قازاناتتى ىزدەگەن قازاق

ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, « ۇلى دالا قىراندارى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق الەۋمەتتىك-مادەني قوزعالىسىنىڭ تەڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى سادىبەك تۇگەلمەن اڭگىمە. – الدىمەن, كىندىك قانى­ڭىز تامىپ, تۋىپ-وسكەن ءول­كەڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟ – دۇرىس ايتاسىز, الدىمەن وقىرمانداردى ءومىر­بايانىممەن جانە تۋىپ-وسكەن اۋىلىممەن, ونىڭ عاجايىپ تابيعاتىمەن تانىستىرا كەتۋدى ءجون كورىپ تۇرمىن. مەنىڭ كىندىك قانىم تامعان جەر, بار قازاقتىڭ ىرىسى مەن بەرەكەسى سانالاتىن ءور التاي, اسقار التاي, اساۋ ەرتىس, ەركە ەرتىس ءوڭىرى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسپەن اياقتالعانىنىڭ 10 جىلدىعىن 1955 جىلى بۇكىل حالىق بولىپ اتاپ وتۋگە ار­نال­عان دايىندىقتىڭ قىزعان شاعىندا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى «قىزىل تۋ» كولحوزىنىڭ جىلقىشىلار بريگاداسىنىڭ بريگاديرى تۇگەل قۇمار ۇلى مەن كولحوز جۇمىسشىسى ءماريا تۇگەل كەلىنىنىڭ شاڭىراعىندا مەن جەتىنشى بالا بولىپ مىناۋ جارىق دۇنيەگە كەلدىم. تۋىس-جاقىندارىمنىڭ ايتۋىنشا, مەن جارىق دۇنيە ەسىگىن اشار كۇننىڭ الدىندا كورشى ايەل بوسانىپ, ءۇش قىز تۋىپتى. ەڭ قىزىعى, ناعىش تاتەمىز ءۇش كۇن قاتارىنان تولعاتىپ, بوسانعان. دۇنيەگە ءۇش ەگىز قىز اكەلگەن. نارەستەلەردىڭ بىرەۋى – 20, ەكىنشىسى – 21, ءۇشىنشىسى – 22 كۇنى تۋعان. اۋىلدا ءۇش كۇن بويى شىلدەحانا تويى وتەدى. ەندى بولدى ما دەگەندە, ءتورتىنشى كۇنى 1955 جىلدىڭ 23-اقپانىندا مەن تۋىپپىن. سوندا ءبىزدىڭ ساتىي اۋىلى اتقا مىنەر ۇل كەلدى دەپ قۋانىپ, ءبىر جۇما تويلاعان ەكەن. – استاناعا كەلۋىڭىز, اتقارعان جۇمىس­تارىڭىز, العان اسەرلەرىڭىز تۋرالى ايتساڭىز؟ – مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى تاڭداپ, ءوزى نەگىزىن سالىپ, ءوزى ىرگەتاسىن قالاعان جاڭا ەلوردامىز – استانا قالاسىن جانىمداي جاقسى كورەمىن. وسى شاھاردا مەنىڭ دە باعىم جانىپ, جۇلدىزىم جارقىرادى. تاعدىردىڭ قالاۋىمەن ماعان جاڭا استانانىڭ تۇڭعىش ءباسپاسوز حاتشىسى بولۋ باقىتى بۇيىردى. ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ 17 جىلدىڭ ىشىندە اسەم قالا, ەرتەگى شاھار استانامەن بىتە قايناسىپ كەتكەنمىن. وسىندا ۇلىمىزدى ۇيلەندىرىپ, قىزىمىزدى تۇرمىسقا ۇزاتتىق. قازىر جۇبايىم قايكەن ەكەۋىمىز ولاردان 5 نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز. استانا ماعان ادەبيەت كەڭىستىگىنە جول اشتى, قالامگەر بولىپ قالىپتاسۋىما ىقپال ەتىپ وتىر. قولىم قالت ەتسە, قالامىمدى الىپ استاناعا ارنالعان شىعارمالار جازامىن. قازىر cەنىمدى ارىپتەستەرىممەن بىرىگىپ استانا قالاسىنىڭ جانە ەلىمىزدىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ءوز ورنى بار «تۇگەل مەديا» اتتى قۋاتتى اقپاراتتىق سەرىكتەستىك اشىپ, ونىڭ جۇمىسىن ۇزبەي جۇرگىزىپ كەلەمىز. بىرلەستىك «قازانات», «ق