سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ديقاندار بيىل 27 ملن توننا استىق جينادى
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ باسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– ەڭ الدىمەن, بارشا اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە كاسىبي مەرەكەلەرىڭىز قۇتتى بولسىن دەيمىن. بۇل شىن مانىندە, ناعىز ەڭبەك ادامدارىنىڭ مەيرامى ەكەنى ءسوزسىز. ديقاندار, مال شارۋاشىلىعى ماماندارى, شارۋالار – ءبارى دە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوسۋدا. قاجىرلى ەڭبەكتەرىڭىز ءۇشىن سىزدەرگە شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. اۋىل شارۋاشىلىعى – ەكونوميكامىزدىڭ ستراتەگيالىق ءمانى ايرىقشا سالاسى. بۇگىن, مىنە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ەكىنشى فورۋمدى وتكىزىپ جاتىرمىز. القالى جيىنعا اۋىل-ايماقتاردان كوپتەگەن بىلىكتى مامان ارنايى كەلىپ, قاتىسىپ وتىر. سوندىقتان بۇگىنگى فورۋمدى جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى باسقوسۋ دەۋگە بولادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى ورايداي مەملەكەت باسشىسى فورۋمدا ءسوز سويلەگەن ازاماتتار سالماقتى ويلار ايتقانىن, ۇسىنىستاردى مۇقيات قاراپ, مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى – ءاردايىم مەملەكەت نازارىندا. پرەزيدەنت رەتىندە مەن وسى سالانىڭ قارقىندى دامۋىنا ەرەكشە ءمان بەرەمىن. حالقىمىز «ەگىن ەكسە – ەل توق» دەپ بەكەر ايتپاعان. بىلتىر ءبىز مول استىق الىپ, كەيىنگى ون جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدىك. بيىل دا كۇزگى جيىن-تەرىن بەرەكەلى بولدى. ديقاندارىمىز 27 ملن توننا استىق جينادى. ءار ايماق ەل قامباسىنا مول ۇلەس قوستى. سونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسى ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە (7,5 ملن توننا) يە بولدى. قىركۇيەك ايىندا ەگىن وراعىنىڭ بارىسىن كورۋ ءۇشىن وبلىسقا ارنايى بارعانىمدى بىلەسىزدەر.
قازىر حالقىمىزدىڭ 37 پايىزى, ياعني 7,5 ملن ادام اۋىلدا تۇرادى. اۋىل – حالقىمىزدىڭ تامىرى, رۋحاني قازىعى. بۇرىن سولاي بولعان, بولاشاقتا دا سولاي بولىپ قالا بەرمەك. تۇپتەپ كەلگەندە, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەسىنە جالپى اۋىل-ايماقتاردى, ياعني بۇكىل ەلدى دامىتۋ دەپ قاراعان ءجون. وسى باعىتتا ءبىز كەيىنگى جىلدارى اۋقىمدى رەفورمالار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى – تۇراقتى. بيىلعى ون ايدا ەكونوميكامىز 6,4 پايىزعا ءوستى. سونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامۋدا. جىل باسىنان بەرى وسى سالاداعى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 20 پايىزدان استام ءوسىپ, 790 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال ەڭبەك ونىمدىلىگى ءۇش جىلدا 37,3 پايىزعا ارتتى. قازاقستان جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى رەيتينگى بويىنشا (Global Food Security Index) 32-ورىندا تۇر. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. بىراق بۇل ءماز بولىپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. سەبەبى اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وراسان زور الەۋەتىن ءالى دە تولىق قولدانباي وتىرمىز. ەلىمىز جايىلىمدىق جەر اۋماعى بويىنشا الەمدە 6-ورىن الادى. ال ەگىس القابى بويىنشا 8-ورىندا تۇر. دەمەك قولىمىزدا قاجەتتى رەسۋرس بار, تەك سونى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت. كەيىنگى ون جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 2,5 ەسەدەن استام ءوستى, ياعني 3,3 ترلن تەڭگەدەن 8,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى. 2030 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى تاعى 2 ەسە ارتتىرۋىمىز كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن شارۋا. ۇلتتىق دامۋ جوسپارىمىز بار, ماقسات-مىندەتتەرىمىز دە – ايقىن. بىزگە كەرەگى – ساپالى جۇمىس پەن ناقتى ناتيجە, – دەدى پرەزيدەنت.
جەردىڭ يگىلىگىن حالىق كورۋى كەرەك
بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ەرەكشە نازار اۋداراتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە جەكە-جەكە توقتالىپ ءوتتى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – مال شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋ.
– ءبىز بۇعان دەيىن ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا ءبىراز جۇمىس جۇرگىزدىك, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك. ەندى مال شارۋاشىلىعىنا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بايتاق دالامىزدىڭ بارلىق ايماعىندا جىل ون ەكى اي بويى مال باعۋعا بولادى. وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ قاجەت. ارينە, مالدى باعىپ, ءوسىرۋ, ونىڭ سانىن كوبەيتۋ – وڭاي شارۋا ەمەس, وتە كۇردەلى جۇمىس. مەملەكەت ءتيىستى قولداۋ كورسەتەدى. قازىر ناقتى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى بار: جايىلىمداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, مال بورداقىلايتىن ورىن سالۋعا جانە اسىل تۇقىمدى مال الۋعا مەملەكەتتەن سۋبسيديا بەرىلىپ جاتىر. بىلتىردىڭ وزىندە وسى ماقساتقا 60 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. سونداي-اق شارۋاشىلىعىن كەڭەيتەم دەگەن كاسىپ يەلەرىنە جەڭىلدىكپەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بار.
جولداۋدا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى اگروبيزنەستى قولداۋ جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردىم. ماقسات – مال باسىن ەسەلەۋ. سول ارقىلى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق نارىققا ەت جەتكىزۋشى ءىرى ەل رەتىندەگى مارتەبەسىن بەكىتە الامىز. بۇل مۇراتقا جەتۋ ءۇشىن مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وڭتايلى جاعداي جاساۋ قاجەت. ەت باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ جۇيەلى وندىرىستىك تسيكلىن ەنگىزۋ جۇمىستارىن جالعاستىرعان ءجون. جايىلىمدىق جەرلەردى ءتيىمدى ءارى اۋىستىرىپ پايدالانۋ تاسىلىنە باسا ءمان بەرگەن دۇرىس. ۆەتەريناريا سالاسىنداعى جاعداي ءماز ەمەس ەكەنىن مويىنداۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن, بۇل سالانى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. مال دارىگەرلەرىنىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ قاجەت, ۆەتەرينار مامانداردى ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىرعان ءجون. ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتۋگە قاتىستى جۇمىستى ءتيىمدى تۇردە جالعاستىرۋ كەرەك, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت توقتالعان ەكىنشى باعىت – جەر ماسەلەسى. وسى ورايدا ول جەردىڭ يگىلىگىن حالىق كورۋى كەرەك ەكەنىن, بىرنەشە جىل بۇرىن زاڭسىز الىنعان جانە يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرگەنىن العا تارتتى.
وسى ماسەلە بويىنشا مينيستر باياندادى. 2022 جىلدان بەرى 14 ملن گەكتاردان اسا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى مەملەكەتكە قايتارىلدى. جەردى قولىنان ءىس كەلەتىن, جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى ازاماتتارعا بەرۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بىرنەشە رەت ايتىلدى. الايدا بۇل ماڭىزدى جۇمىس باياۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوندىقتان جولداۋدا مەملەكەتكە قايتارىلعان جەردى كەلەسى جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن تۇگەلدەي تۇراقتى اينالىمعا ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. اكىمدىكتەردىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى جوسپارلارى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويماۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, جەر تاعى دا يگەرىلمەي, بوس قالماۋى قاجەت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت قازىر مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بيزنەستى قولداۋ جوسپارىن ازىرلەپ جاتىر. جايىلىمدىق جەرلەر اۋىل تۇرعىندارىنا جانە ناقتى جوسپارى بار ينۆەستورلارعا بەرىلۋگە ءتيىس. كەلەسى جىلدىڭ ورتاسىندا قابىلداناتىن بۇل قۇجاتتا وسى ماسەلەنىڭ شەشىمدەرى ايقىن كورسەتىلۋى كەرەك. تاعى ءبىر تۇيتكىل – جەرگە بەرىلەتىن كەپىلدىك قۇننىڭ تومەن بولۋى. كاداسترلىق باعالاۋ جۇيەسى قازىرگى نارىقتاعى شىنايى احۋالعا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارۋى كەرەك, كاداسترلىق قۇندى ايقىنداۋ ءتاسىلىن قايتا قاراۋعا ءتيىس. جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى كەدەرگىلەر قازىرگى زامانعا ساي شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا بوگەت بولىپ وتىر. بۇل رەتتە پرەزيدەنت جولداۋىندا ۇكىمەتكە كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جەر رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىرعانىن ەسكە سالىپ, قۇزىرلى مينيسترلىكتەر وسى ماڭىزدى جۇمىس بويىنشا نە ىستەلىپ جاتقانىن 7 كۇننىڭ ىشىندە بايانداۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى.
كەلەسى ماسەلە – جەر تەلىمدەرى ەلەكتروندى كونكۋرس ارقىلى بەرىلۋى قاجەت. جەر العان ازاماتتاردىڭ ەڭ باستى مىندەتى – جەردى ءتيىمدى يگەرۋ, ياعني, بەرىلگەن جەردى كادەگە جاراتۋ. بۇعان قوسا جەر رەسۋرستارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە قاتىستى دەرەكتەر تولىق ەمەس. مۇنداي احۋال جەرگە باقىلاۋ جاساۋعا جانە يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. جەردى ءبولىپ-تاراتۋ ۇدەرىسى بويىنشا اقپارات اشىق ءارى قولجەتىمدى بولۋى قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى ءمان بەرگەن ءۇشىنشى ماسەلە – سۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, يرريگاتسيالىق جەلىلەردى جاڭعىرتۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, سۋ قويمالارىنىڭ شامامەن 60 پايىزى – اۋىل شارۋاشىلىعى ەنشىسىندە. اگرارلىق سالادا سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ, سايىپ كەلگەندە, ەلدەگى بۇكىل سۋ ەكوجۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەتىن فاكتورعا اينالىپ وتىر. اگروسەكتوردا زاماناۋي سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلىپ, سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن داقىلدار القابى ازايتىلۋدا. بۇل – ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى عانا. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, الداعى ءۇش جىلدا سۋ ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالار كەمىندە 1 ملن گەكتاردى قامتيتىن دەڭگەيگە جەتەدى. تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ جانە جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ ارقىلى سۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋدى جەدەلدەتكەن ءجون. سۋ شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىس جەتكىلىكتى, الايدا بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ جوسپارىمەن ءوزارا بايلانىستى بولۋعا ءتيىس.
– ءبىزدىڭ ۆەدومستۆولار ءتۇرلى جوسپار مەن جول كارتالارىن ازىرلەۋمەن اۋەستەنىپ كەتتى. ءتىپتى, ونىڭ كوبى ءوز ارالارىندا كەلىسىلمەيدى, ءجۇردىم-باردىم جاسالادى. مۇندايدى دوعارۋ كەرەك. مەملەكەت جۇمساعان ءار تيىننىڭ قايتارىمى بولۋعا ءتيىس. بۇل – داۋسىز. قارجىنى زاماناۋي سۋ پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن بەلسەندى قولداناتىن وڭىرلەرگە بەرۋ قاجەت. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ وڭىرلىك جوسپارى ۇكىمەت ازىرلەپ جاتقان سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى باس جوسپارىنا ەنگىزىلۋگە ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
تسيفرلاندىرۋدىڭ سەپتىگى مول
تورتىنشىدەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن نەسيە كولەمى ەل تاريحىندا العاش رەت 1 ترلن تەڭگەدەن استى. بۇل – وسىدان 5 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە ارتىق كورسەتكىش. نەسيە قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن بانكتەرگە قۇزىرلى مەكەمە تاراپىنان كەپىلدىك بەرۋ ءتاسىلى ەنگىزىلدى. بيىل «دامۋ» قورى 1 300 نەسيەگە كەپىلدىك بەردى. ءسويتىپ, نەسيە الۋعا مۇلكى جەتكىلىكسىز كوپتەگەن شارۋانىڭ, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا دەڭگەيدەگى فەرمەرلەردىڭ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپتى.
ەلىمىزدە وندىرىلەتىن تەحنيكا جەڭىلدەتىلگەن ليزينگپەن بەرىلە باستادى. بۇل ابدەن ەسكىرگەن تەحنيكانى جاڭارتۋعا ارنالعان وتە ءتيىمدى شەشىم بولدى. ءتورت جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 90 پايىزى توزىپ تۇرعان ەدى. بۇل كورسەتكىش بيىل 70 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستى بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ, ءارى قاراي جالعاستىرۋ قاجەت. قازىر شارۋالار الىپ جاتقان تەحنيكانىڭ 90 پايىزى قازاقستاندا شىعارىلعان. ەلىمىزدەگى 10 زاۋىتتا وسىنداي 19 ءتۇرلى تەحنيكا قۇراستىرىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا الەمگە تانىمال برەندتەر بار. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاقىندا اقش-قا جۇمىس ساپارى كەزىندە «John Deere» كومپانياسىمەن بىرگە قۇنى 2,5 ملرد دوللار بولاتىن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سوعان سايكەس الداعى بەس جىلدا ەلىمىزدە 3 مىڭعا جۋىق زاماناۋي تەحنيكا شىعارىلادى.
مەملەكەت باسشىسى, بەسىنشىدەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن تسيفرلاندىرۋمەن ناقتى اينالىسقان ءجون ەكەنىن العا تارتتى.
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە بارلىق سالاعا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ جولداۋىمدا باستى مىندەت رەتىندە اتالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن مۇنىڭ ءمانى وتە زور. سەبەبى جاڭا تەحنولوگيالار شىعىندى ايتارلىقتاي ازايتىپ, ونىمدىلىكتى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اقمولا وبلىسىندا وتكەن كەڭەستە جينالعان ءونىمدى تيىسىنشە ساقتاۋ جانە شىعىندى مەيلىنشە ازايتۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردىم. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى وسىعان بايلانىستى. الدىمىزدا تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىنىڭ كومەگىمەن مەملەكەتتىڭ بيداي قورىن ەسەپكە الاتىن جانە باقىلايتىن ءتيىمدى جۇيە قۇرۋ مىندەتى تۇر. ول ءۇشىن قولدانىستاعى استىق قامبالارىن جاڭعىرتىپ, زاماناۋي ەلەۆاتورلار سالۋ قاجەت. بيدايدى قابىلداۋدى جانە جونەلتۋدى ەسەپكە الاتىن ەلەكتروندىق جۇيەنىڭ بولۋى جەكە ەلەۆاتورلار قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ مىندەتتى ءبىر شارتى بولۋعا ءتيىس.
بۇگىندە كوپتەگەن شارۋا تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتى (سمارت-فەرما, اگرودرون, جەر سەرىگى تەحنولوگياسى جانە جي) بەلسەندى قولدانا باستادى.
بىراق جالپى ەل كولەمىندە قانداي دا ءبىر جۇيەلى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. جەكەلەگەن «اقىلدى» شەشىمدەردەن تولىق تسيفرلاندىرىلعان اگرووندىرىسكە كوشۋ كەرەك. ءاربىر شارۋاشىلىق تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا نيەتتى بولعانى ءجون. مەملەكەتتىك قولداۋ وندىرىسكە يننوۆاتسيانى, سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزىپ جاتقان كاسىپورىندارعا بەرىلۋى قاجەت. اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى اقپاراتتىق جۇيەلەردى وڭتايلاندىرۋدى جالعاستىرعان دۇرىس. قازىر ولاردىڭ اراسىندا بايلانىس مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. كوپ جاعدايدا شەشىمدەر قاتە ستاتيستيكا نەگىزىندە قابىلدانادى. ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىنىڭ ناتيجەسى سالاداعى ناقتى جاعدايدى كورسەتۋگە ءتيىس. جيناقتالعان مالىمەتتەر اگروسەكتورداعى تسيفرلىق جۇيەلەردى ودان ءارى دامىتۋ مەن جاڭعىرتۋعا نەگىز بولادى.
ۇكىمەت ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, سالالىق اقپاراتتىق جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋدى, سونداي-اق مالىمەتتەر ساپاسىن تۇراقتى تۇردە باقىلاۋعا الۋى كەرەك. ەلەكتروندىق اگروونەركاسىپ كەشەنى پلاتفورماسىنىڭ بازاسىندا سالانى كەشەندى باسقارۋعا ىقپال ەتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مالىمەتتەرىنىڭ بىرىڭعاي ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرعان دۇرىس, دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
اگروونەركاسىپتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماڭىزدى
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, التىنشىدان, تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت. ەلىمىزدەگى اگروونەركاسىپ كەشەنى كوبىنە شيكىزات شىعارۋمەن شەكتەلىپ وتىر. مۇنى اشىق ايتقان ءجون. اۋىل شارۋاشىلىعىن جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن وزىق سالا رەتىندە دامىتۋ – ماڭىزدى مىندەت. 2023 جىلى اگروونەركاسىپتەگى وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسى نەبارى 35 پايىز ەدى. ال بيىل 50 پايىز بولدى. كەلەسى جىلى 70 پايىزعا تولىق جەتۋى كەرەك. قازىر بۇل سالاعا شەتەل ينۆەستورلارىن تارتۋ جۇمىسىن تەزدەتۋ قاجەت. ءتيىستى جوبالار از ەمەس, ولاردىڭ بىرنەشەۋىمەن جيىن الدىندا تانىستىم, بىراق ءبىر جەردە توقتاپ قالۋعا بولمايدى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باستى باعىتتارى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى – جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىسى. اسىرەسە وزىق تەحنولوگياسى بار شەتەل ينۆەستورلارىن ەلگە اكەلىپ, ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت. جولداۋدا «ينۆەستيتسياعا تاپسىرىس» ءوندىرىستىڭ سۇرانىسىنا ساي بولۋى كەرەك ەكەنى ايتىلعان. ۇكىمەت اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى 200-دەن اسا ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ءتىزىمىن جاسادى. جالپى قۇنى شامامەن 4 ترلن تەڭگە ء(ۇش جىلدا) بولاتىن بۇل جوبالار 12 باعىت بويىنشا جاسالعان. ەندى وسى جوبالارعا بارلىق دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك, ياعني ورتالىق تا, ايماقتار دا وسى جۇمىسقا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋى كەرەك. جوبالاردىڭ قاشان جانە قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىن مۇقيات ويلاستىرعان ءجون. اكىمدىكتەر جانە مينيسترلىكتەر جەدەل ءارى ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى باسا ايتقان جەتىنشى ماسەلە – ونىمدەرىمىزدى حالىقارالىق نارىققا كوپتەپ شىعارۋ جايى. ەلىمىز استىق ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى 10 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرەدى. سونىمەن قاتار ۇن ەكسپورتتاۋ ىسىندە كوش باستاپ تۇر. قازاقستان استىعى ورتالىق ازيا, يران, اۋعانستان ەلدەرى سەكىلدى ءداستۇرلى نارىقتارمەن قاتار ەۋروپا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن سولتۇستىك افريكاعا, اتاپ ايتقاندا, بەلگيا, پورتۋگاليا, نورۆەگيا, ۇلىبريتانيا, ۆەتنام, ماروككو, الجير مەملەكەتتەرىنە دە جەتكىزىلە باستادى. بۇل ءبىزدىڭ استىق ەكسپورتى گەوگرافياسىنىڭ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ەلىمىز مايلى داقىلدار مەن وسىمدىك مايىن دا كوپتەپ سىرتقا شىعارا باستادى. وتكەن جىلى ءبىز حالىقارالىق نارىققا 18 مىڭ تونناعا جۋىق قوي ەتىن شىعارىپ, وسى سالا بويىنشا 10 وزىق مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەندىك. دەگەنمەن الەۋەتىمىز بۇدان دا مول.
جالپى, اگروونەركاسىپ كەشەنى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 5 ملرد دوللاردان اسادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 200-دەن استام ءتۇرى 70 مەملەكەتكە ەكسپورتتالادى. اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى الەۋەتىمىز بۇل كورسەتكىشتەن الدەقايدا جوعارى. ونىڭ ۇستىنە الەمدە ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان ستراتەگيا دۇرىس تۇزىلسە, «Qazaq Organicfood» برەندى حالىقارالىق نارىقتا لايىقتى ورنىن الادى. ەلىمىزدە ورگانيكالىق ونىمدەر شىعارۋ ستاندارتتارى بەكىتىلدى. وسى باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت. برەندتەرىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ – سالالىق قۇرىلىمدار مەن ەلشىلىكتەردىڭ مىندەتى. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, الداعى 10 جىلدا الەمدە مال ەتىنە سۇرانىس 233 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايۋى مۇمكىن. قازاقستان ەتتىڭ وسى ءتۇرىن ەكسپورتتاۋشى ءىرى ەلدەردىڭ ءبىرى بولا الادى. العاشقى كەزەكتە ازيا ەلدەرىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قوي ەتىن ەكسپورتتاۋدا ەلىمىز موڭعوليا, نيدەرلاند, يسپانيا جانە فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەردەن كەيىنگى ورىندا تۇر. بىراق بىزدە جايىلىمدىق جەر جەتكىلىكتى. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن تولىق تانىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت.
– جولداۋدا اگرارلىق ەكسپورتتى دامىتۋدىڭ جوسپارىن ازىرلەۋ جونىندە مىندەت جۇكتەدىم. بۇل قۇجات لوگيستيكانى, ۆەتەريناريالىق جانە فيتوسانيتاريالىق ستاندارتتاردى, سونداي-اق ساۋاتتى ماركەتينگتىك ستراتەگيانى ەسكەرە وتىرىپ دايىندالۋى كەرەك. ماسەلەن, پارسى شىعاناعى ەلدەرى ءبىزدىڭ ەت ونىمدەرىن جىل بويى تاسىمالداۋعا نيەتتى. بىراق بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن اۋە كولىگىمەن تاسىمالداۋ ءىسى دۇرىس ۇيلەستىرىلمەگەن ءارى ءتيىستى دەڭگەيدە رەتتەلمەگەن. كوپ جاعدايدا كاسىپكەرلەر جۇكتى جەتكىزۋ ماسەلەسىن وزدەرى شەشۋگە ءماجبۇر. بۇگىن ماعان تۇراقتى رەيستەرمەن امىرلىكتەرگە ەت جەتكىزىلە باستاعانى جونىندە مالىمەت بەرىلدى. بۇل تاجىريبەنى اسا دۇرىس دەپ ايتا المايمىز. سونىمەن قاتار استانا, الماتى, شىمكەنت, اقتوبە, قاراعاندى, اقتاۋ اۋەجايلارى لوگيستيكاسى دامىعان ءارى حالىقارالىق اۋە باعىتتارىمەن ينتەگراتسيالانعان وڭىرلىك حابقا اينالا الادى. ولارعا ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار اياسىندا ارتىقشىلىقتار بەرىلگەن. اۋەجايلاردىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سىرتقى نارىققا ۇزدىكسىز جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ماسەلەنى ۇكىمەت جان-جاقتى پىسىقتاۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
اۋىل – ازاماتىمەن كورىكتى
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت كەيىنگى كەزدەرى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەردەن جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىنى جونىندە كوپ ءوتىنىش ءتۇسىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
– بۇل تۇيتكىل, اسىرەسە, ەگىن ەگۋ, جيىن-تەرىن ناۋقانىندا, ءوندىرىستى كەڭەيتۋ نەمەسە جاڭا نىساندار قۇرىلىسى كەزىندە قاتتى سەزىلەدى. مامان تاپشىلىعى كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارى ەسەبىنەن ءىشىنارا شەشىلەدى. شارۋالار كۆوتانى كوبەيتۋدى سۇرايدى. ولاردىڭ تالابىن ءىشىنارا ورىنداۋعا بولاتىن شىعار. بۇل ءوزى قىزىق جاعداي: ءبىرى اۋىلدا جۇمىس جوق دەسە, ەندى ءبىرى جۇمىسشى جەتىسپەيدى دەپ شاعىمدانادى. ارينە, جۇمىس بار, بىراق ونىمەن شۇعىلداناتىن ادام از. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەدى: اۋىل شارۋاشىلىعى دامىسا, ەڭ الدىمەن اۋىلدىڭ جاعدايى جاقسارادى. مەملەكەت اۋىل-ايماقتاردى كوركەيتۋ ءۇشىن كوپتەگەن جوبانى قولعا الدى. ينفراقۇرىلىم سالۋدان باستاپ, اۋىلعا بىلىكتى مامان تارتۋ ماسەلەسىنە دەيىن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. 2019 جىلدان بەرى «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وسى جوبا اياسىندا اۋىل ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 700 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىندى. بۇكىل ەل بويىنشا 2,5 مىڭنان اسا ەلدى مەكەندە ناقتى جۇمىس اتقارىلدى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا 600-دەن اسا بىرلەستىك قۇرىلدى. ۇكىمەت بيىل ايماقتاردى دامىتۋ تۋرالى ارنايى تۇجىرىمداما قابىلدادى. سوعان سايكەس اۋدان اكىمدەرىنىڭ قۇزىرى كەڭەيدى. ەندى ولار اۋداندى دامىتۋ جوسپارىن ءوز دەڭگەيىندە, دەربەس ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرا الادى. اكىمدەر ءىرى كومپانيالارمەن كەلىسىم جاساپ, بىرلەسكەن شارۋاشىلىقتاردىڭ (كووپەراتيۆتەردىڭ) ءونىمىن وتكىزۋگە كومەكتەسۋى قاجەت. جالپى, اۋىلعا جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ وتە ماڭىزدى. بۇل جۇمىسقا بيزنەس وكىلدەرى بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك. تابىسقا جەتكەن ءاربىر كاسىپكەر ءوز اۋىل-ايماعىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسىپ, قارجى سالسا, ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ەلدى مەكەن كوركەيە تۇسەرى انىق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەڭبەكقور, ماقساتى ايقىن ازاماتتارىمىز كۇندەلىكتى ماڭداي تەرىمەن ۇلتتىق بايلىعىمىزدى ەسەلەپ, ەل كەلەشەگىنىڭ جارقىن بولۋىنا ايانباي ۇلەس قوسىپ جاتقانىن, مۇنداي ىسپەن اينالىسىپ جاتقان ادامدارعا قولايلى جاعداي جاساپ, ەلىمىزدىڭ شىنايى پاتريوتتارىن ىنتالاندىرىپ وتىرۋ كەرەك ەكەنىن, بۇل شارۋانى نازاردان تىس قالدىرمايتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلىندا ەڭبەك ادامدارىنا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىپ جاتىرمىز. ناعىز ەڭبەك, قايناعان تىرلىك اۋىلدا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەكەنى ءسوزسىز. ءوز ىسىنە تياناقتى, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى, ادال ازاماتتار قاشاندا تابىسقا جەتەدى. بىلتىر مەملەكەتتىك ماراپاتتار جۇيەسىنە «قازاقستاننىڭ اگرارلىق سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعى ەنگىزىلدى. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن 9 ازاماتقا بۇگىن العاش رەت وسى قۇرمەتتى اتاقتى تاپسىرامىز. بۇگىن ورتامىزدا اقتوبە وبلىسىنان كەلگەن امانعوس تولەۋوۆ دەگەن ازامات وتىر. ول باسقارىپ وتىرعان كاسىپورىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا زور تابىسقا جەتىپ, ايماق تۇرعىندارىن ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. مەن ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋداعى اسا ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن امانعوس سانسىزباي ۇلى تولەۋوۆكە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. جاقىندا رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا قىرىق بەس جىلدىق تاجىريبەسى بار مەحانيزاتور مۇرات قاراجۇمانوۆ تا ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتقا يە بولۋى – زاڭدى قۇبىلىس. سەبەبى بۇل – حالقىمىزدىڭ ناعىز ەڭبەك ادامىنا كورسەتىپ جاتقان زور قۇرمەتى جانە شىنايى ىقىلاسى. ماراپاتتارىڭىز قۇتتى بولسىن! – دەدى پرەزيدەنت.
وسى فورۋمدا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولىنان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ 30 ەڭبەككەرى مەملەكەتتىك ناگرادا الدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىر ادام – «پاراسات» وردەنىنىڭ كاۆالەرى, سالانىڭ 6 وكىلى «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. II دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى» وردەنىمەن 1 ازامات, III دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى» وردەنىمەن 10 ادام, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن 6 ەڭبەككەر ماراپاتتالدى. سونداي-اق بۇگىنگى ءىس-شارادا «قازاقستاننىڭ اگرارلىق سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا وزات اتانعان ءتورت ازاماتقا العاش رەت تاپسىرىلدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمى اياسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىندە قولدانىلاتىن تسيفرلىق شەشىمدەر كورمەسىمەن تانىستى. مەملەكەت باسشىسىنا دەرەكتەردى ەسەپكە الۋعا, بولجاۋعا جانە تالداۋعا ارنالعان تسيفرلىق سەرۆيستەر, سونداي-اق اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋدى كوزدەيتىن وتاندىق ستارتاپتار تۋرالى باياندالدى.
