دۇبىرگە تولى دۇنيە
«يسلام مەملەكەتى» راديكالدارىنىڭ العاشقى ەڭ ۇلكەن جەڭىسى يراكتىڭ ەكىنشى ۇلكەن قالاسى موسۋلدى باسىپ الۋى ەدى. ەكسترەميستەر ونى وزدەرىنىڭ استاناسىنداي دا ساناعان. مىنە, سول قالا قازىر يراك كۇردتەرىنىڭ اسكەري قۇرىلىمى – «پەشمەرگانىڭ» ءۇش جاقتى قورشاۋىندا قالىپ وتىر.
بۇل سوندا قالاي بولعانى؟ يسلاميستىك ەكسترەميستەردىڭ وزىنە قارسى كۇشتەردەن جەڭىلە باستاعانى ما؟ حالىقارالىق كۇشتەردىڭ اۋەدەن شابۋىل جاساۋى بۇلاردىڭ بەتىن قايتاردى ما؟ الدە سول ەكسترەميستەردىڭ الەۋەتىنىڭ قايتا باستاعانى ما؟ ءبارى دە بار شىعار-اۋ, بىراق كۇرد جاساقشىلارىنىڭ سوڭعى كەزدە يسلاميستەرگە قارسى ايرىقشا بەلسەندىلىكپەن ارەكەت جاساپ جاتقانى دا انىق.
مۇنى «پەشمەرگا» اسكەري قۇرىلىمى باس شتابىنىڭ باستىعى جامال مۇحاممەد بىلاي تۇسىندىرەدى: «سوڭعى ايلاردا «پەشمەرگا» كۇشتەرى تەرروريستەردەن باسىپ العان اۋماقتى بوساتۋدا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتى. موسۋل قالاسىنىڭ شىعىس, سولتۇستىك جانە باتىس ايماعى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ءسويتىپ, «يسلام مەملەكەتىنىڭ» جاساقشىلارى سول باعىتتاردا وزدەرىنىڭ باسقا كۇشتەرىنەن اجىراپ قالدى».
كۇردتەردىڭ كۇشتەرى كەي تۇستا قالاعا 10-15 شاقىرىم جاقىنداپ, بارلىق كوپىرلەر مەن كۇرەجولداردى باسىپ العان. تەررورشىلاردىڭ تىنىسىن تەك وڭتۇستىك جاق قانا اشىپ وتىر. ءدال سول جاقتان سوققى بەرۋگە مۇمكىندىگى بار يراكتىڭ نەگىزگى كۇشتەرى نە ىستەپ وتىر دەيسىڭ. شىن مانىندە, ولار دا كۇرد جاساقشىلارى سياقتى وڭتۇستىك جاقتان دا سوققى بەرگەندە ەكسترەميستەردىڭ شىن مانىندە تىنىسى ابدەن تارىلار ەدى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جاي: كۇردتەر ءوز اۆتونومياسىنىڭ اۋماعىن الدەقاشان بوساتىپ, جاۋمەن ونىڭ سىرت جاعىندا سوعىسىپ جاتىر. يراك كۇردستانىنا كونستيتۋتسيا بويىنشا داحۋك, ەربيل جانە سۇلەيمانيا پروۆينتسيالارى كىرەدى. كۇردتەر ەلدىڭ مۇنايعا ەڭ باي كيركۋك پروۆينتسياسىن دا بوساتىپ, ەلدىڭ سولتۇستىك باتىسىندا بەلسەندى سوعىس ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ جاتىر.
قيسىنعا سالعاندا, كۇردتەرگە ءوز اۋماعىن بوساتقان سوڭ, سىرت جاقتا جاۋمەن جاعالاسۋدىڭ ءجونى جوقتاي كورىنەدى. بىراق ساراپشىلار ونىڭ مىناداي ءمانىن ايتادى. كيركۋك – مۇنايلى ءوڭىر. ال موسۋل ورنالاسقان نايناۆا جانە ديالا پروۆينتسيالارىنىڭ بىرقاتار اۋداندارى كۇردتەر مەكەندەگەن تاريحي جەرلەر. كۇردتەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىككە قولدارى جەتكەندە سول ايماقتاردىڭ وزدەرىنە قوسىلعانىن قالايتىن كورىنەدى. سول ايماقتاردى جاۋدان وزدەرى بوساتاتىن بولسا, سوزدەرى دە سالماقتى شىقپاق. بۇل اڭگىمەدە قيسىن بار.
قالاي دەگەندە دە, «يسلام مەملەكەتىنىڭ» بولاشاعى جوقتىعىن پايىمداۋعا بولعانداي. ولار ويلاماعان جەردەن كەنەت پايدا بولىپ, يراك سياقتى بەرەكەسى كەتكەن ەلدە العاشىندا ءبىراز تابىسقا جەتكەنى دە انىق. ابدىراپ قالعان باعداتتىڭ دا, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دا ەتەك-جەڭدى جيىپ, تەررورشى ەكسترەميستەرگە سوققى بەرۋ كەزەڭى دە كەلدى. ونىڭ ۇستىنە سول راديكالدار دا وسى كەزدە وزدەرىنىڭ جاۋىزدىق كەلبەتىن الەمگە تانىتىپ ۇلگەردى. بۇرىنعىداي ولارعا اعىلىپ كەلەتىن كۇش تە سارقىلا باستادى. ەندى ولاردىڭ بۇرىنعى جەڭىستەرىنىڭ اۋىلى الىس. وعان ولاردىڭ كۇرد جاساقشىلارىنان دا جەڭىلىس تاۋىپ جاتقانى ايعاق.
وسىنداي جاعدايدا كۇردتەردىڭ ويلارى جۇزەگە اسىپ جاتسا, وعان دا تاڭدانۋعا بولماس.
جاۋلاسقاندار داۋلاسقانىن قويسا ءجون
سەربيا مەن حورۆاتيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا بۇرىن بولماعان قىزىق جاعداي قالىپتاستى. گااگاداعى حالىقارالىق سوت بۇل ەكى ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىن گەنوتسيدكە بايلانىستى ايىپتاۋلارىن قابىلداماۋ جونىندە ۇكىم شىعارىپ, 16 جىلعا سوزىلعان داۋلى ىسكە نۇكتە قويىلدى.
اڭگىمە بىلاي. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا يۋگوسلاۆيانىڭ بولشەكتەنۋىنەن كەيىن بۇل ەكى ەلدىڭ اراسىندا ءبىراز قاقتىعىس بولعان. يۋگوسلاۆيانىڭ مۇراگەرىندەي بولعان سەربيا باسقالاردى قۇرامنان شىعارعىسى كەلمەسە, حورۆاتيا تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلدى. سوندا بۇرىن ءبىر وداقتا بولعان ەكى ەل كادىمگىدەي قىرقىسىپ, قۇرباندىققا ۇشىراعاندار سانى بىرازعا جەتكەن. كەيىن حالىقارالىق كۇشتەر ارالاسىپ, ۇرىس توقتاعانمەن, ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋى توقتاماعان. ەڭ الدىمەن, حورۆاتيا ءوزىنىڭ 1999 جىلى جاساعان تالابىندا يۋگوسلاۆيانىڭ مۇراگەرى سانالاتىن سەربيانى ءوز اۋماعىنداعى قايداعى ءبىر ۇلى سەربيانى قۇرامىز دەپ ورەكپىگەن سەپاراتيستەردى قولداپ, 12,5 مىڭ حورۆاتتاردىڭ قۇربان بولۋىنا ايىپتى سانايدى. سول سەپاراتيستەر بەلگرادتان قارۋ-جاراق, باسقاداي كومەك الىپ, وسىنداعى ايماقتى سەرب ەمەس حالىقتاردان تازارتۋدى قولعا العان.
