جاڭا بۋىننىڭ جاسامپاز باستاماسى

كوشتەن قالمايمىز دەسەك...

شەتەلدە ءبىلىم الىپ, بۇگىندە ءوز تاجىريبەسىن ەل يگىلىگىنە جۇمساپ جۇرگەن كەيىپكەرىمىز – جاقسىلىق نۇرەن. ول وتاندىق مەديتسينالىق ستارتاپ «Cerebra» كومپانياسىندا جاساندى ينتەللەكت ينجەنەرى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. وندا جاس مامان ينسۋلت العان ناۋقاستاردىڭ مي توموگرافياسىن تالداپ, اۆتوماتتى تۇردە اۋرۋ وشاعىن تاۋىپ, بەلگىلەۋمەن اينالىسادى.

– ينسۋلت كەزىندە ءاربىر مينۋت ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ناۋقاستىڭ ءومىرى مەن نەۆرولوگيالىق زاقىم دەڭگەيى دياگنوزدىڭ جىلدام قويىلۋىنا تىكەلەي بايلانىس­تى. وپەراتسيا الدىندا حيرۋرگ ينسۋلت وشاعىنىڭ ناقتى ورنىن جانە زاقىم كولەمىن ءبىلۋى قاجەت, ول ءۇشىن پاتسيەنت الدىمەن كومپيۋتەرلىك توموگرافيا­دان وتەدى. ادەتتە, الىنعان كت سۋرەتتەرىن راديولوگ دارىگەر­لەر قاراپ شىعىپ, زاقىمدانعان ايماقتى بەلگىلەيدى. الاي­دا ەلى­مىزدە راديولوگتەردىڭ تاپ­شىلىعى مەن جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگى بۇل ۇدەرىستى باياۋلاتىپ تۇر. مىنە, ءدال وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا كومپانيا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزىپ, كت كەسكىندەرىن اۆتوماتتى تۇردە تالدايتىن مودەلدەر ازىر­لەۋدە. جۇيە ءينسۋلتتىڭ بار-جوعىن, ونىڭ ورنالاسۋىن جانە زاقىم شاماسىن انىقتاپ, مالىمەتتى بىردەن حيرۋرگتەرگە جىبەرەدى. بۇل شەشىم دياگ­نوستيكا ۋاقىتىن بىرنەشە ەسە قىسقارتىپ, ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ودان بولەك, مەن كوزگە جاسالاتىن وتالاردىڭ بەينەجازبالارىن تالداپ, حيرۋر­گيا­لىق قۇرالداردى اۆتوماتتى تۇر­دە انىقتايتىن جانە حيرۋرگ شەبەرلىگىن باعالايتىن AI مودەل­دەرىمەن دە جۇمىس ىستەدىم. ءبىر جاعىنان مۇنداي جۇيە­لەر ينسترۋمەنتتەردىڭ ادام اعزاسىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋىنەن وتا جاساۋشى ماماننىڭ ناۋقاس­قا قانشالىقتى زاقىم تيگىزگە­نىن جانە ناۋقاستىڭ وڭالتۋ ۋاقى­تىنىڭ ۇزاقتىعىن بولجاۋعا جول اشادى. ءارى مەديتسينا سالا­سى­نىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە بولا­شاق دارىگەرلەردى وقى­تۋدا ءادىس-ءتاسىلدى ۆيزۋالدى تۇردە كور­سەتۋگە كومەكتەدى, – دەيدى ج.نۇرەن.

جاس ماماننىڭ تەحنولوگيا الەمىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزدەن باستالعان. اكەسى ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بول­عاندىقتان, كومپيۋتەرگە ەرەكشە اۋەستەنگەن. ماتەماتيكا مەن لوگيكاعا دەگەن ىقىلاسى ونى باع­دارلاماشى بولۋعا جەتەلەگەن.

