جاس قالامگەر باقتىباي جايلاۋدىڭ وسىنداي اتپەن جارىق كورگەن ەڭبەگى – قازاق ادەبيەتى مەن مەملەكەت تاريحىنىڭ اسا ءىرى تۇلعاسى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ءومىر جولىن جاڭا بۋىنعا تۇسىنىكتى فورماتتا تانىستىرۋدى ماقسات ەتكەن زاماناۋي بيوگرافيالىق ەڭبەك. ىشىندە ءارى تانىمدىق, ءارى پەداگوگيكالىق سيپات توعىسقان, «قاراپايىم وقىرمانعا ارنالعان ەنتسيكلوپەديالىق پورترەت» دەۋگە كەلەتىن ەرەكشە تۋىندى. اۆتور شىعارمانى اۋىرلاتپاي, جاس وقىرماننىڭ قابىلداۋىنا ىڭعايلى تىلمەن, بەينەلى ءارى جيناقى باياندايدى.
وقىرماندى جازۋشىنىڭ بالالىق شاعى, ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ تىلسىم تابيعاتى, گەولوگتەرمەن تانىسۋى سياقتى اسەرلى ەپيزودتار بىردەن باۋراپ اكەتەدى. اۆتور العاشقى بەتتەردەن-اق ءابىشتىڭ ەرەكشە زەرەكتىگى مەن تالابى تۋرالى اڭىزدى دەرەككە اينالدىرادى. ول گەولوگتەرگە جول كورسەتىپ, جەر-سۋ اتاۋلارىن كارتاعا تۇسىرۋگە كومەكتەسكەنى جونىندەگى ەپيزود اسا كوركەم ءارى ناقتى فاكتىگە نەگىزدەلگەن. بۇل وقيعا بولاشاق الىپ تۇلعانىڭ تابيعي ينتەللەكتىسىن, ەلتانۋشىلىق باستاۋلارىن, ىزدەنىمپازدىعىن ەرتە شاعىنان ايشىقتايدى.
كىتاپتاعى ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىقتىڭ ءبىرى – ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تۇلعالىق ەۆوليۋتسياسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن, ءۇزىلىسسىز جەلى ەتىپ ءوربىتۋى. ماسەلەن, مەكتەپتە ءجۇرىپ-اق ادەبي سىنعا ارالاسۋى, وتكىر ماقالالارى ءۇشىن اۋىلدا داۋ تۋىنداۋى, «ەكپىندى ەگىن ەكپەي مە؟» اتتى العاشقى سىني ماقالاسىنان كەيىنگى جاعدايلار بارىنشا ناقتى, ارحيۆتىك دايەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ بەرىلگەن. بۇل جەردە اۆتور جاس ءابىشتىڭ باتىلدىعىن, قوعامدىق ادىلەتتىلىككە دەگەن جاناشىرلىعىن, سىنعا ادالدىعىن انىق بەينەلەيدى. اۋىل باسشىلارىنىڭ 7-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ ايتقان سىنىنا جينالىس وتكىزىپ, «كەكىلباەۆ جولداستىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى ورىندى» دەپ مويىنداۋى – ساياساتتانۋشى دا, جازۋشى دا, ازاماتتىق تۇلعا دا كەيىن وسى باعىتتا قالىپتاساتىنىن ەرتە اڭعارتادى. تاعى ءبىر قۇندىلىعى – ءابىشتىڭ ستۋدەنتتىك جانە ادەبي ورتاداعى قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن بەرۋى. ادەبي جيىندارعا قاتىسۋى, «لەنينشىل جاس» گازەتىندە قىزمەت ەتە باستاۋى, شىعارماشىلىققا دەن قويۋى تۋرالى تاراۋلار جيناقى ءارى اسەرلى. اسىرەسە, مۇحتار ماعاۋينمەن دوستىعى, ورازبەك سارسەنباەۆتىڭ داۋلى پوەماسىن قورعاۋداعى ءابىشتىڭ ەرلىگى, جاس قالامگەرلەردىڭ ينتەللەكتۋالدىق تاندەمى, ادەبي ورتاعا جاسىنداي جارقىلداپ كەلۋى – وقىرمانعا تۇلعا بولمىسىنىڭ قايسارلىعىن سەزىندىرەدى.
كىتاپتا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ميسسياسى دا نازاردان تىس قالماعان. جازۋشىنىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنداعى, قازاقستان كپ وك مادەنيەت بولىمىندەگى, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىندەگى قىزمەتتەرى بىرىزدىلىكپەن, تاريحي كونتەكسپەن تۇسىندىرىلەدى. 1989 جىلعى جاڭاوزەن وقيعاسىنا بايلانىستى ونىڭ زيالى قاۋىم وكىلى رەتىندە ايماق تۇرعىندارىنىڭ ماسەلەسىن بيلىككە جەتكىزۋى, ەلدى سابىرعا شاقىرۋى, قانتوگىستى توقتاتۋعا ات سالىسۋى كىتاپتا قىسقا بولسا دا وتە ناقتى باياندالادى. ءابىش باستاعان توپ حالىقتىڭ اماندىعى ءۇشىن ماڭعىستاۋعا شۇعىل جەتىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاتەسىن اشىق ايتىپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ۇلەس قوسقانىن اۆتور ءدال كورسەتەدى.
