جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارعا ساي ما؟

جۇمىسپەن قامتۋدىڭ مەم­لەكەتتىك باعدارلامالارى ارقى­لى تالاي جاس تاجىريبە جيىپ, تۇراقتى جۇمىس تاپتى. كا­سىپ اشتى, بىلىكتىلىگىن ارت­­تىر­دى. ەلەكتروندى ەڭ­­بەك بيرجاسى, ياعني enbek.kz ار­قىلى قارىم-قابىلەتى, بىلىك­­تىلىگىنە قاراي جۇمىسقا ور­نىق­قاندار ءبىر قاۋىم. سول سەكىل­دى ەشقانداي مەملەكەتتىك باع­دار­لاماعا, پلاتفورماعا جۇ­گىن­بەي, وقۋىن تامامداعان بوي­دا ەڭبەك نارىعىنان ءوز ورنىن تاپقان جاستار دا جەتەدى. جىل باسىنان قاراشاعا دە­يىن جۇمىسپەن قامتۋعا جار­دەم­دەسۋ شارالارىمەن 283,9 مىڭ ادام قامتىلسا, ونىڭ ىشىندە 71,4 مىڭ ازامات جۇمىسقا ورنالاسقان. ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى تۋرالى ايتساق, الەۋ­مەت­تىك جۇمىس ورىندارى, جاس­تار پراكتيكاسى, قوعام­دىق جۇمىستار, «كۇمىس جاس» جوباسى, «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسى, «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بۇدان باسقا دا تەتىكتەرى جەتىپ ارتىلادى. تەك ناقتىلاي كەتە­تىنى, وسىنداي باعدارلامالار ارقىلى ەل ازا­ماتتارىنىڭ شىن مانىندە جۇمىس­قا ور­نالاسقانى تۋرالى دەرەك مىندەتتى زەينەت­اقى جارنالارىنىڭ اۋدارىلۋىمەن راستالادى. دەمەك, جوعارىدا اتاپ وتكەن 71,4 مىڭ ادام راسىندا جۇمىسقا ورنالاستى دەگەن ءسوز. جىل سوڭىنا دەيىن ءتىزىم تولىعىپ, جۇمىس تاپقانداردىڭ سانى 800 مىڭنان اسىپ قالادى.

قازان ايىندا Enbek.kz ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسىندا جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان 132 مىڭ بوس جۇمىس ورنى جاريالانعان. بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى جونىنەن ءبىلىم سالاسى كوش باس­تاپ, 41,1 مىڭعا جەتكەن. بۇل جالپى بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ 31%-ىن قۇرايدى. جۇمىس بەرۋشىلەر كوبىنە ورتا دەڭگەيلى بىلىكتىلىككە يە مامانداردى ىزدەگەن. ولارعا 64,4 مىڭ بوس ورىن ۇسىنىلسا, جوعارى بىلىكتى ماماندارعا 34,7 مىڭ, بىلىكتىلىگى جوق ازاماتتارعا
32,9 مىڭ ورىن بولعان. تيىسىنشە, سۇرانىس كولەمى وسى شامادا قالىپتاستى دەگەنمەن, ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن تاپپاي جۇرگەن جاس كوپ. ءبىر ەمەس, ەكى جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعانداردىڭ ىشىندە دە جۇمىسى جوقتار بار. ءبىلىم سالاسىندا سۇرانىس 41,1 مىڭعا جەتتى دەگەن دەرەككە قاراپ, مەكتەپ تابالدىرىعىن مۇعا­لىم بولىپ اتتاي الماي, تاۋى شاعىلىپ جۇر­گەن ماماندار ەسكە تۇسەدى. وسىنداي ناقتى مىسالدار ەڭبەك نارىعىندا بوس جۇمىس ور­نىن تەك ەسەپ ءۇشىن عانا ۇسىناتىن ۇيىمداردىڭ بارىن كورسەتەدى. سول سەكىلدى اكىم ەسەپتەرىندە اشىلاتىن مىڭداعان جۇمىس ورن­ىنىڭ شىن مانىندە قالاي اشى­لىپ جاتقانى تۋرا­لى تالداۋ, ەسەپ جوق. جاع­دايدى ناقتى باعامداۋ قيىن بولسا دا, وسى ساۋالمەن گازەتىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندەگى مەنشىكتى تىلشىلەرگە سۇراۋ سالعان ەدىك.

گازەتىمىزدىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى ءتىلشىسى مۇرات جەتپىسباي ۇسىنعان دەرەككە زەر سالساق, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ وڭىرلىك كارتاسى» اياسىندا بيىل وبلىس­تا 46 560 جۇمىس ورنى قۇرىلۋى كەرەك بولعان. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, قازىر بۇل جوس­پار 83,6%-عا ورىندالىپ, 38 923 تۇرعىن جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىك الىپتى. وڭىردەگى مانساپ ورتالىقتارى اي سايىن بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ جارمەڭكەسىن تۇراقتى وتكىزىپ, وعان 5 395 بوس جۇمىس ورنىن ۇسىنعان 1 268 جۇمىس بەرۋشى قاتىسقان. 

«بيىل وبلىستا 302 ملرد 500 ملن تەڭگەگە 27 جوبا ىسكە قوسىلادى. بۇگىندە ونىڭ 11-ءى تولىق ىسكە اسىپ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەگەن جانداردىڭ جۇمىس تابۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. ءبىز بىلەتىن, ءوزىمىز كورگەن جاڭا ءوندىرىس ورىندارى قاتارىندا وزىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, جىلىنا 90 ملن كىرپىش شىعاراتىن «قىزىلوردا ساز-م» سەرىكتەستىگىنىڭ كىرپىش زاۋىتى, «Syr Darya» كوممۋنالدىق بازارى, اۋدانى 2 مىڭ شارشى مەتر قۇرايتىن شاعىن ونەركاسىپتىك ايماق بار. «قىزىلوردا نان» سەرىكتەستىگىنىڭ نان ءوندىرۋ كەشەنى, اۆتوبەكەت, مونشا, اسحانا, جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشىلارعا قاجەتتى وزگە دە قىزمەت تۇرلەرى قاراستىرىلعان جول بويىنداعى قىزمەت ورتالىعى, ەكى ساۋدا ءۇيى, اكۆاپارك, قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى, «ابزال جانە ك» كۇرىش وڭدەۋ زاۋىتى دا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى باستاماعا دەم بەرىپ وتىر», دەپ مالىمدەدى م.جەتپىسباي.

وڭىردە جىل سوڭىنا دەيىن جولاۋشىلار ۆاگوندارىن جوڭدەۋ كەشەنى, تۇيە سۇتىنەن جىلىنا 392 توننا قۇرعاق ۇنتاق وندىرەتىن زاۋىت, 2 مىڭ شارشى مەترلىك شاعىن ونەركاسىپتىك ايماق, اسفالتبەتون, تەمىر-بەتون شىعارۋ زاۋىتتارى, ارال, شيەلى اۋداندارىندا اۆتوموبيل گاز تولتىرۋ كومپرەسسورلىق ستانسالارى قامتىلعان ەكى كوپفۋنكتسيونالدى كەشەندەر پايدالانۋعا بەرىلىپ, جۇمىس ورنى كوبەيە تۇسەدى. نەگىزى قىزىلوردا ءوڭىرى جۇمىس كۇشى كوپ وبلىستاردىڭ قاتارىندا. سوزىمىزگە مىسال رەتىندە, بىرنەشە جىلدان بەرى ءوڭىر تۇرعىندارى حالىق سانى سيرەگەن سولتۇستىكتەگى ولكەلەرگە بەلسەندى قونىس اۋدارىپ جاتقانىن ايتساق بولادى. بيىل دا «جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى» شەڭبەرىندە اباي, ۇلىتاۋ, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, قوستاناي وبلىستارىمەن قاتار, جەرگىلىكتى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلىپتى. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە وبلىستاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جىل ىشىندە 4,8%-دان 4,6%-عا تومەندەپ, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى 3,4% دەڭگەيىندە تۇراقتاعان.

گازەتتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءتىلشىسى قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى 2025–2030 جىلدارى جالپى قۇنى 4,4 ترلن تەڭگەگە 10 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋدى كوزدەيتىن 73 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتادى.

«جاقىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىلەپبەرگەن قايىپوۆ وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا 2025 جىلى قۇنى 56,9 ملرد تەڭگەگە تەڭ 35 جوبا ىسكە قوسىلاتىنىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالعان ەدى. ازىرگە جىل باسىنان بەرى قۇنى 5,8 ملرد تەڭگەگە 6 جوبا ناقتى ىسكە اسىپتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان سوڭعى مالىمەتكە ۇڭىلسەك, وبلىستىڭ ەڭبەك نارىعىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى حالىقتىڭ سانى 358 209 ادام بولعان. مىنە, وسىنىڭ ىشىندە 341 234 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. 16 975 ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنان سۇراستىرىپ بىلگەنىمىزدەي, بقو-داعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى – 4,7%, ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق – 5,2%, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 3,6%»,  دەيدى ق. قۇتتىمۇرات ۇلى.

ارينە, كەز كەلگەن وبلىستىڭ باسشىلىعى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن باستى نازاردا ۇستاپ وتىر­عانىن ايتادى. سول سەكىلدى باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا بيىل جىل باسىنان بەرى 113 جوبا ىسكە اسىپ, 27 181 ادام جۇمىس­قا ورنالاسقان. مۇنىڭ ىشىندە 20 848 ادام­نىڭ قىزمەتى مەن تابىسى تۇراقتى بولسا, 6 333 ادام ۋاقىتشا جۇمىس ىستەپ ءجۇر.

قوستاناي وبلىسىندا اشىلعان جۇمىس ورىندارى تۋرالى ارىپتەسىمىز نۇر­قانات قۇلابايدان سۇراپ بىلدىك. اڭعار­عانىمىز, وڭىردە جۇمىس كۇشىنە سۇرا­نىس وزگە وڭىرلەردەن جوعارى. زاۋىتتار جۇمىس­شى تاپپاي الەك. جۇمىس كۇشىنىڭ كوبىن قوستانايدىڭ ءوز باسىندا سالىنعان, سالىنىپ جاتقان الپاۋىت زاۋىتتار جۇتىپ قويىپ جاتىر. قازىر وبلىس جاستارىنىڭ دەنى وسى كاسىپورىنداردا ەڭبەك ەتەدى. باسىم بولىگى اۋىلدان قالاعا كوشكەن. مىسالى, قوستانايداعى «الليۋر» زاۋىتىندا 3 300-دەن استام جۇمىسشى بار. تاياۋدا عانا اشىلعان «كيا» زاۋىتىندا 1 500 ادام ەڭبەك ەتەدى.

«اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن قۇراستىراتىن «اگروماشحولدينگ كZ» زاۋى­تىندا مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەي­دى. مىڭداعان جاس قۇرىلىس سالاسىندا ءجۇر. بۇگىندە قالادا قوعامدىق كو­لىك­كە مىنە قالساڭىز, اۆتوراديو ارقى­لى حالىقتى جۇمىسقا شاقىرىپ جاتقان كاسىپورىنداردىڭ جارناماسىنان قۇ­لاق تۇنادى. كەيىنگى جىلدارى وبلىس ورتا­لىعىندا كوپتەگەن جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىپ جاتىر, ءىرى كاسىپورىندار ىسكە قوسىلدى. اسىرەسە, اۆتوونەركاسىپ سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. جالپى, قوستاناي وبلىسى – ونەركاسىپ ورنى كوپ, بىراق جۇمىس كۇشى جەتىسپەي جاتقان ءوڭىر. سوندىقتان وڭىردە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى جوق. كەرىسىنشە, جۇمىسشى تابا الماي وتىرعان كاسىپورىندار كوپ. قالادا كاسىپورىنداردىڭ دامۋى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. جاستاردىڭ كوبى قالاعا كەتتى. اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىنا جۇمىسشى جەتىس­پەيدى. شاعىن, ورتا شارۋاشىلىقتار كولىك جۇرگىزەتىن ادام تاپپاي الەك. اۋىلدا ەڭبەك ەتەتىن ادام بولماعان سوڭ, وڭتۇستىك وڭىرلەردەن جالدامالى جۇمىسشى الدىر­تىپ وتىرعان شارۋالارمەن ءوزىمىز دە تانىسپىز», دەيدى ن.قۇلاباي وڭىردەگى جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى بايان ەتىپ.

گازەتىمىزدىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى ءتىلشىسى مۇرات قاپان ۇلى ۇسىنعان اقپاراتقا زەر سالساق, وبلىستا 2025 جىلعا ارنالعان جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارى 25,5 مىڭ ادامدى قۇراپتى, ونىڭ ىشىندە 18,5 مىڭى تۇراقتى جۇمىس ورىندارى رەتىندە قاراستىرىلعان. بۇگىندە 28 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. سونىڭ ىشىندە  20 707 تۇرعىن تۇراقتى جۇمىس تاۋىپتى.

«جاڭادان اشىلعان جۇمىس ورىندارىن سالالالارعا بولەتىن بولساق, كەلەسىدەي ستاتيس­تيكانى اڭعارامىز. اۋىل شارۋاشىلىعى, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىنا 1421 ادام جۇمىسقا بارعان. سول سەكىلدى ونەركاسىپ (1 338), قۇرىلىس (444), كولىك جانە قويمالاۋ (593), كوتەرمە جانە بولشەك ساۋ­دا, اۆتوموبيلدەر مەن موتوتسيكلدەردى جوندەۋ (408), ءبىلىم (1151), دەنساۋلىق ساق­تاۋ, الەۋمەتتىك قىزمەتتەر (547), ەكونوميكا­لىق قىزمەتتىڭ باسقا تۇرلەرى (14 815) بار. جىل قورىتىندىسىندا جۇمىسسىزدىقتىڭ دەڭگەيى بىلتىرعى دەڭگەيدە, ياعني 4,8% بولىپ قالا بەرەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر», دەيدى م.قاپان ۇلى.

«جۇمىس ورنى جوسپارعا ساي اشىلىپ جاتىر ما؟» دەگەن ساۋالدى گازە­تى­مىزدىڭ وبلىستاعى تىلشىلەرىمەن قا­تار ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن سۇراپ كوردىك. مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز حاتشىلىعى تەك مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ ەسەبىن تۇگەندەيتىنىن ءمالىم ەتتى. جىل باسىندا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ جوسپارىنا ەنگەن جۇمىس ورىندارى جىل سوڭىندا قالاي اشىلعانىن سارالاپ وتىرعان ەشكىم جوق. ەگەر سول ەسەپتەگى جۇمىس ورىندارى تۇگەل اشىلعان بولسا, اۋىلدا جۇمىس تاپپاي, قالاعا اعىلعان جاستاردىڭ ءنوپىرى بۇل كۇندەرى ازايار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