆسكي بۋحگالتەريا تۋرالى بىلاي دەگەن ەكەن: «ۆى بىۆالي ۆ بۋحگالتەري؟ يا بىۆال ۆ بۋحگالتەري, ۆەزدە تسيفرى ي تسيفرى, ي مالەنكيە, ي بولشيە, سامىە رازنىە, ا پود كونەتس ۆسە درۋگ س درۋگوم سحودياتسيا. ۋچەت! ۋديۆيتەلنو ينتەرەسنو". اقىندى تاڭعالدىرعان ەسەپ-قيساپ جۇرتتىڭ ءبارىن دە تاڭعالدىرادى. سول بۋحگالتەريانى تىلەك اعاي ءۇش ايلىق كۋرستاعى بىلىمىمەن ەركىن يگەرىپ, سالانىڭ وبلىستاعى ۇزدىك بۋحگالتەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى.
1963 جىلى تىلەك ءابدىراحمانوۆ اعامىز ءوز ءومىرىنىڭ ءمانى مەن ءسانى, ازابى مەن بازارى بولعان بايلانىس سالاسىنا قىزمەتكە اۋىسادى. ءتورت جىل بويى اۋداندىق بايلانىستا ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقارعان ونى جاڭادان اشىلعان بەسكول اۋداندىق بايلانىس ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە تاعايىندايدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇبىندە بولعانىمەن ون ەكى دە ءبىر نۇسقاسى جوق جاڭا قىزمەتتى قۇرۋ وڭاي بولمايدى. «كەڭەس وداعى ينفراقۇرىلىم سالاسىنا كوپ كوڭىل بولە قويمايتىن, ونى ارتىق دۇنيە ساناپ, ماسەلەسى وزىنەن-ءوزى شەشىلەدى دەپ سانايتىن. ال ول كەزدە پوشتا مەن تەلەفون-تەلەگراف سالاسىن بىرىكتىرگەن بۇل سالانىڭ پروبلەماسى ۇشان-تەڭىز ەدى. ءبىر جاعىنان گازەت-جۋرنالدار مەن حات-حاباردىڭ ۋاقتىلى جەتكىزىلگەنىن تالاپ ەتكەن يدەولوگيالىق بيلىك, تەلەفون-تەلەگرافتىڭ دۇرىس بولۋىن تالاپ ەتكەن وندىرىستىك سالالار بايلانىس قىزمەتىنىڭ ءمىنسىز بولۋىن جان-جاقتان تالاپ ەتىپ, جۇمىس ىستەۋگە مۇرشا بەرمەيتىن. بارلىق جاڭا شىعىنداردى تەك كەلەر بەسجىلدىققا جوسپارلاۋعا بولعاندىقتان ەسكى دۇنيەلەرمەن, بۇرىنعى اۋىلدىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەتىن. ال بۇل البەتتە, جان-جاقتان تالاپ ەتكەن سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرا المادى. وعان تەحنيكالىق مۇمكىنشىلىگىمىز دە, ادام كۇشى دە جەتپەيتىن ەدى», دەيدى تىلەك ءايتىم ۇلى. بىراق جاس باسشى تىنىمسىز ەڭبەكقورلىعىنىڭ, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا سونىڭ ءبارىن ساتىلاپ جەڭىپ, كاسىپورىندى وبلىستاعى ۇزدىك بايلانىس تورابىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. الدىمەن بولىمشەدە وتىرعان بارلىق قىزمەتكەردى وزدەرى تۇراتىن كوشەلەرگە پوشتا جەتكىزۋگە كوندىرەدى. ءبىر جاعىنان ولار پوشتاشى بولۋعا ىنتالى ادامداردى دا ىزدەي جۇرەدى. از ۋاقىتتا جاڭا پوشتاشىلار دا قابىلدانىپ, گازەت-جۋرنالدار دا ءۇيىلىپ جاتپايتىن جاعدايعا جەتەدى. قالاداعى اۆتوكاسىپورىنداردىڭ بىرىنەن اۋىلدىق ەلدىمەكەندەرگە پوشتا جەتكىزەتىن كولىك الۋعا دا وبكومنىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزەدى. تالاي تابالدىرىقتى توزدىرا ءجۇرىپ, تەلەفون بايلانىسىن دا 200 نۇكتەگە دەيىن كوبەيتەدى. وسىنداي باستاماشىلىعىنىڭ ءوزى ىنتالاندىرۋعا يە بولۋدىڭ ورنىنا قاتاڭ سوگىسپەن اياقتالىپ وتىرعان ەكەن.
قىزۋ ەڭبەكتىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ-اق تىلەك ءايتىم ۇلى الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن سىرتتاي ءبىتىرىپ الادى. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ماماندىق جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان دا قالمايدى. العان تاجىريبەلەرى مەن بىلىكتى ارىپتەستەر تابۋىنىڭ ارقاسىندا بەسكولدىڭ بايلانىس تورابىندا 1972 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتكە لايىقتالعان 2 كوممۋتاتور, ءبىر مەزەتتە 60 جۇپ بايلانىسا الاتىن كنك – 60 تىعىزداعىش اپپاراتۋرا, ءتيپتى كوورديناتتى 2000 نومەرلىك اتس جانە ت.ب. وزات تەحنولوگيالار جۇمىس ىستەي باستايدى. 1973 جىلى جاڭادان 775 ابونەنت ورناتىلادى, ونىڭ ۇستىنە اۋدانداعى 8 كەڭشار مەن 3 ۇجىمشار جانە باسقا كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر, تەلەفون ورناتقان تۇرعىندار كەڭەس وداعىنداعى كەز كەلگەن ابونەنتكە تەلەفونشىنىڭ كومەگىنسىز بايلانىسقا شىعا الاتىن دەڭگەيگە جەتەدى. ناتيجەسىندە, بەسكول اۋدانىنىڭ بايلانىس تورابى رەسپۋبليكالىق وزاتتار تىزىمىنە قوسىلادى. بەسجىلدىق قورىتىندىسى بويىنشا ت.ابدىراحمانوۆقا كسرو بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇزدىگى توسبەلگىسى بەرىلەدى.
تىلەك ءابدىراحمانوۆتاي باسشى بولسا وسى كۇنى دە گازەت-جۋرنالدارعا حالىق جازىلىپ, پوشتا دا ءوز جۇمىسىن لايىقتى اتقارار ما ەدى دەپ ويلايسىڭ. اعامىزدىڭ جەڭىستى دە جەمىستى ەڭبەگىنە تولىق توقتاۋدى ءبىر ماقالانىڭ كولەمى كوتەرمەيدى. ول ءۇشىن ارنايى كىتاپ جازسا دا بولار ەدى. تىلەك ءابدىراحمانوۆ 1975 جىلى وبلىستىق بايلانىس باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن بايلانىس سالاسى پوشتا مەن تەلەفون-تەلەگرافقا بولىنگەندە پوشتا سالاسىنىڭ باستىعى بولدى. بۇل قىزمەتتى ول 2000 جىلعا دەيىن اتقاردى.
قاي قىزمەتتى دە ابىرويمەن اتقارعان ت.ءابدىراحمانوۆ – قازىر وبلىسىمىزدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ول جاستار تاربيەسى مەن قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسادى. بالالارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ اراسىندا سانالى عۇمىر كەشىپ جاتقان اقساقالدىڭ ءومىرى – وزگەلەرگە دە ۇلگى-ونەگە. اعامىزدىڭ 100 جاسقا القىنباي جەتۋىن تىلەيمىز.
پەتروپاۆل