– بۇل باعىتتاعى العاشقى ماڭىزدى قادامىم – 2013 جىلى تاراز قالاسىنداعى جاڭادان اشىل­عان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەك­تەبىنە ءتۇسۋىم. ويتكەنى وقۋ ورنى دۇنيەتانىمىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ءبىلىم وشاعى ۇسىنعان مۇمكىندىك ارقىلى العاش رەت شەتەلگە شىعىپ, سين­­گاپۋردا اعىلشىن ءتىلىن جە­تىلدىردىم. ءدال وسى ساپار شەتەل­دەگى ءبىلىم مەن مادەنيەتكە دە­گەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى. كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن­دە «كومپيۋتەرلىك عىلىمدار» مامان­­دىعىن ءتامامداپ, ابۋ-دابيدەگى «Mohamed bin Zayed University of Artificial Intelligence»-دە «جاساندى ينتەللەكت» باعى­تىندا ماگيستراتۋ­رانى ءساتتى اياق­تادىم. وزگە مەملەكەتتە شىڭدالۋىم تاۋەلسىز زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاستىردى. ياعني بۇل كەزەڭ دايىن ءبىلىمدى قابىل­داۋ­دان جاڭا يدەيالاردى ىزدەپ, عىلىمي باعىتتا ءوز بەتىمشە ارە­كەت ەتۋىمە سەبەپشى بولدى. عالىم­نىڭ ماقساتى – تەك قازىرگى ۇدەرىستى باقىلاۋ ەمەس, بولاشاق تەوريالار مەن تەحنولوگيالاردى زەرتتەۋ. وسى تۇرعىدا مەنىڭ ىزدەنىسىمنىڭ وزەگى – ادامزاتتى كۇتىپ تۇرعان تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردى ءتۇسىنۋ, ونى قاۋىپسىز ءارى وڭتايلى تۇردە دامىتۋ جولىن تابۋ. قازىر گەرمانياعا دوكتورانتۋراعا تۇسۋگە ازىرلەنىپ جاتىرمىن, – دەيدى ول.

زەرتتەۋشى ەلدەگى ءبىلىمنىڭ ىرگەسى مىقتى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, نزم, بيل, ءتۇرلى فيزمات مەكتەپتەرى ناقتى ناتيجە كورسەتىپ وتىر. تۇلەكتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىر الەمدەگى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ, «Meta», «Google», «Amazon» سەكىلدى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيدى. جاس مامان دامىعان ەل مارتەبەسىنە  جەتەمىز دەسەك, وسىنداي ءبىلىم وردالارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت دەگەندى العا تارتادى.

سونداي-اق ول تسيفرلىق داۋىر­دە جاستارعا ەڭ الدىمەن قار­جىلىق ساۋات جانە جىلدام ۇي­رەنۋ داعدىلارىن دامىتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. بولاشاقتا جاساندى ينتەللەكت كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىقتىڭ بازالىق داعدىسى بولىپ قالاتىنىن, سوندىقتان تەك قولدانۋشى ەمەس, تەحنولوگيانىڭ ىشكى لوگيكاسىن تۇسىنەتىن مامان بولۋعا ۇمتىلۋ قاجەت دەيدى.

– قازاق جاستارىنىڭ الەۋەتى جوعارى, ال ساپالى ءبىلىم بەرۋ مەن قولداۋ جۇيەسى بۇل مۇمكىندىكتى ەسەلەي تۇسەدى. مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ولاردى عىلىمي جوبالار مەن حالىقارالىق كون­فەرەنتسيالارعا قاتىسۋعا جۇيەلى تۇردە ىنتالاندىرىپ, ستۋدەنتتىك ستارتاپتارعا ناقتى مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. تۇرمىستىق قىسىم ازايسا, وقۋ نە زەرتتەۋگە فوكۋس تا ارتادى. قازىر ەلىمىزدە پروفەس­سورلار باسقاراتىن جەكە لابو­راتوريالار از. شاعىن زەرت­حانالار مەن عىلىمي توپتاردى كوبەيتۋ جاڭا بۋىن مامان­دارىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشادى. الداعى 5-10 جىلدا شىعار­ماشىلىق, سىني جانە ەتيكالىق وي ەڭبەگىنىڭ ءباسى بيىك بولاتىنى انىق. دەسەك تە, ماماندىقتار جويىلۋدان گورى ترانفورماتسيا­دان وتەدى دەر ەدىم. وسى ورايدا قازاقستاندا Alem AI حابىن اشۋ, جاڭا سۋپەركومپيۋتەر كلاستەرىن ىسكە قوسۋ قادامدارى قۋانتادى. تەك مەملەكەت يننوۆاتسيانى قارجىلاندىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ناتيجەسىن قاتاڭ قاداعا­لاپ وتىرعانى دۇرىس. سالاداعى جالاقى دا جاھاندىق نارىقپەن باسەكەلى بولۋعا ءتيىس. الايدا ەلدە ءوندىرىس پەن وڭدەۋ فابريكالارى از بولعانى قىنجىلتادى, – دەيدى ج.نۇرەن.

