وقۋشى كەزىندە اۋداندىق, وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەرگە قاتىستى جاڭالىقتار, سىن ماقالالار مەن ولەڭدەر جاريالاپ تۇردى. وندا جاس اۆتور پروبلەمالىق سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, كەمشىلىكتەردى ءدوپ باسقاندىقتان ول ماسەلەلەر مازمۇنىنا قاراي ۇجىمشار باسقارماسى مەن پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىستارىندا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا قارالعان كورىنەدى. وقۋشى كەزىندە رەسپۋبليكالىق ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ماقتاۋ قاعازىمەن ماراپاتتالىپ, مەكتەپتىڭ باستاۋىش كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, كوپتەگەن ۇيىرمەنىڭ جەتەكشىسى, قابىرعا گازەتىنە رەداكتور بولىپ, ءوز ماڭايىندا شىعارماشىلىق ورتا قالىپتاستىرا بىلگەن. سەگىزىنشى سىنىپتا ولەڭ جازا باستاعان. سىن ايتقاندا دا, بىرەۋدى جاقتاعاندا دا ادىلدىكتەن اۋىتقىماعانىنا وراي بەدەلگە يە بولىپ, مۇعالىمدەرمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتتى. مەكتەپتى اياقتايتىن تۇستا تالاپكەر ءابىش توپ جارىپ ەركىن سويلەيتىن, «مىنا بالا بولايىن دەپ تۇر ەكەن» دەپ ايتاتىنداي دەڭگەيگە جەتەدى.
الماتىعا ءبىلىم ىزدەپ كەلگەن تالاپكەر ابەكەڭ م.اۋەزوۆ, ب.كەنجەباەۆ, ت.نۇرتازين, م.بالاقاەۆ, ت.اماندوسوۆ, ب.شالاباەۆ, ز.قابدولوۆ سياقتى ۇستازدارىنان ءتالىم-تاربيە العان. ابىشپەن قاتار وقىپ, ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن جاستاردىڭ كوبى كەيىن ەلگە تانىمال ازاماتتار بولدى. سول ستۋدەنتتىك شاعىنداعى جازعان ولەڭدەرى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جارىق كورىپ, ول ايتۋلى اقىن اتانىپ, ادەبيەت سىنشىسىنا اينالادى. سونىمەن بىرگە ونىڭ زەرتتەۋ ماقالالارى دا شىعا باستادى. اۋدارماشىلىق, ەسسەشى جانە پروزاشىلىق قىرىنان دا كورىندى. ستۋدەنت ءابىش – ۇستازىنان وزعان شاكىرت. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ شاكىرتى وزىنەن وزعان ەڭ باقىتتى ۇستاز ساناپ, ول باقىتتى ءابىش سياقتى شاكىرتىنىڭ سىيلاعانىن ماقتان تۇتقان.
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى كەڭەس وداعىنداعى «جىلىمىق» تۇسىندا ەلدە كۇردەلى ۇدەرىس ورنادى. قوعامنىڭ جاڭارۋىنا ءابىش كەكىلباي ۇلى سياقتى تەرەڭ ءبىلىمدى جانە دارىندى جاستار كەرەك ەدى. ءسويتىپ, ول بار بولعانى 19 جاسىندا ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ نازارىنا ىلىگەدى. بىردە ستۋدەنت ءابىشتىڭ مازمۇندى بايانداماسىن تىڭداعان مۇحاڭ ونى «اسا تالانتتى جىگىت ەكەن» دەپ, ابدەن ريزا بولعان. كەيىن م.اۋەزوۆ باتا بەرگەندەي بولىپ, «وسى قارا بالادان ءۇمىت كۇتىڭدەر» دەپتى. ال ءتورتىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ جىل قورىتىندىسىندا «قىزعانشاقتىقتىڭ قىزىل ءيتى» تۋرالى ايتقان ءسوزى م.اۋەزوۆكە ەرەكشە اسەر ەتىپتى. ابەكەڭ سول يت «الىستان ۇرسە – قۇلاعىڭدى, جاقىننان ۇرسە – بالاعىڭدى تىستەيدى, ءبارىسى ءبىر جۇرەگىڭدى جارالايدى» دەسە كەرەك.
