ورەلى وزگەرىستەر ءورىسى

ءوڭىر جۇرتشىلىعى الدىنداعى تۇڭعىش ەسەبىن «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنان باستاعان وبلىس اكىمى ەرىك سۇلتانوۆ ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋى ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسىمىن, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋدى, تۇرعىندار كىرىستەرىنىڭ كەمىتىلۋىن بولدىرماۋدى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى ىنتالاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدىڭ مۇلتىكسىز جوسپارىن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ كورسەتتى. وتكەن جىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم مولشەرى 778 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, 3 پايىزعا ءوسۋى, ونەركاسىپ ءوندىرىسى جونىنەن رەسپۋبليكادا 6-شى ورىنعا يە بولۋى, ارينە, ۇلكەن جەتىستىك. ينۆەستيتسيا تارتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلعانىن دا اتاپ وتكەن ءلازىم. پەتروپاۆل قالاسىندا وتكىزىلگەن «Kyzylzhar Invest-2014» حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمى 800-دەن استام, ونىڭ ىشىندە 300 شەتەلدىك قاتىcۋشىنى توعىستىرىپ, 70 ميلليارد تەڭگەنىڭ 50 كەلىسىمشارتتارىنا قول قويىلعان. ناتيجەسىندە, كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا 8,7 پايىزعا وسكەن. ودان ءارى بايانداماشى ەگىستىك القاپ­تارىن ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا كوپ جۇمىستار اتقارىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار 8 پايىزعا ازايتىلىپ, مايلى داقىلدار – 36, جەمازىقتىق داقىلدار 38 پايىزعا ۇلعايتىلعان. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن دەمەۋقارجى جەڭىلدىكتەرى دە تيىمدىلىكپەن پايدالانىلىپ كەلەدى. ماشينا-تراكتور پاركى 17,6 ميل­ليارد تەڭگەنىڭ 1220 زاماناۋي تەحنيكا بىرلىكتەرىمەن تولىقتىرىلعان. جاسىراتىنى جوق, استىق ساقتاۋ قويمالارىنىڭ جەتىمسىزدىگىنەن ديقاندار قاۋىمى كوپ قيىندىق كورەتىن. سوڭعى جىلدارى بۇل سالادا ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلعان. جالپى قۇنى 12 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 7 ەلەۆاتوردىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى قوسىمشا 279 مىڭ توننا استىق ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ە.سۇلتانوۆ كەڭىنەن توقتالعان سالانىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعى. «ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ليمۋزين, انگۋس, گەرەفورد, سيممەنتال, قازاقتىڭ اقباس سيىرى سياقتى ءىرى قارا مال تۇقىمدارى اكەلىنىپ, 1,7 مىڭ باسقا ارنالعان 10 اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق, 2 800 باسقا شاقتالعان 5 بورداقىلاۋ الاڭى سالىنعان. 1 مىڭ تونناعا جۋىق ەت ەكسپورتقا شىعارىلعان. «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق», «ىرىس», تاعى باسقا مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا بەلسەنە قاتىسىپ, شارۋاشىلىعىن ءدوڭ­گە­لەتىپ وتىرعان اۋىلدىقتار قاتارى قالىڭداي تۇسكەن. وسىلايشا, اگروقۇ­رى­لىمدارداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارانىڭ ۇلەسى 53 پايىزعا جەتسە, مال باسى 16,6 پايىزدان 49,4 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن. ۇقساتۋ سالاسى دا ماڭىزدى باسىم­دىققا يە. 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا وسىمدىك مايىن ءوندىرۋ – 6,8, ءسۇت پەن كىلەگەي – 15, سارى ماي – 11, قۇرعاق ءسۇت 5 پايىزعا ۇلعايتىلعان. قالدىقسىز وڭدەلەتىن ونىمدەرگە 623 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, كاسىپورىندارعا ايتارلىقتاي قولداۋ جاسالعان. ەرىك حامزا ۇلى الدا اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا ۇلكەن باسىمدىق بەرىلەتىنىن بولە-جارا ايتتى. سالالىق باعدارلامالاردى ودان ءارى جالعاستىرۋ ءۇشىن جاردەمقارجى رەتىندە 16,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. 20 مىڭداي ءىرى قارا مالىن ساتىپ الۋ, 2,9 مىڭ باسقا شاقتالعان اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىقتار, 4,4 مىڭ باس مالعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭدارىن تۇرعىزۋ, ەت ەكسپورتىن ۇلعايتۋ, توقتاپ قالعان ۇقساتۋ كاسىپورىندارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ سەكىلدى كەلەلى مىندەتتەر تۇر. وبلىستا ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ قارقىندى وركەندەپ كەلەدى. بۇل ماسەلەلەرمەن 800-دەن استام كاسىپورىن اينالىسادى, ولاردا 20 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. وتكەن جىلى بۇل سالانىڭ ءجوو-دەگى ۇلەسى 11 پايىزعا ءوستى. كەن ءوندىرۋ ىسىنە زور ماڭىز بەرىلىپ وتىر. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىندا 31,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ 32 جوباسى جۇزەگە اسىپ, ءبىر مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 100 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 70-كە جۋىق جوبا ەنگەن. جىل اياعىنا دەيىن 13 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 520 ادام ەڭبەككە جۇمىلدىرىلاتىن بولادى. ە.سۇلتانوۆ پرەزيدەنت ءححى عاسىرداعى قازاقستاندى يندۋستريالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ باستى تەتىگى دەپ باعا بەرگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسىنە دە تالداۋ جاسادى. بۇل سالاعا قولداۋ ايرىقشا ەكەنىن مىنادان دا اڭعارۋعا بولادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى ەكى ەسە كوبەيىپ, بارلىق اۋداندار قامتىلعان. قارجىلاندىرۋ 1,8 ەسەگە مولايىپ, بولىنگەن نەسيە مولشەرى 4,4 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. جاڭا وندىرىستەردى ۇيىمداستىرۋ جانە بۇرىن جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن 6 351 جۇمىس ورنى قۇرىلعان. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋ جوبالارىن ىسكە قوسۋدىڭ ارقاسىندا 28 كاسىپورىن ارزانداتىلعان نەسيە العان. اكىمنىڭ بايانداماسىندا الەۋمەتتىك سالالارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر دە جان-جاقتى ءسوز ەتىلدى. پاتەر كەزە­گىن­دە تۇرۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن وتەۋ­دەگى «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى اتاپ كورسەتىلدى. بۇرىندارى وبلىستا جىلىنا 100 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پاي­دا­لانۋعا بەرىلىپ جۇرسە, ەندى اتالمىش باعدارلاما ىسكە قوسىلعالى ونىڭ كو­لەمى 124 مىڭ شارشى مەترگە ۇلعاي­عان. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى جە­لىسىن پايدالانۋشىلار قاتارى ءوسىپ كەلەدى. جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن 524 ءۇي بوي كوتەردى. پەتروپاۆل قالاسىندا عانا 10 مىڭداي ادامنىڭ پاتەر كەزەگىندە تۇرۋى ويلاندىرماي قويمايدى. تازا اۋىز سۋ – وسى زامانعى تۇرمىس ساپاسىنىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتا 5,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ جۇمىستارى اتقارىلىپ, 354 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى قايتا جاڭارتىلعان. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا 37 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. 2,8 مىڭ تۇرعىنى بار 8 ەلدى مەكەنگە سۋ جەتكىزىلىپ, جابدىقتاۋ ءىسى جاقسارتىلعان. اتقارىلعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى 54,1 پايىزعا جەتكەن. دەسەك تە, 689 ەلدى مەكەننىڭ 292-ءى ءالى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتا­ماسىز ەتىلمەگەن. سول سەبەپتى, ءبىرىنشى كەزەكتە سۋمەن جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن 24 اۋىلعا ساپالى اۋىزسۋ تارتۋ ءما­سەلەسى وتكىر تۇر. وسىلايشا, جىل اياعىنا دەيىن اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەردى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جاب­دىقتاۋدى 56,3 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇل – اۋىلدىقتاردىڭ 77,4 پايىزى قامتىلادى دەگەن ءسوز. كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ وبلىس ەكونوميكاسىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى, دەدى بايانداماشى. قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى ماقساتتاعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسى 7 530 شاقىرىمدى قۇراپ, ۇزىندىعى جونىنەن رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا 3-ءشى ورىندى يەلەنەدى. وتكەن جىلدان بەرى جولداردى جوندەۋگە تۇراقتاندىرۋ جانە تۇتقىر ماتەريالداردى پايدالانۋ ارقىلى بۇرىنعى جامىلعىلاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءادىسى قولدانىلا باستادى. بۇل تاجىريبەنى قولدانۋ شىعىندى 3 ەسەگە دەيىن ازايتۋعا, ساپانى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جولداردى قايتا جاڭارتۋعا, جوندەۋگە جانە ۇستاۋعا 6 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. وبلىستا تۇرعىنداردىڭ از قورعالعان توپتارىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ بارلىق شارالارى قاراستىرىلىپ كەلەدى. 2014 جىلى 27 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. 12 801 جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلعان. بيىل تۇرعىنداردىڭ ءالجۋاز توپتارى ساناتىنداعى 6 675 ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا كومەك كورسەتىلەتىن بولادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 37,4 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعانىمەن, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر جۇيەسى 568 بىرلىكتى قۇراعانىمەن, مەكتەپكە دەيىنگى 1 118 ورىن اشىلعانىمەن, مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن قامتۋ 93,1 پايىزدى قۇراعانىمەن, اپاتتى جانە ءۇشاۋىسىمدى مەكتەپتەر شەشىمىنىڭ كەشەۋىلدەۋى اتا-انالار مەن وقۋشىلاردى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. دەنساۋلىق سالاسىندا قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ بىرى–كادرلار جەتىس­پەۋشىلىگى. مەديتسينا ۇيىمدارى ءالى جوعارى ءبىلىمدى 181 مامانعا ءزارۋ. 75 جاس كادر, سونىڭ ىشىندە 43-ءى اۋىلدىق جەر­لەرگە كەلگەنىمەن, قاجەتتىلىك وتەلەر ەمەس. جالپى العاندا, مەديتسينادا بىرقا­تار كورسەتكىشتەردىڭ وڭ كورىنىستەرى بايقا­لادى. تۇرعىنداردىڭ جالپى ءولىم-ءجىتىمى 1000 ادامعا شاققاندا – 9, تۋبەركۋ­لەز – 5,5, ونكولوگيالىق اۋرۋلار – 1,9 پاي­ىزعا تومەندەگەن. انا ءولىمى تىركەلمەگەن. بايانداماشى ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇمىسىن وڭ سيپاتتاعانىمەن, بۇرىن سوتتالعان ادامدارمەن الدىن الۋ جۇمىسى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەيتىنىن, وتكەن جىلى وسى ساناتتاعى تۇلعالار 8,5 پايىز كوپ قىلمىس جاساعانىن, قاستاندىق جاساپ زورلاۋ, بۇزاقىلىق, پاتەر ۇرلىعى وقيعالارىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن سىنعا الدى. زالدان جولعا, اۋىز سۋعا, تۇرعىن ۇيگە قاتىستى ساۋالدار كوبىرەك ءتۇسىپ, قاناعاتتانارلىق جاۋاپتار الىندى. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.