جاقسىلىقتىڭ ەندىگى ارمانى – ءوز ستارتابىن اشۋ. ول مەديتسينا سالاسىندا دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن باعالايتىن جانە ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى. بۇل تەك مەديتسينا سالاسىن ەمەس, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن دا ارتتىراتىن جوبا بولماقشى.

ىزدەنگەن جاسقا مۇمكىندىك كوپ

اياجان اراپ – وڭتۇستىك كورەيا­نىڭ پۋسان ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ تۇلەگى. ەكونوميكا جانە حالىقارا­لىق ساۋدا مامانى. ونىڭ شەتەلدە قالىپ, كاسىبي مانسابىن ءارى قاراي دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىگى بولدى. دەگەنمەن ءوز تاڭداۋىمەن تۋعان جەرگە تابان تىرەگەن.

– ءبىلىم مەن بىلىكتى باستى قۇندىلىق ەتكەن قاراپايىم وتبا­سىدا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم – ەكونوميست, انام – ۇستاز. ولار مەنى بالا كەزدەن شيراق, ەڭبەكقور بولۋعا, ءار ىسكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا تاربيەلەدى. ءبىراز قاتار­لاسىم سەكىلدى مەن دە شەتەلدە وقۋدى ارماندادىم. تابان­دى­لىعىم ماقساتىما جەتكىزدى. ومىرلىك ۇستانىمىم وسى وڭتۇستىك كورەيادا, وزگە حالىق­تىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ, مادەنيەتىن ىشىنەن تاني ءجۇرىپ بەكىدى. كورەيلەردە ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ, ەڭبەك­قورلىق پەن تارتىپكە دەگەن كوز­قاراس وتە بەرىك قالىپتاسقان. ءاربىر ادام ءوز ىسىنە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى, تاپسىرمانى ۋاقتىلى ورىنداۋدى, ۇقىپتىلىق پەن تازالىقتى باس­تى قاعيدا رەتىندە قابىلدايدى. قوعامدا پاتريوتيزم ەرەكشە سەزىلەدى, ازاماتتار وتاننىڭ دامۋى­نا ۇلەس قوسۋدى جەكە پارىزى دەپ تۇسىنەدى. سودان بولار مەندە «بۇل ءبىلىم ەلىمە قانداي پايدا اكەلەدى؟», «قانداي جاڭا يدەيالاردى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرا الامىن؟» دەپ ءجيى ويلايتىنمىن, دەيدى 24 جاستاعى كەيىپكەرىمىز.

ەلگە ورالعان سوڭ, اياجان ۆولونتەر رەتىندە ءبىراز وقۋشىنىڭ ساباق ۇلگەرىمىنە كومەكتەسكەن. اعىلشىن مەن ماتەماتيكادان تەگىن ساعاتتار وتكىزىپ, بىرقاتار ءجاسوسپىرىمنىڭ الەۋەتىن اشۋعا سەبەپ بولعان. ءسويتىپ, تاجىريبە جي­ناقتاپ, استانا قالاسى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتە­بىنە كاسىبي باعدار بەرۋشى (پروفوريەن­تولوگ) رەتىندە جۇ­مىس­قا ورنالاسقان.

– مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەز­دەن ۆولونتەر بولدىم. قازىر دە ۋا­قىت پەن رەسۋرس بولسا, ەرىك­تى­لىكپەن اينالىسامىن. اتا-انام مەنى جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بىلگەنىمدى وزگەلەرمەن بولىسۋگە بەيىمدەدى. بۇل قاعيدا بۇگىندە كاسىبي قىز­مەتىمنىڭ نەگىزىنە اينالدى. پروفوريەنتولوگ – ەڭ الدىمەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قابى­لەتى مەن قىزىعۋشىلىعىن باي­قاي­دى, ۇزاقمەرزىمدى ماق­سات قويۋعا ۇي­رەتەدى. ودان سوڭ بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى تاڭداۋعا كومەك­تە­سەدى. وسىلايشا, وقۋشىلارمەن ەتەنە بايلانىستا ەڭبەك ەتەمىن. قازىرگى بۋىن وتە ىزدەنىمپاز, ەڭبەكقور ءارى قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە­دى. ونىڭ ۇستىنە, بالالار ارا­سىندا جاقسى ءبىر ءۇردىس بار. ولار وزدەرىنىڭ ءبىلىمىن تەك جەكە مانساپ قۇرالى رەتىندە ەمەس, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن ناقتى قاجەتتىلىكتى شەشەتىن ينديكاتور رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان كوبىنە ينجەنەريا, كومپيۋتەرلىك عىلىمدار, مەديتسينا, قارجى جانە ارحيتەكتۋرانى تاڭدايدى. قازىر دە وقۋشىلارىم ءتۇرلى سالاداعى وزەكتى ماسەلە­لەرگە عىلىمي شەشىم ىزدەپ, ستارتاپ پەن الەۋمەتتىك جوبالارعا بەل­سەنە قاتىسىپ ءجۇر, – دەيدى ا.اراپ.

قازىر ءبىلىم ىزدەگەن جاننىڭ جولى – اشىق. تالابى تاۋداي جاستارعا مەملەكەت تە, جەكە ۇيىمدار دا, ءتىپتى وزگە ەلدەردەگى وقۋ ورىندارى گرانت ءبولىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. دەسەك تە, پروفوريەنتولوگ جاس بۋىن اراسىندا ماماندىقتى ءالى دە تەك تەستىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنە وتىرىپ تاڭدايتىندار بار دەيدى.

– كاسىبي بولاشاقتى تەك تەست قورىتىندىسىنا ارقا سۇيەپ شەشۋ دۇرىس باعىت ەمەس. كەي وقۋشىلار «قاتەلەسۋگە بولمايدى» دەپ ويلاپ, ءبىر تاڭداۋدى ءومىر بويعى شەشىم دەپ تە قابىلدايدى. قازىرگى زاماندا ادام بىرنەشە رەت ماماندىق اۋىستىرىپ, جاڭا باعىتتا ءوزىن سىناپ كورۋىنە تولىق مۇمكىندىك بار. سوندىقتان جاسوسپىرىمدەرگە كاسىبي باعداردا يكەمدى بولۋدى, تاجىريبەدەن ءوتىپ, ءوزىن ءارتۇرلى ورتادا سىناپ كورۋدى, تەك تەست پەن سىرتقى پىكىرگە ەمەس, ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن ىشكى موتيۆاتسياسىنا سۇيەنۋدى ۇيرەنۋ قاجەت. ارينە, مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتە كاسىبي تاعىلىمدامالاردى جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ – وقۋشى­لار­دىڭ مامان­دىقتى تەك قيال نە سىرتقى پىكىر ارقىلى ەمەس, شىنايى ەڭبەك تاجىري­بەسى ار­قىلى باعالاۋىنا كومەك­تەسەدى. بۇعان قوسا ەلدەگى وقىتى­لاتىن ماماندىقتاردى دا قايتا قاراۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. جاساندى ينتەللەكت, كيبەر­قاۋىپ­سىزدىك, دە­رەك­­تەردى تالداۋ, بيوتەحنولو­گيا, جاسىل ەنەرگەتيكا, ۋربانيستيكا جانە ءبىلىم سالاسىندا جوعارى بىلىكتى كادرلارعا سۇرا­نىس كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. وسى ماماندىقتارعا مەملەكەتتىك گرانت كولەمىن ۇلعايتۋ, سالادا عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ جانە حالىقارالىق سە­رىك­تەس­تىكتى كۇشەيتۋ – ەلدىڭ ۇزاق­مەرزىم­دى دامۋىنىڭ كەپىلى بولا الادى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى اياجان.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, كەيىپكەرلەرىمىزدى بىرىك­تىرەتىن ورتاق يدەيا – العان ءبىلىمىن تۋعان ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتاۋ نيەتى مەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى. ويلاپ قاراساق, بۇل ۇلتتىق ينتەللەكتۋالدىق قوردىڭ نىعايا تۇسكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى ولار جاڭا كوزقاراستان بولەك, ءتيىمدى, اشىق ءارى وڭتايلى باسقارۋ جۇيەسىن, حالىقارالىق تاجىريبە سىندى وزگەرىستەردى بىرگە الا كەلەدى.