وكىنىشكە قاراي سول قىزعانىش تۋرالى ءسوزى ونىڭ ءوز الدىنان شىعادى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جۇمىسقا شاقىرىلعاندا قالالىق پارتيا كوميتەتىندەگىلەر جاس ستۋدەنت جازۋشىنى بۇزادى دەسىپتى. مۇنى ەستىگەن رەكتور پارتيالىق «تارتىپكە» باعىنىپ, تانىمال اقىن, سىنشى ءابىش كەكىلباي ۇلىن اۋىلعا, ماڭعىستاۋ وبلىسىنا جىبەرمەك بولادى. سۋرەتكەردىڭ شىعارمالارىنا ءشۇيىلىپ قارايتىن, قيسىنسىز پىكىرلەرگە جول بەرەتىن «جاناشىرلار» دا تابىلا باستايدى. «وبالار» ولەڭىندەگى تۋعان دالاسىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە دەگەن ءىلتيپاتىن وتكەندى كوكسەۋگە تەڭەپ, ءا.كەكىلباي ۇلى كومپارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ بايانداماسىندا اياۋسىز سىنالادى. ال جاس اقىننىڭ سوعىس تۋرالى جازعان ولەڭدەرى «پاتسيفيزم» دەپ قابىلدانسا, ونىڭ «التىن شۋاق» اتتى العاشقى ولەڭدەر جيناعى ءۇش جىلدان استام ۋاقىت شىقپاي جاتىپ قالادى. سويتسە, وندا «لەنين, پارتيا تۋرالى ءبىر ءسوز جوق» بولىپ شىعىپتى. ءورشىل رۋحتى «ماحامبەت» داستانى دا تىيىمعا ۇشىرايدى.
24 جاسىندا كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدانىپ, «لەنينشىل جاستا» جۇمىس ىستەپ, مادەنيەت مينيسترلىگىنە قىزمەتكە شاقىرىلعانىنا, وتباسىندا جاس بالالارىنىڭ بولعانىنا قاراماستان ول اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, قىتايمەن شەكاراداعى جالاڭاشكولدەن ءبىر-اق شىعادى. وسىنىڭ بارلىعى قازاق ادەبيەتىنە كەلگەن جاڭا لەپ جات پيعىل دەپ تانىلىپ, ونىڭ ورتاسىنداعى ءا.كەكىلباي ۇلىن ادەبي ورتادان الاستاۋدىڭ امالى بولاتىن-دى.
بىراق ابەكەڭ وسىدان كەيىن دە ومىردەن كۇدەر ۇزبەگەن, ادامعا دەگەن جىلىلىعىنان ايىرىلماعان. ادىلەتسىزدىكتى كورە تۇرا, ەشكىمگە كوز الارتپاي, كوكىرەگىن كەرمەي, جاقسىلىقتى باعالاي وتىرىپ, جۇرەگى تازا ادام جانە تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ سەركەسى بولىپ قالا بەردى. باستىسى, ول ءوزىنىڭ ادامي بەت-بەينەسىن جوعالتپاي, ءوزىن وزگەرتىپ دامىتۋمەن بولدى. قاي قىزمەتتە بولسا دا, ول ادال ەڭبەك ەتتى. مانساپ قۋعان ەمەس.
كەمەڭگەر ءابىش قانداي ادام بولعانىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەزىندە وعان بەرىلگەن رەسمي مىنەزدەمەلەر مەن بەلگىلى زامانداستارى تاراپىنان ايتىلعان پىكىرلەرگە كوڭىل اۋدارسا, كوپتەگەن مالىمەتتى تابۋعا بولادى. تالانتتى جازۋشى, سىنشى جانە كاسىبي اۋدارماشى. ال مىنەزدەمەلەرگە جۇگىنسەك, تەرەڭ ويلى, جان-جاقتى ءبىلىمدى, مورالدىق تۇرعىدان تۇراقتى جانە ساياسي ساۋاتتى ازامات. سونىمەن بىرگە ستيليستيكالىق ساۋاتتىلىعى مەن شىعارماشىلىق ساراپتاماعا قابىلەتتىلىگى, كەز كەلگەن ماسەلەنى قاراپ, باعالاۋداعى پرينتسيپشىلدىگى, وبەكتيۆتىلىگى, ىمىراسىزدىعى مەن تالاپشىلدىعى اتاپ كورسەتىلەدى. وسىلايشا, ابەكەڭ تۋراشىل تارلان تۇلعاعا اينالدى. قوعام قايراتكەرى رەتىندە سول كەزدەگى قىرۋار شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. شىعارماشىلىق جاستارمەن جۇمىس ىستەپ, كەڭەسىن ۇيىمداستىردى. فاريزا, ورالحان, اقسەلەۋ, قالداربەك, ساعات جانە تاعى باسقا تۇلعالار شوعىرىندا ابەكەڭنىڭ ورنى بولەك. سوندىقتان شىعار, ش.مۇرتازا ءا.كەكىلباي ۇلىنا «تۇڭعيىق تەرەڭ ويلى, تىم ەرتە ەسەيگەن, جاستايىنان كوسەمدىككە جارالعان, قارتتىڭ دانالىعىن بالا باستان بويىنا جيناعان, باي قازىنالى جىگىت» دەگەن باعا بەرگەنى. قازاق ادەبيەتى الەمىندە ۇلكەن بيىككە كوتەرىلگەن ءابىش وزگەلەر بايقاماعان, ايتا الماعان ءسوزدى ايتىپ, قازاق رۋحىن اسقاقتاتىپ ءوزىنىڭ ازاماتتىق تۇعىرىن ايعاقتاپ, قوعامدىق ومىردەگى بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە شىنايى باعا بەرۋگە, جاڭاشىلدىق پەن اقيقاتقا دەگەن ۇمتىلىستىڭ بەل ورتاسىندا بولعانى دا زامانداس اعالارىنىڭ نازارىنان تىس قالماپتى.
1985 جىلعى كسرو-دا باستالعان «قايتا قۇرۋ» ساياساتى الىپ يمپەريانى ءدۇر سىلكىندىرگەنى بەلگىلى. ازاتتىقتىڭ ەلەسى سەزىلە باستاعان وسى كەزەڭدە جازۋشى كوپ نارسەنى قايتا قاراپ, پايىمداۋعا تۋرا كەلەتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. ول سول تۇستى «بىزدە تىم ۇزاعىراق سوزىلعان ەل باسقارۋدىڭ بەدەلگە تابىناتىن بەرەكەسىز ءستيلى بەل العان كەز» دەپ باعالادى.
