جاقسى جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە جاقسى

قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋداعى جۇرتتىڭ جۇرەگى قالاپ, كوڭىلى كۇتەتىن كوپ ءىستىڭ بىرقاتارى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋ, جول, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, تۇرعىن ۇيمەن جانە بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ, ساپالى اۋىز سۋدىڭ جەتكىلىكتى بولۋى, شاتقاياقتاعان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ «اۋزىنا سۋ تامىزۋ». وڭىرگە قاتىستى جيىن-جينالىس بولا قالسا, تۇرعىنداردىڭ «قانداي جاڭالىق بولار ەكەن؟» دەپ ەلەڭدەيتىندەرى دە وسى تۇستار. وتكەن جىل بويى جاساعان جۇمىسىنىڭ ەسەبىن تىڭداۋعا كەلگەن جانە كەزدەسۋگە ونلاين مۇمكىندىك العان وبلىستاعى بەينەۋ, قاراقيا, تۇپقاراعان, ماڭعىستاۋ, مۇنايلى اۋداندارى مەن جاڭاوزەن قالاسى تۇرعىندارىنا ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى اليك ايدارباەۆتىڭ ايتقانى تومەندەگىدەي بولدى. ايماق باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, وڭىردە جەتەكشى سالالاردا تۇراقتىلىق قانا ەمەس, ەكپىندىلىك بايقالعان. 2014 جىلى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى ماكرو­كورسەتكىشتەرى جاقسى قارقىندى كورسەتتى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 4%-دى قۇرادى. وتكەن جىلى وبلىستىڭ وندىرىستىك كاسىپورىندارى 2 ترلن. 400 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4 %-عا ارتىق. تۇراقتى ءوسىم وڭدەۋشى ونەركاسىپ سەكتورىندا دا ورىن الدى. مۇندا ءوندىرىس كولەمى 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا, 18,3%-عا ءوسىپ, 108 ملرد. تەڭگەگە جەتتى, دەگەن ول, مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 %-عا ءوسىپ, 18,5 ملن. تونناعا جەتكەندىگىن ايتىپ, مۇ­نىڭ سەبەبىن وبلىستاعى مۇناي-گاز كوم­پا­نيالارىنىڭ تۇگەلگە دەرلىك مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرعاندىعىمەن ءتۇسىندىردى. ناتيجەسىندە, بارلىق مۇناي-گاز وندىرەتىن ايماقتاردىڭ اراسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جوسپاردان اسىرا ورىنداعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنا وتكەن جىلى تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى ارتقان. سانداردى سويلەتسەك, وبلىس ەكونوميكاسىنا وتكەن جىلى 530 ملرد. تەڭگە ينۆەس­تيتسيا سالىنىپ, ءوسۋ قارقىنى 14%-دى قۇراسا, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ 17 پايىزعا ءوسىپ, 163 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. ينۆەستيتسيالىق اعىمداردىڭ ەسە­لەنۋىنە مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى دا ۇلەسىن قوستى. بۇل باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىنىڭ العاشقى ءتورت جىلىنىڭ ىشىندە 23 جوبا ىسكە قوسىلدى. ال, تەك وتكەن ءبىر جىلدىڭ وزىندە وبلىس­تا قۇنى 57 ملرد. تەڭگە بولاتىن 10 جاڭا يندۋستريالىق جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا شەتپە اۋىلىنداعى تسەمەنت زاۋىتى, قالامقاس كەن ورنىنداعى گاز-تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى, جەتىباي اۋىلىنداعى كيىم تىگۋ جانە حيميالىق تازالاۋ تسەحى, تاۋشىق اۋىلىنداعى ءجۇن وڭدەۋ تسەحى, اقتاۋداعى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى, تومەن قىسىمدى پوليەتيلەننەن جاسالعان قۇبىرلار وندىرەتىن زاۋىتتار بار. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا ءبىز 60-تان اسا جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونىڭ ىشىندە 14 جوبانى 2015 جىلى ىسكە قوسامىز, دەدى ا.ايدارباەۆ. سۋ جانە قۇرلىق جولىنداعى قارىم-قا­تىناسقا قولايلى ماڭعىستاۋعا شە­تەلدىك ينۆەستورلار تارتۋ – باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل باعىتتاعى جەمىستى جۇمىستار دا بار, كەزدەسەتىن وزىندىك قيىندىقتار دا بار. الايدا, ايماققا شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتۋدا «اقتاۋ تەڭىز پورتى» اەا-نىڭ ماڭىزى زور. قۇرىلعان 11-12 جىلدىڭ ىشىندە اتالمىش اۋماقتا 29 ملرد. تەڭگە تارتىلعان بەس جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 223 ملرد. تەڭگەگە ءونىم شىعارىلدى. وسى بەس جوبانىڭ وزىنەن بيۋدجەتكە 19 ملرد. تەڭگەدەن استام سالىق ءتۇسىپ, 1000-نان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. 2014 جىلى جاڭا قارقىنمەن دامي باستاعان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە «كيس-اقتاۋ» يندۋستريالىق قۇرىلىس كومبيناتى, جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن «كاسپيتاسجول» زاۋىتى, «كاسپيوپلاست» كومپانياسىنىڭ تومەن قىسىمدى قۇبىرلار ءوندىرىسى جانە «KazTrub-Industries» كاسىپورنىنىڭ قۇبىرلار مەن پلاستماسسا بۇيىمدارى ءوندىرىسى سىندى 4 جوبا ىسكە قوسىلدى. ال بيىل پايدالانۋعا بەرۋى جوسپارلانعان بەس جوبانىڭ ىشىندە «ازەرسۋن» ءوندى­رىسى جانە لوگيستيكالىق ورتالىعى, «دوس­تىق-پوليمەر» پوليمەر قاپتاماسىن ءوندىرۋ زاۋىتى, «سيريۋس كازاحستان» تەمىر, تاۋار-بەتون ونىمدەرىنىڭ زاۋىتى, «دسك-قاراويقۇرىلىس» ءۇي قۇرى­لىسى كومبيناتى, «مەديكال فارم چا-كۋر» فارماتسەۆتيكالىق كەشەنى بار. ازەر­بايجاندىق ينۆەستيتسيامەن سالى­ناتىن «ازەرسۋن» ءوندىرىسى جانە لوگيس­تيكالىق ورتالىعىنىڭ» قۇرىلىسى بيىل اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەك. تا­عام ونىمدەرى, جەمىس-جيدەكتەر مەن كوكو­نىستەر ساقتايتىن ۇلكەن قويمالارى بار ورتا­لىق قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىن­داعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتى­ناستى كەڭەيتۋگە, ءوڭىردىڭ كولىك ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋعا جانە ماڭعىس­تاۋدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلەدى. «قولجەتىمدى باسپانا-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 492 ماڭعىستاۋلىق وتباسى باسپانالى بولعان بولسا, بيىل بۇل قۋانىش يەلەرىنىڭ سانى ەكى ەسەلەنىپ, 987 وتباسىنا جەتپەك. اكىم ەسەبىندە ودان ءارى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» جانە «دامۋ-ءوندىرىس» باعدار­لامالارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قاتىستى بىتكەن جانە بىتەر ىستەر باياندالدى. وڭىردەگى وزەكتىلىگىن جويماي تۇرعان جۇمىسسىزدىق ءجايى دە اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. 2014 جىلى وبلىستا 26 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان جانە جاستار ءۇشىن ارنايى قابىلدانعان «جاڭا سەرپىن» وڭىرلىك باعدارلاماسى اياسىندا جاستارعا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ, جاتاقحانامەن قامتۋ, شاكىرتاقى تولەۋ, وقۋ كەزىندە تاماقتانۋ جانە تاسىمالداۋ ماسەلەلەرى ۇيىمداستىرىلدى. ماڭعىستاۋداعى ايتپاي, اينالىپ وتۋگە بولمايتىن تۇس – جولدار احۋالى. سوڭعى ءۇش جىلدا وبلىستا اۆتوكولىك جولدارىن دامىتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات 3 ەسە كوبەيگەن. وتكەن جىلى «بەينەۋ–جەزقازعان» تەمىرجول جەلىسىنىڭ بەينەۋ–تاسساي ستانساسى ارالىعىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالسا, بيىل «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «بورجاقتى–ەرساي» تەمىر جول جەلىسى اياقتالاتىن بولادى. جاقسىسى, جولعا قاتىستى جوبالار بۇلارمەن توقتالمايدى ەكەن. بيىل «بەينەۋ–شەتپە» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, قولدانىسقا بەرىلسە, «شەتپە–جەتىباي–اقتاۋ» اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ماڭعىستاۋدا جىل سايىن ءار اۋداننىڭ كەمىندە ءبىر اۋىلىندا جول سالۋ مىندەتىن العا قويۋ ارقىلى, اۋىلىشىلىك جولداردى كەزەڭ-كەزەڭمەن سالۋ مەجەلەنگەن. ال اۋىز سۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرعان ايماقتا بەينەۋ اۋىلىشىلىك سۋ قۇبىرى مەن سۋ تازارتۋ يماراتىنىڭ, مۇنايشى مەن جەتىباي اۋىلدارىندا سۋ قۇبىرىنىڭ, سايىن شاپاعاتوۆ اۋىلىشىلىك سۋ قۇبىرى مەن رەزەرۆۋاردىڭ, داۋلەت اۋىلىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلدى. ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىسىن توقتاتقان «كاسپي» سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىنىڭ قايتا ىسكە قوسىلۋى ناتيجەسىندە زاۋىتتا تاۋلىگىنە 7 مىڭ تەكشە مەتر اۋىز سۋ وندىرىلەدى. جۋىردا وندىرىستىك قۋاتىن تاۋلىگىنە 12 مىڭ تەكشە مەترگە جەتكىزۋ جوسپاردا بار. بۇل قۇرىق سەلوسى مەن مۇنايلى اۋدانىنىڭ كەيبىر ەلدى مەكەندەرىن سۋ جۇيەسىنە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ءسوز. ودان ءارى وبلىستىڭ الەۋمەتتىك سالالارىنا قاراي ويىسقان اكىم دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, حالىقتىڭ ءوسىمى, مادەنيەت, سپورت سالالارىنداعى جاي-جاعدايدى باياندادى. نەگىزگى تىنىسى وندىرىسكە تىعىز بايلانىستى وڭىردەگى وندىرىستىك الەۋەت, داعدارىستىڭ الدىن الۋدا قولعا الىنعان جۇمىستار جۇيەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار مەن اۋدان, قالالاردان جولعا, الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىنا قاتىستى ساۋالدار ءتۇسىپ, ءتيىستى جاۋاپتارى قايتارىلدى. ال, ارنايى جاشىكتەر مەن تەلەفوندار ارقىلى قويىلعان ساۋالدارعا ون كۇننىڭ ىشىندە جاۋاپ بەرىلمەك. گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». ماڭعىستاۋ وبلىسى.