شەكارالىق سۋ كوزدەرى رەتتەلۋگە ءتيىس
سەناتورلار ماقۇلداعان «1992 جىلعى شەكاراارالىق سۋ ارنالارى مەن حالىقارالىق كولدەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا سۋ جانە دەنساۋلىق پروبلەمالارى تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ اۋىزسۋدى دايىنداپ, جەتكىزۋدە, سارقىندى سۋلاردى كادەگە جاراتىپ, قايتا پايدالانۋ سالاسىندا وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ەلىمىز كونۆەنتسيانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمىنا قوسىلادى. ەندى ءبىز شەكارالىق ەلدەرمەن بىرگە سۋلاردى قاداعالاپ, ەرتە كەزەڭدە الدىن الۋ جۇيەلەرىن, توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ءىس-قيمىل جوسپارلارىن ازىرلەۋگە قاتىسا الامىز.
«ماقۇلدانعان حاتتاما سۋ شارۋاشىلىعى قىزمەتىن باسقارۋدى ۇجىمدىق نەگىزدە جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. قۇجات تاراپتاردىڭ سۋ ەكوجۇيەسىن قورعاۋ مەن سۋمەن بايلانىستى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن شارالاردى قامتيدى. ولار اۋىزسۋ كوزى رەتىندە پايدالانىلاتىن سۋ رەسۋرستارىن لاستانۋدان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ دەنساۋلىق جانە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالالارىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
تالقىلاۋ بارىسىندا اتالىپ وتكەندەي, زاڭ نورمالارىنا سايكەس جەرۇستى تۇششى سۋلارىن, جەراستى سۋلارىن, ەستۋاريلەردى, اكۆاوسىرۋگە پايدالانىلاتىن جاعالاۋ سۋلارىن, شومىلۋعا ارنالعان تۇيىق سۋلاردى تاسىمالداي الامىز.
سونىمەن قاتار سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «چەليابى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى» جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ فەدەرالدىق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى قوستاناي فيليالىنىڭ جۇمىس ىستەۋى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, راتيفيكاتسيالادى. زاڭ ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتىپ, فيليال قىزمەتىن ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەس كەلتىرۋدى كوزدەيدى.
سونداي-اق ەكى ەلدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىنا سايكەس فيليالدا ساباقتار قازاق, ورىس, وزگە دە تىلدەردە وقىتىلادى.
جەدەلساتى جۇيەسى الاڭداتادى
دەپۋتات بەكبول ورىنباساروۆ ەلىمىزدەگى ليفت پاركىنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەي تۇرعانىن ايتتى. ول وسىعان دەيىن سەنات مىنبەرىنەن بۇل ماسەلەنى بىرنەشە رەت كوتەرگەن, الايدا مەملەكەتتىك ورگاندار ءاتۇستى جاۋاپ بەرىپ, ناقتى جۇمىستار جاسالماعان. سەناتور بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالۋعا ءماجبۇر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى نەمقۇرايدى كوزقاراس تۇرعىنداردى قايعىلى جاعدايعا اكەلىپ وتىر. جۋىردا استانادا جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ليفت قۇلاپ كەتىپ, ءبىر ادام قازا تاپقان, ەكەۋى اۋىر جاراقات الدى.
«ەلىمىزدە ليفتىلەردى پايدالانۋ كۇننەن-كۇنگە ناشارلاپ كەلەدى. اكىمدىكتەردە قازىر شتات تا, ماماندار دا, تەحنيكالىق بازا دا جوق. مىسالى, استانادا تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىندا 10 430 ليفتىگە ەكى ادام عانا باقىلاۋ جۇرگىزەدى, سونداي-اق ءبىر ۋاقىتتا گاز باللوندارىنا دا جاۋاپ بەرەدى. 2013 جىلى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ كاسىبي باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن وڭتايلاندىرۋ دەگەن جەلەۋمەن ليفتىلەردى باقىلاۋدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەردىك. بۇل وتە قاتە شەشىم بولدى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدە بۇل فۋنكتسيالار جاي عانا باسقا فۋنكتسيالارمەن ءسىڭىسىپ كەتكەن, ياعني شتاتتار قىسقارتىلدى, جاۋاپكەرشىلىك مۇلدەم جويىلدى», دەدى ب.ورىنباساروۆ.
سەناتور 2014 جىلى ليتسەنزيا الۋ توقتاتىلعاننان كەيىن ليفتىگە قىزمەت كورسەتۋگە ارنالعان جابدىعى دا, بىلىكتىلىگى مەن رۇقساتى دا جوق كومپانيالار باسىپ قالعانىن اتاپ ءوتتى. ليفت پاركى دە توزعان. نورماتيۆتىك قىزمەت مەرزىمى, ياعني 25 جىل بولعان 7 مىڭعا جۋىق ءليفتىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى اياقتالعان. بۇل ءاربىر ونىنشى ليفت قاۋىپ توندىرەتىنىن بىلدىرەدى.
اگروبيزنەس قولداۋعا ءزارۋ
ال زاكيرجان كۋزيەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ ماسەلەسىن ۇكىمەت نازارىنا جەتكىزدى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, ولار مولشەرلەمەسى تومەن, جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن ۇزاقمەرزىمدى نەسيەلەرگە قول جەتكىزە الماي وتىر.
«اسىرەسە اگرارلىق سەكتوردىڭ قايتا وڭدەۋ سالاسى مەملەكەتتىك قولداۋدان تىس قالدى. ال ولار قوسىمشا قۇن قالىپتاستىرىپ, اۋىلداردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. اباي وبلىسىنا بارعانىمىزدا جىلىنا 300 مىڭ توننادان اسا كۇنباعىس تۇقىمىن وڭدەيتىن ماي زاۋىتىندا بولدىق. كاسىپورىن ءونىمنىڭ 80 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارادى. وسىلايشا, ەلىمىزگە كىرىس اكەلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ وتىر. الايدا زاۋىتتىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە 30 ملرد تەڭگە كولەمىندە اينالىم قاراجاتى قاجەت. قازىر ءبىز اگروبيزنەس باعدارلاماسىمەن ءبىر كاسىپورىنعا 1,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقامەرزىمدى نەسيە بەرىپ وتىرمىز. بۇل ءىرى قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ ەڭ از قاجەتىن دە وتەمەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى كاسىپورىندار 10–15 پايىز عانا پايدا كورىپ وتىر, الايدا بانكتىڭ جىلدىق مولشەرلەمەسى 25 پايىزدان اسادى. دەمەك, كىرىستىڭ ەداۋىر بولىگى قارىزعا جۇمسالادى. وسى ورايدا سەناتور قايتا وڭدەۋشىلەرگە ارنايى قارجى قۇرالدارىن ازىرلەپ, تومەن مولشەرلەمەمەن ۇزاقمەرزىمدى جەڭىلدىگى بار نەسيە بەرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. سونداي-اق سالانىڭ وندىرىستىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرەتىن ماۋسىمدىق نەسيەلەۋدى ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر.
اباي وڭىرىنە قوسىمشا قارجى قاجەت
سونداي-اق ساكەن ارۋباەۆ اباي وبلىسىنىڭ دامۋىنا قوسىمشا قارجى قاجەت ەكەنىن ايتتى. دەپۋتاتتىڭ مالىمدەۋىنشە, ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا زور الەۋەت بار, الايدا قارجى تاپشىلىعى ءوڭىردىڭ وركەندەۋىن تەجەپ وتىر.
«وبلىستاعى 95 سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ 28-ءى ناشار, ال بىرەۋى اپاتتىق جاعدايدا. سۋ شارۋاشىلىعى ماسەلەسى اگرارلىق سالانىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ ەكولوگيالىق, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق فاكتور ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون», دەدى سەناتور.
سەناتور سۋبسيديالار بويىنشا ءوڭىردىڭ بەرەشەك ماسەلەسى شەشىلمەي تۇرعانىن دا اتاپ ءوتتى. وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ 2 مىڭنان اسا ءوتىنىمى تولەنبەگەن, ال بەرەشەكتىڭ جالپى كولەمى 13 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. تسيفرلىق, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيى دە سىن كوتەرمەي تۇر.
«اباي وبلىسىنداعى 326 ەلدى مەكەننىڭ 112-ءسى عانا 4G جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتىلعان, 87 ەلدى مەكەن 3G/2G دەڭگەيىندە قالعان, ال 233 ەلدى مەكەندە مۇلدە ينتەرنەت جوق. 598 مىڭ حالىقتىڭ 63 پايىزى قالادا تۇرادى. اۋىل حالقى كۇننەن-كۇنگە ازايىپ وتىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە 116 اۋىل قىسقارىپ كەتكەن», دەدى سەناتور.
جول جايىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى
سەناتور سەرىك شايداروۆ قىزىلوردا – جەزقازعان اۆتوجولىن قايتا جاڭارتۋ قارقىنىن سىنعا الدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا ۇلىتاۋدىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە ءتيىس ەدى, الايدا ءتيىستى جۇمىستار جوسپارعا ساي كەلمەي وتىر.
«پرەزيدەنت تە بۇل جۇمىستىڭ قارقىنىڭ سىنعا الىپ, اۆتوكولىك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسى بىرقاتار ايماقتىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. بيىل وبلىس شەكاراسىنان جەزقازعان قالاسىنا دەيىنگى ارالىقتا جۇمىستار باستالدى, الايدا دەر كەزىندە ورىندالماي, مەرزىمىنەن كەش قالىپ وتىر», دەدى سەناتور.
اسىرەسە تاسجولدىڭ 208 شاقىرىمدى قۇرايتىن بولىگىندە جۇمىس كولەمى دە, قارجىلاندىرۋ دا جوسپارعا ساي ەمەس. بىرقاتار لوتتا قارجى يگەرۋ دەڭگەيى وتە تومەن, اسفالت-بەتون زاۋىتتارى جوق, تەحنيكا مەن ماتەريالدار جەتىسپەيدى. كەيبىر ۋچاسكەلەردە نەگىزگى جۇمىستار ءتىپتى باستالماعان, بۇل جوبانى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتاۋ قازىر مۇمكىن بولماي وتىر.
«مۇنداي قارقىنمەن جول بيىل اياقتالمايدى. وسى جىلى ىستەي الماعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى 2026 جىلعا اۋىساتىنى ايدان انىق. ەكى ەسەگە ۇلعايعان جۇمىس كولەمى قاراعاندى – بالقاش اۆتوجولى سياقتى جىلدار بويى ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋ قاۋپى جوق پا دەگەن سۇراق حالىقتى دا, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىن دا, ءبىزدى دە الاڭداتىپ وتىر», دەدى سەناتور.
س.شايداروۆ مينيسترلىك پەن مەردىگەر ۇيىمدار اراسىنداعى ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ, ال جۇمىس بارىسىنا باقىلاۋدى قاتاڭداتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونداي-اق ول پرەمەر-ءمينيستردى جاعدايمەن تىكەلەي تانىسىپ, جوبانى جەكە باقىلاۋىنا الۋعا شاقىردى.
تاريحي ءتۋريزمنىڭ دامۋى باياۋ
اسەم راحمەتوۆا ەلىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستىڭ ماردىمسىز ەكەنىنە توقتالدى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قاسيەتتى نىسانداردىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, ەلدە تاريحي ءتۋريزمنىڭ دامۋى كوڭىل كونشىتپەيدى, سالا ماماندارىن دايارلاۋ دۇرىس جولعا قويىلماعان. تۋريستىك الەۋەتىمىز جوعارى بولسا دا, ونى تولىق پايدالانا الماي وتىرمىز. كونە ەسكەرتكىشتەر مەن كيەلى ورىندارعا الەم نازارىن اۋدارتۋ ءۇشىن مەملەكەت ينفراقۇرىلىمعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت.
«ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى يۋنەسكو-نىڭ تاريحي جانە مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگەن. جاقىندا سەنات كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كوشپەلى وتىرىس وتكىزىپ كەلدى. تۋريستىك ايماقتى دامىتۋ جونىندەگى 2025–2029 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى قابىلدانعانمەن, كەلەسى جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلماعان», دەدى سەناتور.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن «ماڭعىستاۋدىڭ جەراستى مەشىتتەرى» مەن «جىبەك جولى: فەرعانا – سىرداريا ءدالىزىن» ۇسىنعان.
ءا.راحمەتوۆا كادر تاپشىلىعى ماسەلەسىنە دە ەرەكشە توقتالدى. ەلدە ارحەولوگتەر مەن ەتنولوگتەردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى وتە از, ال كوپتەگەن كيەلى نىسان ورنالاسقان ماڭعىستاۋدا مۇنداي ماماندار مۇلدەم دايارلانبايدى. كاسىبي عىلىمي كادرلار مەن تۇراقتى زەرتتەۋ بازاسى بولماي, تاريحي ءتۋريزمدى ساپالى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس.