جاريالىلىق پەن دەموكراتيالىق وزگەرىس تۇسىندا تاريح اقتاڭداقتارىن اشۋ, ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى تۇگەندەۋ ماسەلەلەرى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. حالىقتى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جانە رۋحاني پروبلەمالارى تولعاندىردى. سوندىقتان 1989 جىلدىڭ اياق كەزىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە قايتا قۇرىلعان ۇلتارالىق قاتىناستار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ-جازاتىن, ۇلتتار تاريحىن, تۇرمىس-سالتىن جاقسى بىلەتىن, ساياسي تاجىريبەسى جەتكىلىكتى, ىسىلعان مامان كەرەك بولىپ, وعان ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلدى. وسى قىزمەتكە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە جىبەرىلگەن مىنەزدەمەدە ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ تاريح, مادەنيەت, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن تەرەڭ بىلەتىنىنە كوڭىل اۋدارىلعان. سونىمەن قاتار ونىڭ شىعارماشىل زيالى قاۋىم اراسىنداعى بەدەلى, ءوز ويىن تياناقتى ايتىپ, ديالوگ جۇرگىزىپ, حالىقتى سەندىرە بىلەتىن قابىلەتى دە ەسكەرىلەدى. ابەكەڭ جاڭا سالانىڭ مىندەتىن ايقىنداۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جاراسىمدى تۇردە قويىلماعانىنا كوڭىل اۋدارىپ, ىنتىماق ۇستانىمىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرەدى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق دامۋىنداعى كوپتەگەن كەشەۋىلدەۋشىلىكتىڭ سەبەبى رەتىندە ءا.كەكىلباي ۇلى ۇلت ساياساتىنىڭ بۇرمالانۋى مەن الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتىڭ كۇش الۋىن اتاپ ءوتىپ, ۇلتتىق سانامىز دا, تاريحىمىز بەن ءتىلىمىز دە كەنجەلەپ قالدى دەگەن قورىتىندى جاساعان.
ول تەك قازاقستان شەڭبەرىندە, حالىقتىڭ وتكەنى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسى جانە مەنتاليتەتىنىڭ بىلگىرى بولۋمەن شەكتەلىپ قالماعان. ويشىل ساياساتكەر الەمدىك ساياساتتانۋ عىلىمىنىڭ نەبىر وزىق ۇلگىلەرىن زەردەلەپ, الەمدىك مەملەكەتتەر قۇرىلىسى جانە سان الۋان بيلىك ينستيتۋتىنىڭ تابيعاتى مەن قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرەدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ, جاڭا بيلىك ينستيتۋتتارى دۇنيەگە كەلىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالاۋعا كىرىسكەن شاقتا جاڭاشىل باعىتتاردىڭ قىر-سىرىن اجىراتىپ, ءتيىستى پايىمداۋلار جاساۋعا قابىلەتتى بولدى. «ساياسات» دەگەن ۇعىمعا «كەز كەلگەن تاريحي سيتۋاتسيادا ەل باسىن قاتەرگە تىكپەي, ەل مۇددەسىنە جەتە الۋ» دەگەن انىقتاما بەرەدى. بارلىق ىستە الەۋمەتتىك ادىلەت پەن شىنايى اقيقات باسىم ءتۇسۋى شارت جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا كولەڭكەلى ساياسات تۋعىزاتىنىن ەسكەرتكەن.
تاۋەلسىزدىك ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ سۋرەتكەرلىگىن عانا ەمەس, ونىڭ ساياساتكەر رەتىندەگى تىنىسىن دا اشتى. ساياساتتا ىشكى ىنتىماق پەن سىرتقى ىقپالداستىقتىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن قولدادى. جوعارى دەڭگەيلى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, سول كەزدەگى ەڭ باستى ماسەلە – تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ دەپ تۇسىنگەن. قاي ماسەلەمەن اينالىسسا دا, ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىككە نۇقسان كەلتىرمەۋدىڭ قامىن ويلاۋمەن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كۇردەلى مىندەتتەردى شەشە الاتىنداي ءتيىمدى ساياسي جۇيە قۇرۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسىپ, ءوز ۇلەسىن قوسا ءبىلدى. قالامگەرلىككە سۋارىلعان قايراتكەرلىگىن حالىقتىڭ, ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتقان. ابەكەڭ حالىق بوستاندىققا جەتپەي تۇرىپ, قوعام بوستاندىققا جەتە المايدى دەگەن ۇستانىمعا بەرىك ەدى. ويشىلدىڭ تۇسىنىگىندە «بوستاندىققا نەگىزدەلگەن تاۋەلسىزدىك – ەشكىم ءتىل تيگىزە الماس قاسيەتتى ۇعىم, قازىرگى ادامزاتتىڭ ەڭ باستى مۇراتى, ەڭ اسىل يگىلىگى».