كىتاپتا ءابىشتىڭ جازۋشىلىق الەمى دە كەڭ قامتىلعان. «كۇي», «شىڭىراۋ», «حانشا-داريا حيكاياسى» پوۆەستەرى مەن «اڭىزدىڭ اقىرى», «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ» روماندارى سەكىلدى شىعارمالارىنىڭ تاريحي-رۋحاني ماڭىزى, ولاردىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋى كورسەتىلگەن. تۋىندىلارى اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز, تۇرىك, يسپان, گرەك, پارسى, موڭعول, چۋۆاش تىلدەرىنە اۋدارىلعانى – ءابىشتىڭ قازاق ادەبيەتىن جاھانعا تانىتقان ساناۋلى قالامگەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايعاقتايدى. مۇندا اۆتور جاس وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءار روماننىڭ ءمانىن قىسقاشا ءارى بەينەلى تۇردە اشىپ بەرەدى. اسىرەسە, «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانى مەن «حانشا-داريا حيكاياسىنداعى» امىرشىلەر پسيحولوگياسىن تالداۋى – كىتاپتاعى ەڭ وڭتايلى بەرىلگەن ادەبي-تانىمدىق فراگمەنتتەردىڭ ءبىرى.
سوڭعى تاراۋلارىندا ءابىشتىڭ وتباسىلىق تراگەدياسى – ۇلى اۋلەتتىڭ قازا بولۋى, سول قاسىرەتتىڭ قالامگەر دەنساۋلىعىنا اسەرى شىنايىلىقپەن بەرىلگەن. «اۋلەتتىڭ قازاسى ءابىش پەن كلارانى تەڭسەلتىپ جىبەردى» دەگەن جولدار قىسقا بولسا دا, جازۋشىنىڭ كەيىنگى جىلدارداعى جان ازابىن ۇعىندىرادى.
كىتاپتىڭ ەڭ تارتىمدى تۇستارىنىڭ ءبىرى – ءابىشتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەن كەيىنگى رۋحاني ميسسياسىن كورسەتۋى. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ قامقورشىلىق كەڭەسىن باسقارۋى, «ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا» دەگەن قاناتتى ءسوزىنىڭ مادەني كودقا اينالۋى. بۇل جەرلەر اۆتوردىڭ ىزەت-قۇرمەتكە تولى ستيلىمەن ۇندەسىپ, وقىرمانعا تۇلعانىڭ رۋحاني بيىكتىگىن كورسەتەدى.
وتە جىلى, ءتىل بوياۋى قانىق, وقىرمانىن جالىقتىرمايتىن كىتاپتا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تۇلعالىق بولمىسىن ءدال, ىقشام, تارتىمدى تۇردە سومداۋ ارقىلى اۆتور ۇلكەن بۋىن مەن جاس بۋىن اراسىن بايلانىستىرىپ تۇرعان رۋحاني كوپىر ىسپەتتى جۇمىس اتقارعان. «ول كىم؟» سەرياسىنىڭ ماقساتى دا وسى – وقىرمانعا ۇلى تۇلعالاردى قاراپايىم تىلمەن جاقىنداتۋ. تۋىندىنىڭ مازمۇنىن جەڭىل قابىلداتاتىن تاعى ءبىر ەلەمەنت – زاماناۋي, مينيماليستىك يلليۋستراتسيالارى; ولار ءماتىندى بولشەكتەمەي, كەرىسىنشە وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, تۇلعانىڭ بەينەسىن ۆيزۋالدى تۇردە تولىقتىرا تۇسەدى.
ء«ابىش كەكىلباي ۇلى كىم؟» كىتابى – تۇلعاتانۋ سالاسىنداعى قاجەتتى, تاربيەلىك ماڭىزى جوعارى, كوركەمدىك ءمانى مول تانىمدىق ەڭبەك. اۆتور بيوگرافيالىق فاكت, ادەبيەتتانۋشىلىق تۇسىنىك, تاريحي كونتەكست, دەرەكتى ەپيزودتار مەن كوركەم بايانداۋدى شەبەر ۇيلەستىرە وتىرىپ, ءابىش كەكىلباي ۇلىن بۇگىنگى جاس بۋىنعا ۇلگى ەتەدى. بۇل تۋىندى قازاق رۋحانياتىنىڭ ءىرى تۇلعاسىن تانىستىرۋدا ءوزىنىڭ ميسسياسىن تولىق اتقارعان ەڭبەك دەپ نىق ايتۋعا بولادى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