ءوز كەزەگىندە سەربيا 2010 جىلى ءوزىنىڭ جاۋاپ تالابىندا 1995 جىلى حورۆاتيانىڭ وسى ەلدەگى كنينسكايا كراينا ايماعىندا جەرگىلىكتى سەربتەرگە قىرعىن جاساپ, وزدەرىن سەربسكايا كراينا رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالاعان قۇرىلىمدى قۇرتىپ, 200 مىڭنان استام ادامدى قۋعىنعا ۇشىراتقانىن ايىپتادى. قالاي دەگەندە دە, حورۆاتيا جەرىندەگى ەتنوستىق قاقتىعىستا 20 مىڭ ادام قازا تاپقانى انىق.
ايىپتى كىم دەگەندە, قۇرامىندا 17 سۋديا بار حالىقارالىق سوت ءبىر جاقتى ۇستاپ بەرۋدى ءجون كورمەي, شيەلەنىس كەزىندە ەكى جاقتان دا قىلمىستىق ارەكەتتەر بولعانىن اتاپ كورسەتىپ, بىراق «ەشقايسىسىنىڭ ءبىر حالىقتى نەمەسە ونىڭ ءبىر بولىگىن جويىپ جىبەرۋ نيەتى بولعانى دالەلدەنبەگەنىن» العا توسا وتىرىپ,16 جىلعا سوزىلعان داۋدا ەكى جاقتىڭ دا ايىبى جوق دەگەن تۇجىرىم جاساعان. بۇل ۇكىمدى سلوۆاكيالىق سۋديا پەتەر تومكا جاريالادى. جانە بۇل شەشىمنىڭ سوڭعى دا, ونى قايتا كوتەرۋگە بولمايتىنىن مالىمدەدى.
سويتسە دە, تاريح سول يۋگوسلاۆيانىڭ بولشەكتەنۋى كەزىندە قانقۇيلى ارەكەتتەردى ۇمىتپايدى. سەرب ءفاشيزمى دەگەن اتاۋدىڭ اتالعانى دا نەگىزسىز ەمەس. ناتو مەن بۇۇ 1991-1997 جىلداردا سەربيانىڭ, ال 1997-2000 جىلداردا يۋگوسلاۆيا وداقتىق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان سلوبودان ميلوشەۆيچتىڭ گەنوتسيد جاساعانىن ايىپتاپ, ونى سول حالىقارالىق سوتقا بەرگەنى دە بەلگىلى. ول سول تەرگەۋدە جاتىپ قايتىس بولدى. ال سەرب فاشيستەرىنىڭ بوسنيا جانە گەرتسەگوۆيناداعى قانقۇيلى ارەكەتتەرىنە جان تۇرشىگەدى. سونىڭ سالدارىنان 200-250 مىڭداي حالىقتىڭ قىرىلعانى ۇمىتىلمايدى. ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى بولعان كارادجيچ, ملاديچ سياقتىلار ءالى جازاسىن كۇتىپ جاتىر.
حالىقتىڭ كىناسى جوق. جاۋىزدىقتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جازالانعانى ءجون. ال حالىقتىڭ تاتۋلاسقانى جاقسى. وعان دا تاريح دالەل ايتادى, تالاي مىسال بار. كەشە فاشيستىك گەرمانيا الەمگە ويران سالسا, ونىڭ ايىبىن ارقالاعان فەدەرالدىق گەرمانيا الەم الدىندا سول كەزدەگى ەل باسشىلارىنىڭ جوسىقسىز ىستەرى ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ, بۇگىندە بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىمنىڭ تۋىن كوتەرىپ وتىر. تاريحتىڭ تاعىلىمى وسىنداي. سەربيا مەن حورۆاتيا دا ءوز ايىپتارىن مويىنداپ جاتسا, ارى تازالانادى.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
«يسلام مەملەكەتى» راديكالدارىنىڭ العاشقى ەڭ ۇلكەن جەڭىسى يراكتىڭ ەكىنشى ۇلكەن قالاسى موسۋلدى باسىپ الۋى ەدى. ەكسترەميستەر ونى وزدەرىنىڭ استاناسىنداي دا ساناعان. مىنە, سول قالا قازىر يراك كۇردتەرىنىڭ اسكەري قۇرىلىمى – «پەشمەرگانىڭ» ءۇش جاقتى قورشاۋىندا قالىپ وتىر.
بۇل سوندا قالاي بولعانى؟ يسلاميستىك ەكسترەميستەردىڭ وزىنە قارسى كۇشتەردەن جەڭىلە باستاعانى ما؟ حالىقارالىق كۇشتەردىڭ اۋەدەن شابۋىل جاساۋى بۇلاردىڭ بەتىن قايتاردى ما؟ الدە سول ەكسترەميستەردىڭ الەۋەتىنىڭ قايتا باستاعانى ما؟ ءبارى دە بار شىعار-اۋ, بىراق كۇرد جاساقشىلارىنىڭ سوڭعى كەزدە يسلاميستەرگە قارسى ايرىقشا بەلسەندىلىكپەن ارەكەت جاساپ جاتقانى دا انىق.
مۇنى «پەشمەرگا» اسكەري قۇرىلىمى باس شتابىنىڭ باستىعى جامال مۇحاممەد بىلاي تۇسىندىرەدى: «سوڭعى ايلاردا «پەشمەرگا» كۇشتەرى تەرروريستەردەن باسىپ العان اۋماقتى بوساتۋدا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتى. موسۋل قالاسىنىڭ شىعىس, سولتۇستىك جانە باتىس ايماعى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ءسويتىپ, «يسلام مەملەكەتىنىڭ» جاساقشىلارى سول باعىتتاردا وزدەرىنىڭ باسقا كۇشتەرىنەن اجىراپ قالدى».
كۇردتەردىڭ كۇشتەرى كەي تۇستا قالاعا 10-15 شاقىرىم جاقىنداپ, بارلىق كوپىرلەر مەن كۇرەجولداردى باسىپ العان. تەررورشىلاردىڭ تىنىسىن تەك وڭتۇستىك جاق قانا اشىپ وتىر. ءدال سول جاقتان سوققى بەرۋگە مۇمكىندىگى بار يراكتىڭ نەگىزگى كۇشتەرى نە ىستەپ وتىر دەيسىڭ. شىن مانىندە, ولار دا كۇرد جاساقشىلارى سياقتى وڭتۇستىك جاقتان دا سوققى بەرگەندە ەكسترەميستەردىڭ شىن مانىندە تىنىسى ابدەن تارىلار ەدى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جاي: كۇردتەر ءوز اۆتونومياسىنىڭ اۋماعىن الدەقاشان بوساتىپ, جاۋمەن ونىڭ سىرت جاعىندا سوعىسىپ جاتىر. يراك كۇردستانىنا كونستيتۋتسيا بويىنشا داحۋك, ەربيل جانە سۇلەيمانيا پروۆينتسيالارى كىرەدى. كۇردتەر ەلدىڭ مۇنايعا ەڭ باي كيركۋك پروۆينتسياسىن دا بوساتىپ, ەلدىڭ سولتۇستىك باتىسىندا بەلسەندى سوعىس ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ جاتىر.
قيسىنعا سالعاندا, كۇردتەرگە ءوز اۋماعىن بوساتقان سوڭ, سىرت جاقتا جاۋمەن جاعالاسۋدىڭ ءجونى جوقتاي كورىنەدى. بىراق ساراپشىلار ونىڭ مىناداي ءمانىن ايتادى. كيركۋك – مۇنايلى ءوڭىر. ال موسۋل ورنالاسقان نايناۆا جانە ديالا پروۆينتسيالارىنىڭ بىرقاتار اۋداندارى كۇردتەر مەكەندەگەن تاريحي جەرلەر. كۇردتەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىككە قولدارى جەتكەندە سول ايماقتاردىڭ وزدەرىنە قوسىلعانىن قالايتىن كورىنەدى. سول ايماقتاردى جاۋدان وزدەرى بوساتاتىن بولسا, سوزدەرى دە سالماقتى شىقپاق. بۇل اڭگىمەدە قيسىن بار.
قالاي دەگەندە دە, «يسلام مەملەكەتىنىڭ» بولاشاعى جوقتىعىن پايىمداۋعا بولعانداي. ولار ويلاماعان جەردەن كەنەت پايدا بولىپ, يراك سياقتى بەرەكەسى كەتكەن ەلدە العاشىندا ءبىراز تابىسقا جەتكەنى دە انىق. ابدىراپ قالعان باعداتتىڭ دا, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دا ەتەك-جەڭدى جيىپ, تەررورشى ەكسترەميستەرگە سوققى بەرۋ كەزەڭى دە كەلدى. ونىڭ ۇستىنە سول راديكالدار دا وسى كەزدە وزدەرىنىڭ جاۋىزدىق كەلبەتىن الەمگە تانىتىپ ۇلگەردى. بۇرىنعىداي ولارعا اعىلىپ كەلەتىن كۇش تە سارقىلا باستادى. ەندى ولاردىڭ بۇرىنعى جەڭىستەرىنىڭ اۋىلى الىس. وعان ولاردىڭ كۇرد جاساقشىلارىنان دا جەڭىلىس تاۋىپ جاتقانى ايعاق.
وسىنداي جاعدايدا كۇردتەردىڭ ويلارى جۇزەگە اسىپ جاتسا, وعان دا تاڭدانۋعا بولماس.
جاۋلاسقاندار داۋلاسقانىن قويسا ءجون
سەربيا مەن حورۆاتيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا بۇرىن بولماعان قىزىق جاعداي قالىپتاستى. گااگاداعى حالىقارالىق سوت بۇل ەكى ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىن گەنوتسيدكە بايلانىستى ايىپتاۋلارىن قابىلداماۋ جونىندە ۇكىم شىعارىپ, 16 جىلعا سوزىلعان داۋلى ىسكە نۇكتە قويىلدى.
اڭگىمە بىلاي. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا يۋگوسلاۆيانىڭ بولشەكتەنۋىنەن كەيىن بۇل ەكى ەلدىڭ اراسىندا ءبىراز قاقتىعىس بولعان. يۋگوسلاۆيانىڭ مۇراگەرىندەي بولعان سەربيا باسقالاردى قۇرامنان شىعارعىسى كەلمەسە, حورۆاتيا تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلدى. سوندا بۇرىن ءبىر وداقتا بولعان ەكى ەل كادىمگىدەي قىرقىسىپ, قۇرباندىققا ۇشىراعاندار سانى بىرازعا جەتكەن. كەيىن حالىقارالىق كۇشتەر ارالاسىپ, ۇرىس توقتاعانمەن, ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ايىپتاۋى توقتاماعان. ەڭ الدىمەن, حورۆاتيا ءوزىنىڭ 1999 جىلى جاساعان تالابىندا يۋگوسلاۆيانىڭ مۇراگەرى سانالاتىن سەربيانى ءوز اۋماعىنداعى قايداعى ءبىر ۇلى سەربيانى قۇرامىز دەپ ورەكپىگەن سەپاراتيستەردى قولداپ, 12,5 مىڭ حورۆاتتاردىڭ قۇربان بولۋىنا ايىپتى سانايدى. سول سەپاراتيستەر بەلگرادتان قارۋ-جاراق, باسقاداي كومەك الىپ, وسىنداعى ايماقتى سەرب ەمەس حالىقتاردان تازارتۋدى قولعا العان.
ءوز كەزەگىندە سەربيا 2010 جىلى ءوزىنىڭ جاۋاپ تالابىندا 1995 جىلى حورۆاتيانىڭ وسى ەلدەگى كنينسكايا كراينا ايماعىندا جەرگىلىكتى سەربتەرگە قىرعىن جاساپ, وزدەرىن سەربسكايا كراينا رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالاعان قۇرىلىمدى قۇرتىپ, 200 مىڭنان استام ادامدى قۋعىنعا ۇشىراتقانىن ايىپتادى. قالاي دەگەندە دە, حورۆاتيا جەرىندەگى ەتنوستىق قاقتىعىستا 20 مىڭ ادام قازا تاپقانى انىق.
ايىپتى كىم دەگەندە, قۇرامىندا 17 سۋديا بار حالىقارالىق سوت ءبىر جاقتى ۇستاپ بەرۋدى ءجون كورمەي, شيەلەنىس كەزىندە ەكى جاقتان دا قىلمىستىق ارەكەتتەر بولعانىن اتاپ كورسەتىپ, بىراق «ەشقايسىسىنىڭ ءبىر حالىقتى نەمەسە ونىڭ ءبىر بولىگىن جويىپ جىبەرۋ نيەتى بولعانى دالەلدەنبەگەنىن» العا توسا وتىرىپ,16 جىلعا سوزىلعان داۋدا ەكى جاقتىڭ دا ايىبى جوق دەگەن تۇجىرىم جاساعان. بۇل ۇكىمدى سلوۆاكيالىق سۋديا پەتەر تومكا جاريالادى. جانە بۇل شەشىمنىڭ سوڭعى دا, ونى قايتا كوتەرۋگە بولمايتىنىن مالىمدەدى.
سويتسە دە, تاريح سول يۋگوسلاۆيانىڭ بولشەكتەنۋى كەزىندە قانقۇيلى ارەكەتتەردى ۇمىتپايدى. سەرب ءفاشيزمى دەگەن اتاۋدىڭ اتالعانى دا نەگىزسىز ەمەس. ناتو مەن بۇۇ 1991-1997 جىلداردا سەربيانىڭ, ال 1997-2000 جىلداردا يۋگوسلاۆيا وداقتىق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان سلوبودان ميلوشەۆيچتىڭ گەنوتسيد جاساعانىن ايىپتاپ, ونى سول حالىقارالىق سوتقا بەرگەنى دە بەلگىلى. ول سول تەرگەۋدە جاتىپ قايتىس بولدى. ال سەرب فاشيستەرىنىڭ بوسنيا جانە گەرتسەگوۆيناداعى قانقۇيلى ارەكەتتەرىنە جان تۇرشىگەدى. سونىڭ سالدارىنان 200-250 مىڭداي حالىقتىڭ قىرىلعانى ۇمىتىلمايدى. ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى بولعان كارادجيچ, ملاديچ سياقتىلار ءالى جازاسىن كۇتىپ جاتىر.
حالىقتىڭ كىناسى جوق. جاۋىزدىقتى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ جازالانعانى ءجون. ال حالىقتىڭ تاتۋلاسقانى جاقسى. وعان دا تاريح دالەل ايتادى, تالاي مىسال بار. كەشە فاشيستىك گەرمانيا الەمگە ويران سالسا, ونىڭ ايىبىن ارقالاعان فەدەرالدىق گەرمانيا الەم الدىندا سول كەزدەگى ەل باسشىلارىنىڭ جوسىقسىز ىستەرى ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ, بۇگىندە بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىمنىڭ تۋىن كوتەرىپ وتىر. تاريحتىڭ تاعىلىمى وسىنداي. سەربيا مەن حورۆاتيا دا ءوز ايىپتارىن مويىنداپ جاتسا, ارى تازالانادى.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست.