قوعامدى گۋمانيستىك تۇرعىدا جاڭارتۋدىڭ ساياسي-رۋحاني ماسەلەلەرىن حالقىمىزدىڭ تاريحىنا, رۋحاني-مادەني مۇراسىنا قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرۋمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرعان. ول رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى مادەنيەتتى ورنىقتىرۋ دەپ ەسەپتەگەن. ۇلت رەتىندە وزىندىك بەت-بەينەمىزدەن ايىرىلىپ قالماۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ويتكەنى كۇردەلى ۇدەرىستەر ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە حالىقتىڭ بويىنداعى بەلگىسىزدىككە نەگىزدەلگەن ۇرەيدى سەيىلتىپ, ەڭسەسىن كوتەرىپ: «بۇل باق تۇگەندەيتىن, تاق تۇگەندەيتىن ۋاقىت ەمەس, بەلىڭدى بەكەم بۋىپ, قاۋىمنىڭ جوتالى شارۋاسىنا جان پيدا ەتەتىن زامان», دەپ جىگەرلەندىرگەن. «دۇنيەنى تۇزەتكىڭ كەلسە, اۋەلى ءوزىڭ تۇزەل» دەگەن وسيەت قالدىرىپ, كوزىنىڭ تىرىسىندە اڭىزعا اينالعان ادام. ىزگىلىكتى يگىلىككە اكەلەتىن ادال ەڭبەككە بالاپ, ادىلەت بار جەردە عانا ىنتىماقتىڭ بولاتىنىن ەسكەرتكەن. ۇلت تاتۋلىعى – يگىلىكتىڭ كەپىلى دەپ بىلگەن. سەبەبى ەڭ الدىمەن ەل ابىرويىن ويلاماي, ەشكىم دە جاعدايىن تۇزەي المايدى.
دانا ابەكەڭ رۋحاني دۇنيەلەرمەن قاتار ساياسي ۇستامدىلىق ماسەلەسىن دە كوتەرىپ, ونىڭ مەملەكەت ومىرشەڭدىگىنىڭ كەپىلى ەكەنىنە نازار اۋدارعان. بۇل ۇدەرىستە وزگەرۋ, جەتىلۋ جانە كەمەلدەنۋدىڭ الاتىن ورنى بولەك. ياعني تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇزاق بولاشاعىنىڭ كەپىلى زامان كەلبەتىن دۇرىس باعامداپ, قوعام باعدارىن ناقتى ايقىنداپ وتىرۋدا جاتسا كەرەك. دەمەك, بۇل – ەلدىكتىڭ بەلگىسى. ەندەشە, ەلدىكتى ساقتاي ءبىلۋ حالقىمىزدىڭ ەڭ اسىل مۇراتى ەكەن.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءابىش ءومىرىنىڭ ءار ءساتى دەگدارلىقتىڭ ۇلگىسى. ول ۇلتىمىزدىڭ بەتكەۇستار ماقتانىشىنا, قايتالانباس كەمەڭگەر تۇلعاسىنا اينالدى. وسى تەكتىلىگى ونى تارلان تۇلعا, دارابوز دارىن ەتتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءابىش كەكىلباي ۇلىن قازاقتىڭ وي-ساناسىن جاڭعىرتقان ۇلى وزگەرىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان, ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىنا الەمدىك كەڭىستىكتەن كوز سالعان كەمەل ويدىڭ يەسى رەتىندە باعالاپ, تاۋەلسىزدىكتى ءتاتتى ءسوز عانا ەمەس, ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك دەپ تۇجىرىمداعان اسا كورنەكتى سۋرەتكەر دەپ اتادى. دەمەك, ۋاقىت وتكەن سايىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قادىرى ارتىپ, الىپ تۇلعاسى اسپانداي بەرمەك.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى
