تاجىريبە تابىسقا جەتكىزەدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمىندا وسى سالانىڭ دامۋىنا ءمان بەرەتىنىن, بىلتىر شارۋالار ەلىمىزدە مول استىق الىپ, كەيىنگى ون جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەنىن, بيىل دا كۇزگى جيىن-تەرىن بەرەكەلى بولعانىن ايتتى.

«بيىلعى 10 ايدا ەكونوميكامىز 6,4 پايىزعا ءوستى. سونىڭ قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى سالاداعى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 20 پايىزدان استام ءوسىپ, 790 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال ەڭبەك ونىمدىلىگى ءۇش جىلدا 37,3 پايىزعا ارتتى. قازاقستان جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى رەيتينگى بويىنشا (Global Food Security Index) 32-ورىندا تۇر. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. بىراق بۇل ءماز بولىپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. سەبەبى اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وراسان زور الەۋەتىن ءالى دە تولىق قولدانباي وتىرمىز. ەلىمىز جايىلىمدىق جەر اۋماعى بويىنشا الەمدە 6-ورىن الادى. ال ەگىس القابى بويىنشا 8-ورىندا تۇر. دەمەك قولىمىزدا قاجەتتى رەسۋرس بار, تەك سونى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

راسىندا دا, ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە كەيىنگى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بارىنشا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ناقتى جوسپارلار دا بار. ەندى بىزگە كەرەگى – ساپالى جۇمىس پەن ناقتى ناتيجە كورسەتۋ.

بۇل ورايدا اقتوبە وبلىسىندا دا قارقىندى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, بيىلدىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋعا 15 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا وڭ ديناميكا ساقتالىپ وتىر. بۇل جونىندە وبلىس اكىمى اسحات شاحاروۆ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا وتكەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا مالىمدەدى.

بيىلعى 10 ايدا اقتوبە وبلىسىندا قۇنى 353 ملرد تەڭگەگە جۋىق ءونىم وندىرىلگەن. مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ باسى ورتاشا ەسەپپەن 7 پايىزعا ءوستى. بۇعان قوسا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ اياسىندا «ايس» ءسۇت-تاۋارلى فەرماسىنا 2,5 پا­يىزبەن 7,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلدى. جالپى جوبا اياسىندا ءسۇت ءوندىرىسى 20 مىڭ تونناعا ۇلعايتىلماق. ناتيجەسىندە, ءوڭىردىڭ وڭدەلگەن سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 90 پايىزعا جەتەدى دەپ جوسپارلانىپ جاتىر.

بۇعان قوسا بيىل جالپى قۇنى 13 ملرد تەڭگە بولاتىن 11 ينۆەس­تي­تسيا­لىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ مەن اگرويننوۆاتسيا باعىتىن دامىتۋ دا باستى نازاردا تۇر. قازىردىڭ وزىندە وبلىستاعى بىرقاتار ءىرى اگروكاسىپورىن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى. بۇل وزگە شارۋاشىلىقتارعا ۇلگى بولادى.

سالانى دامىتۋ ءسوز بولعاندا, ەڭ الدىمەن تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت. مىسالى, وڭىرىمىزدە ءسۇت كلاستەرىن دامىتۋدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىن باستى باعىت ەتىپ الۋىمىز كەرەك. قازىر ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن كلاستەرلىك دامىتۋدا كەشەن­دى تۇردە تەرەڭ تالداۋلار جاساپ, زا­ماناۋي تەحنولوگيالىق ادىستەمە­لەرىن قولدانعاندا عانا العا باساتىنىمىزدى ۋاقىت كورسەتىپ وتىر.

بۇگىندە اقتوبە وڭىرىندە قۋات­­تىلىعى 48 مىڭ توننالىق «ايس پليۋس» جشس ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل زاۋىتتىڭ جۇكتە­مەلىلىگى 23 مىڭ توننا ءونىمدى نەمەسە 48 پايىزدى قۇراپ وتىر, قالعان جەتىسپەيتىن ءونىم كورشى قوستاناي, قىزىلوردا وبلىستارىنان تاسىمالدانادى. جەتىسپەۋشىلىكتى «مولوچنىي پوياس» جوسپارىن قۇرۋ ارقىلى تولىقتىرۋ قاجەت. وسى جوسپارعا سايكەس 5 جىلدا 100-200 ساۋىن سيىرى بار ءسۇت-تاۋارلى فەرماسىن ىسكە قوسساق, مارتوك, قارعالى اۋداندارى مەن اقتوبە قالاسىندا 2029 جىل­عا قاراي كۇنىنە 200 توننا ءسۇت ءونى­مىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. بۇل وراي­دا اتالعان اۋداندار مەن وبلىس ور­تالىعىندا 100-200 سيىرعا شاقتالعان ءسۇت-تاۋارلى فەرمالارىن سالۋ كەرەك.  

ەت كلاستەرىن جولعا قويۋ دا باس­تى باعىتتىڭ ءبىرى. ماسەلەن, 1990 جىلى وڭىرىمىزدە ءىرى قارا سانى 371 مىڭ بولسا, بىلتىرعى ساناق بو­يىنشا ولاردىڭ سانى 605 مىڭ باسقا جەتتى. ال جىلقى سانى 77 مىڭنان 361 مىڭعا كوبەيگەن. وكىنىشكە قاراي, قازىر ۇساق مال سانى بىرنەشە ەسەگە ازايعان. ماسەلەن, 90-جىلى قوي-ەشكى سانى 2 ملن 436 مىڭ بولسا, 2024 جىلعى ستاتيتيستيكا بويىنشا – 400 مىڭ.

بۇعان دەيىن ەلدە جۇزەگە اسىرىل­عان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ەت كلاستەرىن دامىتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلدى. جامبىل وبلىسى 2018–2019 جىلدارى قوزى ەتىن ەكس­پورتتاۋدا رەسپۋبليكا كولەمىندە ءبىرىنشى ورىنعا شىق­تى. مەملەكەت باسشىسى ء«تۇرلى باعىت­تاعى ەت كلاستەرلەرىن دامىتۋ قاجەت. قوي شارۋاشىلىعىن, ءسۇت ءوندىرۋ مەن قۇس ءوسىرۋدى وركەندەتۋگە ءتيىسپىز. ءوندىرۋدى ەكى ەسە ارتتىرساق, يمپورتتاپ وتىرعانعا قوسىمشا 500 ملن دوللاردىڭ ءونىمىن الۋعا بولادى», دەگەن بولاتىن اۋىل مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىن­دەگى رەسپۋبليكالىق كەڭەستە.

قوي شارۋاشىلىعىن وسى باعىتتا دامىتۋ بىزگە قاجەت-اق. الداعى بەس جىلدا وڭىرىمىزگە باتىس قازاقستان, تۇركىستان وبلىستارىنان ساۋلىق قوي اكەلىپ, سانىن 2029 جىلعا قاراي 1,5-2 ميلليون باسقا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە مەن سايلانعان بايعانين, ويىل, قوبدا اۋداندارىندا قوي شارۋاشىلىعى اسا دامىماي كەلەدى. دەگەنمەن بۇل اۋدانداردا ءىرى قارا مەن جىلقى مالىن وسىرۋگە ەرەكشە دەن قويىپ وتىر. ءوزىم باسشىلىق ەتەتىن شارۋاشىلىقتا بۇگىندە 600-دەي جىلقى بار. ولاردىڭ دەنى – مۇعالجار, كوشىم تۇقىمدىلار.

الداعى ۋاقىتتا بايعانين اۋدانىنداعى اسىلتۇقىمدى جىلقى سانىن كوبەيتۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى. جالپى, بۇل ولكەدە مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. اۋىل حالقى مال ءوسىرۋدىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپ وتىر. بولاشاقتا اۋدان­دا ءسۇت, ەت باعىتىنداعى شارۋا­شى­لىق­تار كوبەيسە, بۇل دا ءوڭىردىڭ دامۋىنا سەپ بولارى ءسوزسىز. قازىر اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىمەن قاتار ينفراقۇرىلىم دا جاقسى دامىپ كەلەدى. بيىل بايعانين اۋدانىنداعى «قوجاساي-قاراجار-ويماۋىت» باعى­تىنا گاز قۇبىرى تارتىلىپ جاتىر. ويىل اۋدانىندا امانگەلدى, قۇرمان, شيقۇدىق ەلدى مەكەندەرى كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلسا, كەلەر جىلى قوبدا اۋدانىنداعى 8 اۋىلعا گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋ جوسپارلاندى. 

بۇگىندە وبلىستا كادر تاپ­شى­لى­عى ماسەلەسىن دە شەشۋ ماڭىزدى. كەيىنگى جىلدارى اقتوبە وبلىسىندا مالشى, ساۋىنشى, ۆەتەرينار تابۋ قيىنداعان. بۇل ءار وڭىردە دە كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. سەنىمدى سەرىگىڭ – مالشىڭ مەن ءتورت ت ۇلىگىڭنىڭ ساۋلىعىنا قارايتىن مال دارىگەرىڭ بولماسا, شارۋاشىلىق جۇمىسى جۇرمەيتىنى ايان. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا دا بىرنەشە جىلدان بەرى كوپتىڭ نازارىندا. اتالعان پروبلەمانى شەشۋدە ءتيىستى مينيسترلىكتەر مال باعاتىن ادامدارعا كۆوتانى كوبەيتسە ءارى مال باعۋعا نيەتى بارلاردىڭ ءبىر وبلىستان ەكىنشى وبلىسقا بارىپ تۇراقتانۋىنا جاعداي جاساسا دەگەن ۇسىنىسىم بار.

اۋىلداعى جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتاردىڭ شارۋاشىلىقتارعا جۇمىسقا ورنالاسۋىنا, ۆاحتالىق ادىسپەن كەزەك باعىپ, مال وسىرۋىنە مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك. ءار اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىنە قوسىمشا شتاتتار, اتاپ ايتساق, زووتەحنيك, اگرونوم, سەلەكتسيونەر-وسەمەناتور ماماندارىن كىرگىزۋگە جاعداي جاسالۋعا ءتيىس. بۇل ءۇشىن جاس مامانداردى دايارلاۋ ءىسىن مەكتەپتەن باستاۋىمىز كەرەك.

اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋدا مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەر ءوزارا بايلانىس ورناتىپ, بولاشاق تۇلەكتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالعانى ءجون. بۇگىندە ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا جاستار ءتۇرلى ماماندىق الىپ جاتىر, بىراق سول ماماندىعىمەن ەڭبەك ەتۋگە اسا نيەتتى ەمەس. ويتكەنى بۇل سالانى قيىنسىنادى ءارى الاتىن جالاقىسى از ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان بۇگىننەن باستاپ جاستارعا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ءارى ءتيىمدى ەكەنىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك.

اقتوبە وبلىسى – جىل وتكەن سايىن جان-جاقتى دامىپ كەلە جات­قان ءوندىرىستى ايماق. ەندىگى جەردە وڭىرىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان ەت, ءسۇت كلاستەرىن دامىتساق, بۇعان قوسا بولاشاقتا كوكونىس كلاستەرىن جولعا قويساق, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن وقىتىپ, ولاردى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىس­تارى­نا جۇمىلدىرساق, اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەن بارىنشا قانات جاياتىنى ءسوزسىز. بۇل باعىتتاعى جۇمىس­تاردى ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن اق­توبە وبلىسى اكىمدىگى عانا ەمەس, بار­لىق شارۋالار مەن كاسىپكەرلەر, وسى سا­لامەن تىعىز بايلانىستى وزگە دە سالا ماماندارى بىرلەسىپ اتقارۋى كەرەك. 

ەستاي سيسەنباەۆ,

اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى