اتالعان ىشكى ساياسات تۇجىرىمداماسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋلارى, ۇلتتىق قۇرىلتاي شەشىمدەرى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە دايىندالدى. وسى ۇدەرىستە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ازىرلەگەن بىرقاتار اناليتيكالىق جازبالار مەن ۇسىنىستار ەسكەرىلىپ, قوعام دامۋىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تەتىكتەرى ايقىندالدى. بۇل – اكادەميالىق قاۋىمداستىقتىڭ ەل بولاشاعىنا ستراتەگيالىق تۇرعىدان اسەر ەتە باستاعانىنىڭ ناقتى دالەلى.
ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى مەن رۋحاني ورلەۋىنىڭ نەگىزى – ءبىلىم مەن عىلىم. اكادەميانىڭ باستى مىندەتى – عىلىمي ناتيجەلەردى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋىنا باعىتتاۋ, ۇلتتىق ساياساتتىڭ مازمۇنىن عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەۋ. وسى ماقساتتا اكادەميا ساراپتامالىق جانە فورسايتتىق (foresight) زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن ولقىلىقتاردى انىقتاپ, ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار بەرەدى.
قازىردە 70-تەن اسا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وڭىرلىك فورسايت-سەسسيالار وتكىزىلىپ, 220 پەرسپەكتيۆالى مىندەتتەر انىقتالىپ, سالالىق مينيسترلىكتەرمەن كەلىسىمدەلگەن 65 عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرما دايارلاندى.
«Korea Institute of Science and Technology Information» (KISTI) ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ «AI SilkNet» عىلىمي-تەحنولوگيالىق فورسايت جانە بولجامالى تالداۋ ورتالىعى قۇرىلدى. «AI SilkNet» عىلىمي دەرەكتەر مەن تەحنولوگيالار تۋرالى مالىمەتتەردى بىرىكتىرىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستاردى ايقىندايدى. جاڭا جۇيە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ بولاشاق باعىتتارىن بولجاپ, الداعى ۇردىستەردىڭ العاشقى بەلگىلەرىن دە انىقتاي الادى: فورسايت-مودۋل جاھاندىق ۇردىستەردى تالداپ, بولاشاقتا ماڭىزدى باعىتتاردى ايقىنداۋعا كومەكتەسەدى.
عىلىمدى ۇلتتىق دامۋدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرۋ – بۇل تەك اكادەميالىق مىندەت ەمەس, ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق تاۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستى شارتى. پاتريوتتىق تاربيە جانە جاۋاپتى ازامات بولۋ يدەولوگياسى قۇجاتتىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندالعان. ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن ادىلدىك قۇندىلىقتارى «ادال ازامات» قاعيداتىندا كورىنىس تاپقان. بۇل قاعيدات ازاماتتاردى زاڭدى سىيلايتىن, ءبىلىمدى, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن, وتانشىل, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن, ەڭبەگىمەن قوعامدا قۇرمەتكە بولەنەتىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇگىندە قوعامدا شىنايى پاتريوتيزم مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرۋ, قوعامنىڭ مورالدىق جانە ەتيكالىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ اسا ماڭىزدى.
ۇزدىك تاجىريبەنى جانە الەمدە قابىلدانعان ستاندارتتاردى بەيىمدەۋ نەگىزىندە اكادەميانىڭ عىلىمي ەتيكا كودەكسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. يۋنەسكو ۇلتتىق كوميسسياسىمەن بىرلەسىپ عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ بيوەتيكا كودەكسى ازىرلەندى.
پاتريوتتىق تاربيە جاستاردى مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋعا, ءوز ەلىنىڭ تاريحي جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن قادىرلەۋگە, سونىمەن قاتار وتان تاعدىرىنا جاناشىرلىقپەن قاراۋعا باۋليدى. بۇل باعىتتا اكادەميا جاس ۇرپاق اراسىندا عىلىمدى دارىپتەۋ, زەرتتەۋشىلىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە وتانىمىزدىڭ بولاشاعىنا جاناشىر ۇرپاق تاربيەلەۋ جۇمىسىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا 2025 جىلدىڭ 16 مامىرىندا وقۋشىلار اراسىندا ءبىرىنشى جاس زەرتتەۋشىلەر فورۋمى وتكىزىلىپ, تۇڭعىش رەت «جاس زەرتتەۋشىلەر اكادەمياسى» قۇرىلدى. وسىعان سايكەس وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىمەن ەكىجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, بىرلەسكەن جۇمىس باعدارلاماسى ازىرلەنىپ جاتىر. اكادەميانىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە العاش رەت عىلىمي-تانىمدىق ء«ال-ءجابردىڭ اتاسى» جۋرنالى اي سايىن جارىق كورىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن وقىتۋشىلارىنا ۇسىنىلىپ جاتىر. جاس بۋىن مەن ورتا بۋىن اراسىندا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك ورگانى رەتىندە جاس عالىمدار كەڭەسى قۇرىلدى. كەڭەسكە عىلىم سالاسىندا وزىندىك ورنى بار رەسپۋبليكا بويىنشا ەلىمىزدىڭ ەڭ بەدەلدى جاس, قالىپتاسقان عالىمدار كىردى. جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭعا «جاس عالىمدار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسى» ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جۇمىس توبى تاراپىنان تولىقتاي قولداۋ تاپتى.
بۇل باستامالار جاس عالىمداردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ بويىندا ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ قۇندىلىعىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق قوعامدىق كەڭەستەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ دە قۇجاتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلعان.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى اتىراۋدا وتكەن ءىىى ۇلتتىق قۇرىلتايدا وڭىرلىك عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا «قۋاتتى وڭىرلىك عىلىم – قۋاتتى ءوڭىر» باستاماسىن ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن اكىمدىكتەر جانىنان عىلىم جانە تەحنولوگيا بويىنشا كەڭەستەر قۇرىلدى. اكادەميا وسى كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ, وڭىرلەردى عىلىمي-ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋ بويىنشا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. وسى باستاما اياسىندا اكىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ 10 وڭىرىندە (اقمولا, جامبىل, شقو, قاراعاندى, ماڭعىستاۋ, قوستاناي, اباي, اتىراۋ, الماتى وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا) اكادەميا تورالقاسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى وتكىزىلدى. كوشپەلى وتىرىستار ناتيجەسىندە عىلىم مەن يننوۆاتسيا دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى (اگرارلىق عىلىم, بيوالۋانتۇرلىلىك, كومىرتەكتى ەگىنشىلىك, كولىك ماگيسترالدارى, فارماتسەۆتيكا عىلىمى, يادرولىق ەنەرگەتيكا, جاڭا ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار, ۇلتتىق گەنەتيكالىق بانك) بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار كورسەتىلگەن ساراپتامالىق جازبالار دايىندالىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا ۇسىنىلدى. بۇل تاجىريبە ايماقتىڭ دامۋ ستراتەگيالارىن ناقتى عىلىمي نەگىزگە سۇيەنىپ ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇجىرىمداماداعى ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتى قازىرگى قوعامداعى پىكىر الۋاندىعىن بىرلىككە اينالدىراتىن ماڭىزدى يدەيا رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل قاعيدات مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, ەل مۇددەسىنە ساي قابىلداناتىنىن بىلدىرەدى. جاھاندىق جانە وڭىرلىك وزگەرىستەردىڭ ۇدەي تۇسكەن كەزەڭىندە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ, مادەني ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ مىندەتتەرى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە.
وسى ورايدا اكادەميادا ەلىمىزدىڭ بەدەلدى عالىمدارى مەن اكادەميكتەرى كىرەتىن ءبىلىم جانە قوعامدىق دامۋ بولىمشەسى جۇمىس ىستەيدى. بولىمشەنىڭ جۇمىس توبى اياسىندا پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەسكە, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتايعا ۇلتتىق عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار بەرىلەدى. الداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋداعى عىلىمنىڭ رولىنە قاتىستى ۇسىنىس دايىندالدى.
اكادەميا ۇلتتىق تۇتاستىقتى زەرتتەيتىن «ۇلتتىق بىرەگەيلىك جانە قوعامدىق دامۋ» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ورتالىق قوعامداعى الەۋمەتتىك-مادەني ۇدەرىستەردى كەشەندى زەرتتەپ, گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتانۋلىق فاكتورلاردى تەرەڭ تالداۋعا ارنالعان مامانداندىرىلعان عىلىمي الاڭ بولماق. ول الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەردىڭ ۇيلەستىرۋ ورتالىعى رەتىندە عىلىمي ينستيتۋتتار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتادى جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭاشا پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قۇجاتتا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن تاعى ءبىر باعىت – قوعامدا جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق قۇندىلىقتارىن, بىلىمگە قۇشتارلىق پەن عىلىمدى دارىپتەۋ. عىلىم – قوعامنىڭ دامۋىنا, جاس ۇرپاقتىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ۇلتتىق مادەنيەت پەن قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان نەگىزگى فاكتور. اكادەميا بۇل باعىتتا جاستاردىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا, زەرتتەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جانە عىلىمي ەتيكاعا باۋلۋعا بايلانىستى جۇمىستار جۇرگىزەدى. اكادەميا ەلىمىزگە جانە شەتەلگە تانىمال عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «QazScience» عىلىمي-اكادەميالىق سەمينارلار سەرياسى مەن تالقىلاۋلارىن ۇيىمداستىرىپ, وتاندىق عىلىمي جەتىستىكتەردى كەڭ اۋديتورياعا, اسىرەسە جاستارعا ناسيحاتتاپ, جاس ۇرپاقتىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, ولاردى عىلىمعا باۋليدى. سونىمەن قاتار اكادەميا جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان فورسايت زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىلىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, تەلەارنالار مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانىپ وتىر. بۇل – عىلىمنىڭ قوعام ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىسىن كۇشەيتەتىن ماڭىزدى ءۇردىس. اكادەميا عىلىمدى قوعامدا كەڭىنەن, جاڭاشىل ناسيحاتتاۋ باعىتىندا «Qazaqstan» ۇلتتىق ارناسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, عىلىمدى قاراپايىم ءارى قىزىقتى تۇردە تۇسىندىرەتىن تەلەجوبانىڭ ءسينوپسيسىن ازىرلەپ جاتىر.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتتاعى جاڭا قاعيداتتارىن تولىق قولداي وتىرىپ, عىلىم مەن قوعامنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىن كۇشەيتۋگە, ەلدىك سانا مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى تەرەڭدەتۋگە, جاۋاپتى ازاماتتىق يدەولوگيانى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەدى. ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدى, مادەني جانە مورالدىق دامۋى – ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن, ولاردىڭ جاسامپاز وي-پايىمى جانە عىلىمي جەتىستىكتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
عىلىم – ەل دامۋىنىڭ ەڭ سەنىمدى تىرەگى, ۇلتتىڭ ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن جانە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى كۇش. سوندىقتان عىلىمدى دارىپتەۋ – تەك اكادەميالىق مىندەت ەمەس, ازاماتتىق پارىز جانە بولاشاققا قىزمەت ەتۋدىڭ ەڭ بيىك ۇلگىسى.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك
