اۋەلگى اڭگىمەنى كوكسۋ اۋدانىنان باستايىق. تاريحى تەرەڭ, تابيعاتى كوركەم, تالاي تۇلعانى تۇلەتكەن قاسيەتتى ولكە بۇل. الايدا وسى ءوڭىردىڭ مامبەت اۋىلىنا بارعان جۇرت ءبىر ءسات ۋاقىت كەرى اينالىپ كەتكەندەي اسەر الادى. ويتكەنى اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا بولشەۆيكتەر كوسەمى لەنيننىڭ تاس ءمۇسىنى سول كۇيىندە تۇر. ەگەمەندىك العانىنا وتىز جىلدان اسقان ەلدىڭ تورىندە كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ سيمۆولى قالقيىپ تۇرۋى تاۋەلسىزدىك تالاپتارىمەن قانشالىقتى ۇيلەسەدى؟
مامبەت – ىنتىماعى بەكەم اۋىل. بىراق كەڭەستىك ءداۋىردىڭ كولەڭكەسى ىسپەتتى ەسكەرتكىش ەل ەڭسەسىن باسىپ تۇرعانداي. جاڭارۋعا ۇمتىلعان قوعامنىڭ قادامىنا قابىسپايدى. ۋاقىت وزگەردى, سانا ءوستى, تاريحتىڭ تارازىسىنا سالاتىن كەزەڭگە جەتتىك. الايدا اۋىلدىڭ ورتاسىندا تۇرعان ءمۇسىن سول داۋلى ءداۋىردىڭ بەلگىسىندەي قاتىپ قالعان.
وسى رەتتە لاباسى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى تيمۋر كەشۋوۆ بولسا, تۇرعىنداردان شاعىم تۇسپەگەنىن العا تارتادى.
«نارازىلىق بىلدىرگەندەر جوق. جۇرت ورتاق شەشىمگە كەلسە, قاراستىرامىز», دەيدى اكىم. ال اۋىل اقساقالدارى بۇل ماسەلەنى كەشەۋىلدەتۋدى ەمەس, ەلدىك ساناعا ساي ناقتى شەشىم قابىلداۋدى قۇپ كورەدى. اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى باقىت ۋاليەۆ: «رۇقسات ەتىلسە, ونى ءوز كۇشىمىزبەن-اق الىپ تاستايمىز. شامامەن 10 توننا بولاتىن اۋىر ءمۇسىن. وعان باتىلى بارماي جۇرگەندەر بار, بىراق ودان نە وزگەرەدى؟», دەيدى قاريا.
كوكسۋ جەرىندە الاش ارىستارىنىڭ, ۇلت ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن تۇلعالاردىڭ بەينەسى اسقاقتاۋى كەرەك ەمەس پە؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن دا – سولاردىڭ تاعىلىمى. لەنين مۇسىنىنە گۇل قويۋدان گورى, الاش رۋحىن اسقاقتاتقان ەرلەردى ۇلىقتاۋ الدەقايدا ماڭىزدى. بۇل ماسەلەگە وراي كوكسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ابزال زەينۋلدا دا پىكىر ءبىلدىردى.
«رەسمي ءوتىنىش تۇسكەن جوق. ارامىزدا كوممۋنيست بولىپ ەڭبەك ەتكەن اعالار بار, ولاردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارا المايمىز. جىل سايىن ەسكەرتكىشكە گۇل قويۋ ءداستۇرى دە بار. سوندىقتان ءبارى ءوز ۋاقىتىمەن شەشىلەدى», دەدى ول.
سانانىڭ جاڭارۋى ۋاقىتتان قالىس قالماۋعا ءتيىس. تاريحتان ساباق الۋ ماڭىزدى. ساباق الۋ ءۇشىن وتكەننىڭ ەسكەرتكىشىن ساقتاپ وتىرۋ شارت ەمەس. ەڭ باستىسى – تاۋەلسىز ەلدىڭ رۋحىن بيىكتەتۋ. بۇعان دەيىن مامبەت اۋىلىنداعى ەسكەرتكىش تۋرالى قانشاما ارىپتەسىمىز جازعانىمەن, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. «ەندىگى ءۇمىت – «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە», دەيدى ءوڭىر تۇرعىندارى.
ال قاراتال اۋدانىنىڭ ورتالىعى – ۇشتوبە قالاسىنىڭ ءدال قاق تورىندە دە لەنين مەن ماركس ءمۇسىنى قاسقايىپ تۇر. ءبىرى – ءبىزدى بوداندىقتا ۇستاعان يدەولوگيانىڭ كوسەمى, ەكىنشىسى – سول جۇيەنىڭ رۋحاني تىرەگى. سوندا ءبىز تاۋەلسىز ەلمىز دەپ وتىرىپ, سولاردىڭ تاس ءمۇسىنىن نە ءۇشىن ءالى كۇنگە ساقتاپ كەلەمىز؟
ۇشتوبە – جاڭعىرىپ, جاڭاشا تىنىس الىپ كەلە جاتقان قالا. ال ءدال ورتالىقتا تۇرعان ەسكەرتكىشتەر وتكەننىڭ ەلەسىندەي, تاۋەلسىز ساناعا تۇسكەن سالقىن كولەڭكەدەي اسەر قالدىرادى. حالىقتى قىناداي قىرعان كەزەڭنىڭ كوسەمدەرىن ۇلىقتاۋ – ازاتتىق رۋحىنا قايشى. ءبىز, كەرىسىنشە, ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان تۇلعالارىمىزدى ۇلىقتاۋعا ءتيىسپىز. وسى ماسەلەگە بايلانىستى قاراتال اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايبەك وڭعاروۆ بىلاي دەدى:
«ول ەكى ءمۇسىن ساياباق اۋماعىندا ورنالاسقان. ساياباققا جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن كەزدە ەسكەرتكىشتەر مىندەتتى تۇردە الىنىپ تاستالادى. ارنايى تەحنيكا جۇمىلدىرىلادى».
دەمەك ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇرعان ءتارىزدى. ەندىگىسى – ۋادەنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋى. ويتكەنى تاۋەلسىز ەلدىڭ بولاشاعى ءوز بولمىسىن دارىپتەگەندە عانا جارقىن بولادى. ەندەشە, الاش ارىستارىنىڭ كۇرەسكەرلىك جولىن ناسيحاتتاپ, ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك. ۇشتوبەنىڭ تورىندە ەلگە ادال قىزمەت ەتكەن تۇلعالارىمىزدىڭ بەينەسى اسقاقتاۋعا ءتيىس.
لەنيننىڭ ءمۇسىنى – تاس بەينە ەمەس, قوعامنىڭ قانداي جولعا تۇسەتىنىنىڭ بەلگىسى. ەگەر بۇل قالا ادىلەتتى قوعام قۇرۋدى شىن نيەتىمەن قالاسا, وتكىنشى يدەولوگيانىڭ مۇسىنىنەن ارىلىپ, قازاقتىڭ ارداقتىلارىن ۇلىقتاۋعا قادام باساتىن كەز كەلدى. بولاشاق ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن دا, شاھاردىڭ كەلبەتىن ايقىندايتىن دا – ءوز باتىرلارى مەن ءوز تاريحىن قۇرمەتتەگەن ەلدىڭ تاڭداۋى.
قانشاما الاش ارىسىن جاۋ كورىپ, قانعا بوياعان, قازاق دالاسىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانىنا اينالدىرعان بولشەۆيزمنىڭ ەلەسى جەتىسۋدا ءجۇر. ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى باقتىباي اۋىلىندا «بولشەۆيك» دەپ اتالعان سىرا دۇكەنى بار. قاسقايىپ تۇرعان اتاۋ ازداي, سىرتىنا كسرو-نىڭ بالعاسى مەن وراعىن ءىلىپ قويىپتى. ءىشى تۇتاس قىزىل تۇسپەن كومكەرىلگەن, تورىندە كوممۋنيستىك سيمۆولدار سامساپ تۇر. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بىلمەك بولىپ دۇكەن يەسىمەن تىلدەسۋگە بارعانىمىزدا, الگى ازامات اشۋلى كەيىپپەن قارسى الدى. ءوزىن تولىق تانىستىرعىسى كەلمەدى, بىراق تەلەفونىن كولدەنەڭ ۇستاپ, ۆيدەوعا تۇسىرە باستادى. كىمدى قورقىتىپ, نەنى دالەلدەمەك – بەلگىسىز. ۇنەمى كەلىپ مازاسىن العان قوعام بەلسەندىلەرىنەن مەزى بولعان شىعار؟ ايتەۋىر, اشۋلى كۇيگە بوي الدىرىپ, بەيادەپ سوزدەردى دە ايتىپ قالدى.
جارايدى دەلىك, جۇيكەسى جۇقارعان بولار. ونىڭ ۇستىنە ول ازامات ءوز قۇقىعىن ايتىپ تاۋسىلمادى: دەموكراتيالىق ەلدە كىمنىڭ قانداي دۇكەن اشۋعا ەركى بار ەكەنىن جاقسى بىلەدى. بۇل راس, ونىڭ قۇقىعىن ەشكىم شەكتەمەيدى. بىراق مۇنداي ەركىندىك اينالاعا قۇرمەتپەن ۇشتاسۋعا ءتيىس. قازاقتىڭ تالاي جاراسىن تىرناپ كەتكەن يدەولوگيانىڭ سيمۆولىن اۋىلدىڭ ءدال ورتاسىنا ءىلۋ – تاريحتىڭ سالماعىن ەلەمەۋ عانا ەمەس, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ سەزىمىنە دە سەلقوس قاراۋ.
اۋىل اكىمى ايدوس قاسيەۆ بۇل دۇكەن تۋرالى حاباردار ەكەنىن ايتتى. كاسىپكەردى باسقا جەرگە كوشىرۋگە ارەكەت ەتكەندەرىن دە ءسوز ەتتى. يەسى قارسى ەمەس كورىنەدى, بىراق ساۋدا نۇكتەسى ورتالىقتا بولۋعا ءتيىس دەگەن ءۋاج ايتادى. ەگەر ورتالىقتان ورىن تابىلسا, عيمارات سالۋعا دا مۇمكىندىگى بار ەكەن. تەك دۇكەننىڭ اتاۋى قالاي بولماق؟ ول جاعى بەلگىسىز. ويتكەنى دۇكەن يەسى اشۋلى كۇيىندە ناقتى ويىن ايتۋدان تارتىنىپتى.
ءبىز كاسىپكەردىڭ ناپاقاسىنا كەدەرگى كەلتىرۋدى كوزدەمەيمىز. بىراق اتاۋىنىڭ ءوزى ادامدى شوشىتاتىن نىسانعا قوعامنىڭ ۇركە قارايتىنى – اقيقات. بۇل پىكىردى ءبىز سويلەسكەن جيىرماعا جۋىق تۇرعىن تولىعىمەن قۇپتادى. ماسەلەن, مارات باتاباەۆ اراق-شاراپ ساتاتىن نىساننىڭ مەشىتتىڭ ىرگەسىندە تۇرۋى مۇلدە ورىنسىز دەپ سانايدى. اۋىل بەلسەندىلەرى دە بۇعان دەيىن دۇكەن يەسىنە سابىرمەن, بەيبىت تۇردە باسقا جەرگە كوشىرۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىرگەن. بىراق ناتيجە جوق.
«بولشەۆيزم – قازاققا جاقسىلىق اكەلمەگەن يدەولوگيا. اتاۋدىڭ ورنىن باسار قازاقى, كوڭىلگە قونىمدى اتاۋ جەتەدى عوي. اۋىلداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزى دۇكەنىن قازاقشا اتايدى, ال ءبىز نەگە قايىرىمسىز قوعامنىڭ نىشانىمەن قوشتاسقىمىز كەلمەيدى؟» دەيدى اۋىل تۇرعىنى الداش سەيدىلحان ۇلى
قازاققا تەڭدىك ەمەس, قاسىرەت سىيلاعان ارىدە بولشەۆيكتەر, بەرىدە كوممۋنيستەر ۇستانىمى تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسىمەن ۇيلەسپەيتىنى ايقىن. جەتىسۋ وبلىسىندا يدەولوگيانىڭ تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ وسىنى تۇسىنبەيتىنى قىنجىلتادى. الدە ولار پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارى» تۋرالى ماڭىزدى قۇجاتتان بەيحابار بولعانى ما؟
جەتىسۋ وبلىسى