ۇلىنىم», «ءبىز, استانالىقتار!», « ۇلى دالا قىراندارى», «كەرەمەت توي», «جۋرناليستەر الەمى», «ۇلتتىق سپورت» اتتى جۋرنالداردى شىعارادى. جالپى العاندا, بىرلەستىكتىڭ قۇرامىندا 15 باق بار. وسى جۋرنالدار, ءباسپاسوز كلۋبتارى, گازەت, سايتتار ەل ەگەمەندىگى مەن استاناعا ادال قىزمەت ىستەيدى جانە ىستەي بەرەدى. – بۇكىل ەلگە ءمالىم, ەل ەگەمەندىگىن العان تۇستا «قايداسىڭ, قازاعىمنىڭ قازاناتى؟!», دەپ, ەڭ العاش قازانات تاقىرىبىن قوزعاعان ءسىز بولاتىنسىز. ءسىز شىرىلداپ ءجۇرىپ قوعام­دا «قازانات» ۇعىمىن قالىپتاستىرا ال­دىڭىز. ول سىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. قازانات تاقىرىبىنا بايلانىستى ءسىزدىڭ ادرەسىڭىزگە سان الۋان پىكىرلەر ايتىلدى. بۇل «ميف» نەمەسە «ءوزى قازانات دەگەن ءسوز قايدان شىقتى, سادىبەك ونى قايدان الدى» دەپ بايبالام سالۋشىلار كەزدەستى. مەن وعان كۋامىن. ەندى وسى اڭگىمە تۋرالى ءوز اۋىزىڭىزدان ەستىگەنىمىز دۇرىس بولار ەدى... – مەن «قازانات» ءسوزىن ەڭ العاش اكەم تۇگەلدەن بەس جاسىمدا 1960 جىلى ەستىدىم. 2004 جىلى «فوليانت» باسپاسىنان باسىلىپ جارىققا شىققان «قايداسىڭ قازاعىم­نىڭ قازاناتى؟!» دەگەن كىتابىمدا – «مەن قا­زاعىمنىڭ قازاناتىن ىزدەپ جۇرگەن جانمىن! قازانات حالقىمىزدىڭ قاناتى, قورعانى, ايبىنى بولعانى راس. قازاناتى بولعاندا حالىق قور بولماعان. ايگىلى فيلوسوف جازۋشى اعامىز اسقار سۇلەيمەنوۆ: «وسى باسقالار قايدان جارالسىن, مەيلى مايمىلدان بولسىن, شاتاعىم جوق. ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان, تۇلپاردان تۋعان!», دەگەن ەدى. جازۋشى ءسوزىنىڭ جانى بار. قازاق – جىلقى مىنەزدى, رۋحى بيىك, ەر حالىق! قازانات – قازاقتىڭ ساحاراسى, ۇلى دالاسىنىڭ ەكىنشى ەسىمى. وسىنشاما كەڭ دالانى مەڭگەرۋ ءۇشىن, وسىنشاما شالعايلىقتى قاۋسىرۋ ءۇشىن تەك قازاناتتىڭ عانا جالى مەن بەلى, تۇياعىنىڭ جەلى كەرەك بولدى. بۇل سوزىمە تاريح – كۋا», دەپ جازدىم. مەنىڭ زەرتتەۋىمدە, قازانات – الىس جورىقتارعا مىنەتىن جاۋىنگەر جىلقىلار, ازىناعان ايعىرلار! 2006 جىلى كەڭەس راقىشەۆپەن بىرگە جازىپ «تايماس» باسپا ۇيىنەن ءۇش تىلدە جارىققا شىققان «قازانات» كىتاپ-ەنتسيكلوپەدياسى تمد ەلدەرى اراسىندا ماسكەۋ قالاسىندا وتكىزىلگەن «كىتاپ ونەرى» اتتى بەدەلدى حالىقارالىق بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى بولىپ تانىلدى. سول جىلى «قازانات» كىتابى ەلىمىز بويىنشا جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك باسىلىمى رەتىندە تاريحتا قالدى. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت نۇرى – تاسىسىن» دەمەي مە, ءبىزدىڭ قازاق. 2004 جىلدىڭ 15 قاراشاسى كۇنى جاڭا ەلوردامىز – استانا قالاسىنىڭ قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا مەنىڭ «كوك كۇمبەزدى – استانا» – «استانا – گورود سولنەچنوي مەچتى» جانە «قايداسىڭ, قازاعىمنىڭ قازاناتى؟!» – «دجيگيتى ي ارگىماكي كازاحستانا» اتتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىققان قوس كىتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ەرتەڭىندە كەڭەس راقىشەۆ تەلەفون شالىپ, كىتاپقا بايلانىستى كەزدەسۋدى قالادى. «اعا, ءسىزدىڭ «قايداسىڭ, قازاعىمنىڭ قازاناتى؟!» – «دجيگيتى ي ارگىماكي كازاحستانا» دەپ اتالاتىن شىعارماڭىزدى وقىپ شىقتىم. ماعان ۇنادى. جازا الادى ەكەنسىز. بۇل ورايدا مەنىڭ ناقتى ۇسىنىسىم بار. وسى تاقىرىپتى ودان ءارى جالعاستىرۋ قاجەت سياقتى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, جىلقى تۋرالى كوپ ايتامىز, بىراق بىزدە بۇل باعىتتا ادەبيەتتەر وتە از. ءتىپتى, جوقتىڭ قاسى دەۋ­گە بولادى. جىلقى الەمىنە ار­نالعان تولىققاندى, ۇلكەن ەنتسيكلوپەديا-كىتاپ شىعار­ساق دەپ ويلايمىن. سونى ءسىز جازساڭىز دۇرىس بولار ەدى. وسى تاقىرىپتا جازۋ ءسىزدىڭ قولىڭىزدان كەلەدى ەكەن» دەپ تىلەگىن ءبىلدىردى. – «كەڭەس باۋى­رىم, مەن جازۋعا دايىنمىن. بىرىنشىدەن, بۇعان كوپ ىزدەنىپ, كوپ ەڭبەكتەنۋ قاجەت. ونى مەن ءوز موينىما الامىن. ەكىنشىدەن, باسپاحانادان باسىپ شىعارۋ ءۇشىن قاراجات كەرەك» دەگەنگە, كەڭەس, باسىلىم شىعىنىن مەن كوتەرەمىن دەپ نىق جاۋاپ قاتتى. كەڭەس راقىشەۆ سوزىندە تۇراتىن ازامات ەكەن. ايتقان ۋادەسىن تولىعىمەن ورىنداپ شىقتى. قازىر بەستسەللەرگە اينالعان «قازانات» كىتاپ-ەنتسيكلوپەدياسى وسىلاي ومىرگە كەلدى. – ۇلى دالامىزدىڭ داڭقتى تۇلپارى, نەبىر اتاقتى اقىن-جىراۋلاردىڭ جىر-داستاندارىنا ارقاۋ بولعان قۇلاگەرگە ەسكەرتكىش تۇرعىزۋىڭىز ۇلت رۋحانياتىنداعى ۇلكەن وقيعا بولدى. باسىڭىزدى بايگەگە تىگىپ, دۇنيە-مۇلكىڭىزدى لومباردقا وتكىزىپ, نارتاۋەكەلگە سالدىڭىز. سونىمەن, لومباردقا جۇگىنۋىڭىزگە كىم ءسىزدى ماجبۇرلەدى؟! وسىنداي فاناتيزم نەگە كەرەك؟ وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز... – جاعداي ماجبۇرلەدى. جىگىتتەرمەن الدىن الا كەڭەسكەن سوڭ, ولاردىڭ ۋادەلەرىنە وراي بۇل جۇمىستى 2008 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا باستاپ كەتتىم. يدەيا ماقۇلداندى, جوس­پار جاسالىندى, ونداعان ەسكيزدىڭ نۇسقالارى ىستەلىندى, وعان تانىمال ازاماتتار قاتىستى. بەلگىلى ارحيتەكتور سۇلتان يلياەۆ جاساعان ۆاريانتتى مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باسقارعان مەملەكەتتىك كوميسسيا 2009 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بەكىتتى. بىراق ەسكەرتكىش تۇرعىزۋعا اقشا بولمادى. ۋادەلەرىن ءۇيىپ-توگىپ بەرگەن جىگىتتەر, داعدارىستىڭ سالدارىنان سۋى تارتىلعان وزەندەردەگى بالىقتارداي قاربالاڭداپ قالدى. ەندى قايتتىك؟ داعدارىستى توسساق, ەسكەرتكىش سالىنبايدى. سوندىقتان, ماعان جىگىتتىك نارتاۋەكەلگە بارۋعا تۋرا كەلدى. سونىڭ ارقاسىندا, قۇلاگەر ەسكەرتكىشى مەجەلەنگەن مەرزىمىندە سالىنىپ, ەل الدىنداعى ۋادەمدى ورىنداپ شىقتىم. – ساكە, ءسىز ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسيا­سى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە ۇيىتقى بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرىسىز. ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىنىڭ فەدەراتسياسى قاشان قۇرىلدى؟ – ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قولعا الىنا باستالدى. ونى كوتەرگەن ايىپ قۇسايىنوۆ, بوشاي كىتاپباەۆ, ءاناتولى قۇلنازاروۆ, سايلاۋ تۇرىسكەلدين, بەردىبەك ساپارباەۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, امالبەك تشانوۆ, سەرىك ۇمبەتوۆ سىندى ازاماتتار. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وبلىستارىندا ات سپورتى ويىندارى ءجيى وتكىزىلە باستادى. سول تۇستا ۇلتتىق ونەرگە سۋساپ قالعان قاۋىمنىڭ تاماشالاعانى اسا ءبىر كەرەمەت بولاتىن. دەگەنمەن, قايتا تۇلەپ جاتقان ۇلتتىق ويىنداردىڭ بەلگىلى جۇيەسى, بەكىتىلگەن ەرەجەسى بولماعاندىقتان, كوپتەگەن ولقىلىقتار كەتتى. اۋدارىسپاق, كوكپار ويىندارىن وتكىزۋگە قارسىلار دا تابىلىپ, اياقتان شالۋشىلار كوپ بولدى. بۇلاي جۇرە بەرسە, ات سپورتى جاستاردى قىزىقتىرۋدان قالا ما دەپ قورىقتىق. بەلگىلى ءبىر جۇيە, ەرەجەگە باعىنباعان ءىستىڭ كەتەۋى كەتەتىنىن ءتۇسىنىپ, 1995 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاستار ءىسى, تۋريزم جانە سپورت مينيسترىنە حات جازدىم. ابىروي بولعاندا, بۇل حات مينيسترلىكتىڭ سول كەزدەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەلسيار قاناعاتوۆ­تىڭ قولىنا ءتيدى. بىزدەرگە سول تۇستا شىن نيەتىمەن كومەك جاساعان ەلسيار باۋىرعا ءالى كۇنى العىسىمىز شەكسىز. سونىمەن, مەنىڭ حاتىمنىڭ نەگىزىندە قيلان نۇرتازينوۆ, كەندەباي ابىشەۆ سىندى بىرقاتار جىگىتتەر تىزە قوسىپ, اقىرىندا ۇلتتىق ويىندار ەرەجەلەرىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن جازدىق. سوسىن ەرەجەلەر دايىن بولعاننان كەيىن 1996 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا الماتى قالاسىندا تۇڭعىش رەت قازاق اتبەگىلەرىنىڭ قۇرىلتاي كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىردىق. بۇل كۇن – ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىنىڭ فەدەراتسياسى ءۇشىن تاريحي داتا بولىپ ەستە قالدى. ال قازىر ۇلتتىق ات سپورتى فەدەراتسياسى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنا اينالىپ, ول ءوز قۇرامىنا 27 فەدەراتسيانى بىرىكتىردى. قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامىندا وبلىستىق, اۋداندىق فيليالدارىمىز بار. قۇرىلعاننان بەرى جۇزدەگەن حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق جارىستار وتكىزدىك. رەس­پۋبليكا بويىنشا 11 ۇلتتىق سپورت مەكتەبى, 17 ات سپورتىنىڭ كلۋبتارى مەن ورتالىقتارى, 27 يپپودرومدار جۇمىس ىستەيدى. 23 جىلدىڭ ىشىندە بۇكىل قازاقستان بويىن­­شا ۇلتتىق سپورتتىڭ بارلىق تۇرلەرىنە 18475 ءار­تۇرلى جارىستار, شارالار, باسقوسۋلار وتكى­زىلگەن. حالىقارالىق «كوكبورى» فەدەراتسياسىن­ قۇردىق. بۇل – زور جەتىستىك دەپ ويلايمىن. قاۋىم­داستىقتىڭ قۇرامىندا 1 ميلليونداي ادامدار بار. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين, «ەگەمەن قازاقستان».