بەس ەلگە ورتاق كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى جاعالاۋدان قاشىقتاپ بارادى. وسىعان وراي ەكولوگتەر, باسقا دا ماماندار دابىل قاعا باستادى. «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 15 جىلدان بەرى عارىشتان مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سول مونيتورينگتىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى اكۆاتورياسى 7,1%-عا قىسقارعانى بايقالىپتى. كەي تۇستا تەڭىز تابانى كورىنىپ جاتىر.
«كاسپي تەڭىزىنىڭ وتاندىق سەكتورىنىڭ سۋ بەتى اۋدانى 2008 جىلى 113 866,67 شارشى شاقىرىمدى قۇرادى. 2023 جىلعى كورسەتكىش – 105 745,23 شارشى شاقىرىم. 15 جىل ىشىندە ءارتۇرلى ۋاقىتتا تۇسىرىلگەن عارىشتىق سۋرەتتەردىڭ تالداۋى سۋ بەتى اۋدانىنىڭ ازايعانىن انىقتادى», دەپ مالىمدەدى ءباسپاسوز قىزمەتى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرى بايقالىپ كەلەدى. ماسەلەن, 1977 جىلعا قاراي تەڭىز دەڭگەيى 3 مەترگە تومەندەپ, –26-دان –29 مەترگە دەيىن جەتكەن. كەيىن قايتا كوتەرىلگەن سۋ دەڭگەيى 1995 جىلى
3 مەترگە جوعارىلاپ, –26,62 مەتردى قۇراعان. وسى ارالىقتا سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جىلىنا شامامەن 14 سم, كەي جىلدارى –36 سم بولعان.
«2005 جىلدان بەرى تسيكلدىك تومەندەۋ كەزەڭى قايتادان باستالدى. كاسپيدە جەلدىڭ اسەرىنەن مەزگىلسىز اۋىتقۋ بولىپ تۇرادى. ماسەلەن, كاسپيدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى «جانباي» تەڭىز گيدروپوستى اۋماعىندا وسىنداي ماۋسىمدىق كورىنىس, اسىرەسە, كوكتەم مەن كۇزدە انىق بايقالىپ وتىر. بۇعان سەبەپ – سولتۇستىك-شىعىس پەن وڭتۇستىك-شىعىستان سوعاتىن جەل. جازدا, جەل ەكپىنى قاتتى ەمەس كەزدە مۇنداي جايت كەزدەسپەيدى. تەڭىز دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جەلدىڭ جىلدامدىعى 10–15 م/س, ۇزاقتىعى 10–12 ساعاتتان 1-2 كۇنگە ۇلاسسا عانا بايقالادى. جەل سەكۋندىنا 15–25 مەترگە جەتكەندە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى 1,5–2 مەتر نەمەسە ودان جوعارى بولادى», دەپ حابارلادى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
تەڭىز دەڭگەيىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەن ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنشە, كەيىنگى كەزدە كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ اۋىتقۋىنا اسەر ەتەتىن بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, كليماتتىڭ انتروپوگەندىك وزگەرۋى تىكەلەي ىقپال ەتەدى. سونىڭ ءبىرى – 2006–2020 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز اكۆاتورياسىنا جاۋىن-شاشىننىڭ از مولشەردە ءتۇسۋى. بۇعان كەرىسىنشە بۋلانۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىنى ارتقان. ەكىنشىدەن, تەڭىزگە قۇياتىن وزەندەر باسسەينىندە سۋ مولشەرى ازايعان. سونىڭ سالدارىنان ەدىل وزەنى باسسەينىنەن تەڭىزگە كەلەتىن اعىن مولشەرى تومەندەگەن. مۇنداي كورىنىس جايىق وزەنىندە دە بايقالدى.
«Save the Caspian Sea» قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۆاديم ءنيدىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭىزى ونداعان جىل بويى ونەركاسىپتىك قالدىقتارمەن لاستانىپ كەلەدى. كەمەلەر قۇرامىندا مۇناي بار ۋلى قالدىقتاردى سۋعا توگەدى. بۇل تەڭىز جاعالاۋىنىڭ ەكوجۇيەسىن بۇزادى. تەڭىزدە مەكەن ەتەتىن تىرشىلىك يەلەرىن مەكەنىنەن ايىرادى. ەدىل بويىنداعى بوگەتتەر مەن سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋ تەڭىزگە قۇياتىن اعىندى ازايتىپ, ايدىننىڭ تارتىلۋىنا, ەكوجۇيەنىڭ جويىلۋىنا سوقتىرادى. ادامنىڭ تەرىس ارەكەتىنەن تۋىنداعان بۇل داعدارىس وراسان سالدارعا اكەلىپ, ميلليونداعان تۇرعىننىڭ تاعدىرىنا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«كاسپيگە قاتىستى كوپتەگەن جوبا مەن باعدارلاما, ەكى كونۆەنتسيا قابىلداندى. الايدا ءبىز ىسكە كىرىسكەن توعىز ايدا تەڭىزدى قۇتقارۋعا قاجەتتى ەڭ نەگىزگى قادامدار جاسالمادى. ءوزىمىز دايىنداعان قۇجاتتا 10 قادامدى ۇسىندىق. بۇل – مەملەكەتتەر, ۇيىمدار مەن تابيعات جاناشىرلارىنىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جول كارتاسى», دەيدى ۆ.ني.
ونىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, تەڭىزدى قۇتقارۋ باعىتىندا ماڭىزدى قادام جاسايتىن قارار قابىلدانعان. وندا, بىرىنشىدەن, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ەكولوگيالىق ساياساتىن ۇيلەستىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. ەكىنشىدەن, عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن دەرەكتەر الماسۋدى كەڭەيتۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ماڭىزى زور. تورتىنشىدەن, ونەركاسىپتىك قالدىقتار مەن توگىندىلەرگە توسقاۋىل قويۋعا باقىلاۋ كۇشەيتىلۋگە ءتيىس. بەسىنشىدەن, بيوالۋانتۇرلىلىكتى, سيرەك تۇرلەردى قورعاۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋدى كەشىكتىرمەۋ قامتىلعان.
«Save the Caspian Sea» قوزعالىسى جاريا ەتكەن دەرەككە سايكەس تەڭىز ءتۇبى جىل سايىن 70 سانتيمەترگە تايىزدانىپ بارادى. تەڭىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاعالاۋ سىزىعى قازىردىڭ وزىندە 20 شاقىرىمعا شەگىنگەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل – الاڭداتارلىق جايت.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەكولوگيالىق مادەنيەت جانە ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى داۋلەت ەسماعامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, كەيىنگى جىلدارى تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى قالىپتى ۇردىسكە اينالىپ بارادى. بىلتىر كاسپي تەڭىزىنىڭ وتاندىق سەكتورىنداعى دەڭگەي 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 26 سانتيمەترگە تومەندەگەن. ءسويتىپ, بالتىق جۇيەسى بويىنشا 29,12 بەلگىسىنە جەتتى.
ء«بىزدىڭ سينوپتيكتەردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, كاسپي كليماتى تەز جىلىنىپ كەلەدى. اۋا رايىنىڭ مۇنداي قۇبىلىسى سۋدىڭ قارقىندى بۋلانۋىنا اكەلەدى. تەڭىزدى تولتىراتىن وزەندەردىڭ اعىسىن رەتتەۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى. عالىمدارىمىزدىڭ بولجامىنشا, 2050 جىلعا قاراي سۋ دەڭگەيى تاعى 3–5 مەترگە تومەندەيدى», دەيدى د.ەسماعامبەتوۆ.
ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, جاعالاۋداعى بەس مەملەكەتتىڭ تابيعات جاناشىرلارىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە الاڭداتادى. بۇل – تەڭىز كەمەلەرى مەن مۇناي وندىرىسىنەن قالعان مۇنايلى داق. «پروزراچنىي مير نا كاسپي» جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى اندرەي بالاگۋروۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي داقتى Sentinel سپۋتنيگى ارقىلى عارىشتان باقىلاپ, انىقتاۋعا بولاتىن تەحنولوگيا بار.
«بيىلعى تامىزدا تەڭىزدىڭ قازاقستان مەن ازەربايجانداعى بولىگىندە 82 شارشى شاقىرىم كولەمىندە ءىرى لاستانۋ دەرەگى انىقتالدى. مۇناي داقتارىنىڭ شاعىلىستىراتىن بەتكى قاباتى بۇلت كولەڭكەسى ەمەس. بۇل – ءارى قاراي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دالەلدەنگەن فاكتىلەر. الايدا تەڭىز اكۆاتورياسىنىڭ لاستانۋىن تىركەۋمەن عانا شەكتەلمەۋ قاجەت. عارىشتان باقىلاۋ كەزىندە انىقتالعان 90 مىڭ داقتىڭ تەك 0,5%-ىنا قاتىستى كىنالىلەر ناقتى جازاعا تارتىلعان», دەيدى ا.بالاگۋروۆ.
رەسەيدەگى استراحان مەملەكەتتىك قورىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى 1978 جىلعى بەلگىدەن تومەندەۋى جالعاسىپ وتىر. سۋ دەڭگەيىنىڭ تۇراقتى شاماسى جوق. تەڭىز دەڭگەيى تسيكلدىك تۇردە بىردە كوتەرىلىپ, كەي جىلدارى تومەندەيدى.
«كاسپي تەڭىزى تومەندەۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭى وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ناقتىسىندا 1978 جىلى ەڭ تومەنگى دەڭگەيى تىركەلدى. 1979 جىلدان كەيىن تەڭىز قايتادان كوتەرىلە باستادى. مامانداردىڭ بولجامىنا سايكەس الداعى جىلدارى سۋ دەڭگەيى ودان ءارى تومەندەيدى», دەپ اقپارات تاراتتى اتالعان قورىق.
رەسەي بالىق شارۋاشىلىعى جانە وكەانوگرافيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۆولگا-كاسپي فيليالى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي ءشيپۋليننىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, كاسپي تەڭىزىندە ىلعالدىڭ بۋلانۋىنا تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنەن بولەك, جەل باعىتى دا اسەر ەتەدى. ەگەر شىعىستان, ورتا ازيانىڭ شولدەرىنەن جەل سوقسا, اۋا رايى جىلىنادى. بۇل تەڭىز سۋىن جىلىتىپ, بەلسەندى بۋلانۋعا ۇلاسادى. سولتۇستىكتەن نەمەسە سولتۇستىك-باتىستان جەل سوعاتىن بولسا, وندا بۋلانۋ ازايادى.
«تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى ءتۇرلى بولجام ايتىلادى. تەڭىز سۋىنىڭ تولىعۋى مەن ازايۋىنا بايلانىستى تەڭگەرىم بار. سۋدىڭ 80%-ى وزەندەردەن قۇيىلادى. ونىڭ 80%-ى – ەدىل وزەنىنىڭ اعىنى. وزەندەر سۋىنىڭ كەيىنگى 10–12 جىلداعى كولەمiن, كاسپي دەڭگەيiنiڭ اۋىتقۋىن سالىستىراتىن بولساق, وندا تەڭiز دەڭگەيi مەن ەدiلدىڭ سۋى اراسىنداعى تiكەلەي بايلانىس انىقتالادى. بىراق ەدىلدەن كاسپيگە سۋ كوپ مولشەردە اعىپ كەلسە دە, تەڭىزدىڭ تايازدانۋى جالعاسىپ جاتىر. وسىعان ۇقساس ۇدەرىس كاسپيگە قۇياتىن باسقا وزەندەرگە قاتىستى دا بايقالادى. كەيىنگى 30 جىلدا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى اكۆاتورياسى قىسقارىپ, قۇرعاق الاڭعا اينالدى. مۇنىڭ ءبارى سۋ ايدىنىنىڭ سول سەكتورىنداعى فاۋناعا قاۋىپ توندىرەدى», دەيدى س.شيپۋلين.
بيىلعى مامىردا رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ پ.شيرشوۆ اتىنداعى مۇحيتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ارنايى ەكسپەديتسياسى كەزىندە سولتۇستىك كاسپيدە جاڭا ارالدىڭ پايدا بولعانىن حابارلادى. ايدىن ورتاسىنداعى تاقىر جەر مالىي جەمچۋجنىي ارالىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 30 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
«كاسپي تەڭىزىندە جاڭا ارال تابىلدى. بۇل – كاسپي تەڭىزىنىڭ تايىزدانۋىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. 2024 جىلدىڭ قاراشاسىندا تۇسىرىلگەن سپۋتنيكتىك سۋرەتتەردە «سرەدنيايا جەمچۋجنايا» جاعالاۋىنىڭ قۇرعاعانى بايقالدى. بۇل تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى پايدا بولعان جاڭا جەر ەكەنىن راستاۋ ەندى عانا مۇمكىن بولدى», دەلىنگەن اقپاراتتا.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اۋە كەمەسىمەن ارالعا جاقىنداعان. الايدا سۋدىڭ تايىزدىعى مەن اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى قونا الماعان. كۆادروكوپتەرمەن تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەردەن ارالدىڭ سۇلباسى انىق كورىنەدى.
«عالىمدار بيوگيدروحيميا, گيدروبيولوگيا, تەڭىزدەگى قۇبىلۋ ديناميكاسىنا قوسىمشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماقساتىندا ارال ماڭىنداعى سولتۇستىك تايىز سۋدا شامامەن 0,4 م تەرەڭدىكتە ارنايى ستانسا قۇردى. قازىر ارال سۋدان ءسال عانا جوعارى كوتەرىلىپ تۇر. بىراق تەڭىز سۋىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندە ايتارلىقتاي بايقالادى. بەتكەيى قۇمدى جوتالارى بار تەگىس, ىلعالدى ءارى جازىق. جاقىن ارادا عالىمدار جاڭا ارالدىڭ باستاپقى سيپاتتاماسىن اياقتاپ, ونىڭ گەوگرافيالىق اتاۋىنا قاتىستى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالادى», دەپ ناقتىلادى رەسەيلىك عالىمدار.
كورشى ەل عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە, كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى تومەندەي بەرسە, ارال اۋماعى كەڭەيۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, سيرەك كەزدەسەتىن قۇستار مەن كاسپي يتبالىعىنىڭ جاڭا مەكەنىنە اينالاتىنىنا بولجام جاسالىپ وتىر.
گ.اليەۆ اتىنداعى ازەربايجان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتى زەرتتەۋشىلەرى دە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ قۇبىلۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. الايدا ولاردىڭ پىكىرىنە زەر سالساق, كاسپيدەگى احۋال – دەڭگەيدىڭ قىسقامەرزىمدى اۋىتقۋى ەمەس, تەرەڭ تەكتونيكالىق قۇبىلىستارعا نەگىزدەلگەن تۇراقتى ۇدەرىس.
ازەربايجان عالىمدارى بولاشاقتا كاسپي تەڭىزى ەكى وقشاۋ سۋ جۇيەسىنە ءبولىنۋى مۇمكىن ەكەنىنە بولجام جاساپ وتىر. وعان قازىر تەڭىزدە بولىپ جاتقان تايازدانۋ اسەر ەتەدى. بۇل ءۇردىس ۇزاق جىل جالعاسار بولسا, وقشاۋ سۋ ايدىنىنىڭ سولتۇستىك بولىگى دەربەندى, وڭتۇستىگى ليانكياران ويپاتىندا ورنالاسادى. بىراق بۇل ءبىراز جىلعا سوزىلارى داۋسىز.
عىلىمي قىزمەتكەر ميرنۋح ءيسمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپي تەڭىزى بەلسەندى تەكتونيكالىق ايماقتا ورنالاسقان. كاۆكازدا تاۋ پايدا بولۋ ۇدەرىسى ءالى اياقتالعان جوق. ال تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تۇراقتى تومەندەگەنى بايقالادى. گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ تاعى ءبىر ساراپشىسى ەلنۋرا دجافاروۆا تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيى جاعالاۋ جيەگىنەن 30 شاقىرىمعا دەيىن شەگىنۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.
شىنىمەن كاسپي تەڭىزى ەكىگە بولىنە مە؟ اتىراۋلىق تابيعات جاناشىرى ارتۋر شاحنازاريان مۇنداي جايتتى جوققا شىعارمايدى. ول بىلتىر ءدال وسى ماسەلەگە وراي زەرتتەۋلەرگە سايكەس الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن ەدى.
«كەزىندە ارال قانداي تەڭىز ەدى؟ ەندى ونى ءدال بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ال كاسپي تەڭىزى ەكىگە ءبولىنۋى مۇمكىن بە؟ قازىرگى احۋالدى ەسكەرسەك, ءبارى مۇمكىن. مۇنى عالىمدار دا جوققا شىعارمايدى. ءتىپتى ارنايى زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا بايلانىستى بولجام دا بار. بۇل بولجام راسقا اينالار بولسا, سۋ ايدىنى سولتۇستىك كاسپي تەڭىزى, ورتا جانە وڭتۇستىك كاسپي تەڭىزى بولىپ اتالۋى مۇمكىن. ەكى تەڭىز اراسىنداعى ءبولىنۋ سىزىعى كاسپي ويپاتى دەپ اتالاتىن ەدىل وزەنىنىڭ استراحان اۋدانىنداعى ساعاسىنان اتىراۋ وبلىسىنىڭ پرورۆا كەن ورنى ورنالاسقان جاعالاۋ اۋماعىنا دەيىن سۋ استىنداعى دوڭەس تىزبەگىمەن وتەدى. بىزگە تەڭىزدىڭ ەكىگە بولىنگەنى قاجەت پە؟ ارينە, قاجەت ەمەس. ويتكەنى بىرەگەي سۋ ايدىنىن جوعالتاتىن بولساق, ەكولوگيالىق احۋال بۇزىلادى سول سەبەپتەن, ءبىزدى بەس ەلگە ورتاق تەڭىزدىڭ تاعدىرى الاڭداتۋعا ءتيىس», دەيدى ا.شاحنازاريان.
تەڭىزدىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇر دەمەسەك تە, بۇگىنگى احۋال الاڭداتاتىنى داۋسىز. سۋ ايدىنىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە پايدا بولعان ارال تەڭىزدى ەكولوگيالىق اپاتقا سوقتىرار نىشاننىڭ العاشقى بەلگىسى مە؟ قالاي دەگەندە دە, كاسپي ماڭىنداعى بەس ەل تەڭىزدى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇرىندىرماۋعا بايلانىستى ازىرگە ورتاق بايلام جاساعان جوق.
اتىراۋ وبلىسى
