ال ۇستىنسىز قاشاندا – ۇسقىنسىز. ول ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر ءبىر ورتكە ورانادى, قۇلايدى, قۇلاعاندا دا ويران-بوتقاسى شىعىپ, قايتا كەلمەستەي شىلپارا ىدىرايدى. بىراق كۇيرەمەي تۇرىپ ءوزىنىڭ قۇبىجىق كەيپىن «سۇيكىمدى», ءىبىلىسي تىرلىگىن «باياندى» ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن قانشاما ۇلتتاردىڭ, ۇلىلاردىڭ تاعدىرىن ءراسۋا قىلادى. وسى ءزىلمان سالماقتى – نەمىستىڭ ەسسەيست اقىنى گوتفريد بەنن ايتپاقشى: «…ەرلەر مەن توبىر كوتەرەدى». ۇلت تاعدىرى سونداي تاركىگە تۇسكەن شاقتا ەرلەر مەن ساتقىندار قاتار پايدا بولادى. ەرلەر وتقا كىرەدى, ساتقىندار ساپقا كىرەدى. ساتقىندار – كەمتالانتتار مەن مەنمەندەردەن, مانساپقورلار مەن دۇنيەقورلاردان, ولەرمەندەر مەن پىسىقايلاردان شىعادى. بۇل دا ءبىر جازىلماعان زاڭدىلىق شىعار.
ادامزاتتىڭ وتكەن-كەتكەنىن زەردەلەپ وتىرساق, باعى تايعان ۇلتتاردىڭ ءنانتالانت, الايدا كەمتالانت ۇلدارىنىڭ حالال قانى تاريح بەتتەرىن ايعىزداپ تاستاعان. ونى جۋىپ, نە تىرناپ تازارتۋ مۇمكىن ەمەس. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا, ءبىر زەردەلى زەرتتەۋشى شىعىپ, ۋاقىتتا ەسەسى, تاريحتا اقىسى كەتكەن ۇلتتاردىڭ – توپىراعىنىڭ شەگى مەن ەل-جەرىنىڭ كەگى جولىندا ءشايىت كەتكەن ەرلەرىن تۇگەندەي قالسا, قازاقتان اسىپ تەپەرىش كورگەن, قازاقتان اسىپ تەپكى جەگەن, قازاقتان اسىپ اسىلدارىنان ايرىلعان ەل جوق بولىپ شىعارىنا يمانىم كامىل.
ورىستىڭ ەكى يمپەرياسى قاتار تالاعان اتاجۇرتتاعى قازاقتى ايتپاعاندا, قىتاي اجداھاسىنىڭ كومەيىندە جۇتىلىپ كەتكەن اياۋلىلارىڭدى ويلاعاندا, شاينالعان بارماعىڭ تەمىرقاقپانداعى كوكبورىنىڭ جىلىنشىگىندەي سىرقىرارى حاق. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ دەمەك بۇل – اتىڭنان اينالايىن ءايجۇزدى ازاتتىقتى قازاقتاي سۇيەتىن ەل دە كەم دەگەن ۇعىمعا ىرىقسىز اكەلەدى. «اتاسى ايعا شاۋىپ مەرتىكسە دە, ارىستاندىعىن قويمايتىن» بۇل نەعىلعان تەمىرج ۇلىن تاۋەكەل دەپ تاڭعالماسقا ءاددىڭ جوق!
ءجا, ايتپاق كەپكە توتە كوشەيىك. ءبىز كەشەگى كەڭەستىك «تەمىرشىمىلدىق» داۋىرىندە «قىتايداعى قازاق ادەبيەتىمەن» تام-تۇمداپ قانا تانىسا الدىق. ەكى مەملەكەت تە قازاقتىڭ ءبىر-بىرىمەن قويىن-قولتىق ەتەنە بولىپ كەتۋىنە ەش مۇددەلى ەمەس-ءتىن. تاڭجارىق جولدى ۇلى, بۇقارا تىشقانباەۆ, قاجىعۇمار شابدان ۇلى, ومارعازى ايتان ۇلىنىڭ شىعارمالارىنان نەكەن-نۇقان حاباردار بولدىق. قىتاي قازاقتارىنىڭ ومىرىمەن سوناۋ 70-جىلدار ورەسىندە جازىلعان ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ «سوڭعى كوش» ديلوگياسى ارقىلى عانا مەيىرىمىز قانا قاۋىشتىق. ء«ۇش ايماق كوتەرىلىسى», «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى», «مادەني رەۆوليۋتسيا» دەگەن ۇعىمدار بىزگە ءبىر جىراق مەكەندەردە وتكەن الىس وقيعالار سەكىلدى ەلەس بەرەتىن.
قىتايدان قونىس اۋدارىپ كەلگەن اعايىندار دا, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, وزدەرى جايلى تىم ساراڭ سويلەيتىن. ءسويتىپ, جۇرگەندە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتتى. ەل مەن ەل جامىراي تابىستى. سول كەزدە (1999) اتاجۇرتقا اسىعىپ جەتكەندەردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى, تاڭجارىقتانۋشى, ارعى بەتتەگى قازاق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋشى ورازانباي ەگەۋباەۆ اقساقال بولاتىن. ارداقتى اقىن تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ عاجايىپ مۇراسىن تاستيىقتاپ جيىپ, تۇبىجىكتەپ جاريالاپ, تاپسىرلەپ عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ, قازاقتىڭ ەڭ ءبىر قوماقتى دا ساپالى بولىگى – التاي, تارباعاتاي, ىلە ايماقتارىن جايلاعان ەلدىڭ كوكىرەگىندە قاتتالعان اسىل قازىنا – اۋىز ادەبيەتى مۇرالارىن شاشپاي-توكپەي جيناۋ تۇتاس ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ اتقارا الار قىزمەتى دەسەك, ەش اسىرە ءسوز ەمەس.
* * *
1935 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا شىڭجاڭنىڭ شاعانتوعاي اۋدانى ويقۇدىق اۋىلىندا دۇنيەجارىق قاقپاسىنان ەنگەن بولاشاق جازۋشىنىڭ تاعدىرى دا ءوز زامانداستارى سىقىلدى تار كەزەڭگە تاپ كەلدى. ونىڭ بالالىق شاعى ء«ۇش ايماق كوتەرىلىسىنىڭ» ناتيجەسىندە قۇرىلعان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وتە جىمىسقى جولمەن – كەڭەس وكىمەتى مەن قىتاي تاراپتىڭ ىمىرالاسۋى, ىم قاعىسۋىمەن قۇردىمعا كەتكەن تۇسى ەدى. قاسيەتتى قانمەن كەلگەن جەڭىس كوزاپارا بايانسىز ەتىلدى. شىعىس تۇركىستان قىتايدىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميالى ولكەگە اينالىپ, بۇرىنعى ۇلت قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردىڭ ءبارى ۋىستان شىعىپ كەتتى. ەندى ەركىن دەمالا باستاعان قازاقتىڭ مويىنىنا اجىرعى, قولىنا قولاتقى قايتا كيگىزىلىپ, ءدىلى مەن تىلىنە كۇزەت قويىلدى.
ال ورازانبايدىڭ جانە ونىڭ قانداس-تاعدىرلاستارى: ماعاز رازدان ۇلى, ومارعازى ايتان ۇلى, قاجىعۇمار شابدان ۇلى, زەينوللا سانىك, راحمەتوللا اپشە ۇلى, ورازحان احمەت, قاۋسىلحان قوزىباي, ءجۇمادىل مامان, قۇماربەك ساقارين, قاسىمحان ۋاتحان ۇلى, سەرىك قاپشىقباي, ازىلبەك كىنازبەك, ت.ب. سىندى ءسوز يەلەرىنىڭ ومىرلەرى تاكلاماكان ءشولىنىڭ تارىم ايماعى مەن تۇرپانداعى ازاپتى لاگەرلەردە وكسىدى.
ءسويتىپ, ارقايسىسى كۇللى ءبىر ۇلتقا ايبار, ابىروي بولاجاق تۇلعالاردىڭ التىن باستارى – قايداعى ءبىر «قىزىل» ەسۋاستىڭ «مادەني توڭكەرىس», «ۇلكەن سەكىرىس» سىقىلدى ەساۋان يدەياسىماقتارىنىڭ دوبىنا اينالدى. شىندىعىندا, ماو ءوزىنىڭ جۋنگوىشىلىك يدەيالىق جاۋلارىنا قارسى سوعىس اشىپ قويعان جوق, ول سول سىلتاۋمەن قازاقتاي ۇلى حالىقتىڭ كەۋدەسىنەن جۇرەگىن ج ۇلىپ الىپ, ميىن تارىداي شاشىپ تاستاماق بولدى.
قانشا جۇرەگىن جاسىتام, جىگەرىن قۇم قىلام دەگەنمەن قازاق ارىستارى ول ازاپتى ساپاردان قايتا بۇرىنعىدان دا قايرالىپ, شىڭدالىپ, شىنىعىپ, تۇلعالانىپ ورالدى. مىنە, سولاردىڭ ءبىرى ورازانباي ەگەۋباي ەدى.
ورەكەڭنىڭ ارعى بەتتەگى شىعارماشىلىق جولىن ءۇستىرت شولىپ وتكەندە كوزگە ىلىنگەنى مىنالار: ء«ومىر وتكەلدەرى» (اڭگىمەلەر مەن پوۆەست, 1982, ءۇرىمشى), «ادام, ات, يت» (پوۆەستەر, 1991, ءۇرىمشى), «تاۋ ۇلى» (كينورومان, 1991, ىلە), «تاڭجارىق» (بەس سەريالى كوركەم تەلەفيلم, 1992, بەيجىڭ), «تاڭجارىقتانۋ» (1995, ىلە), «قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار – تاڭجارىق جولدى ۇلى» (2000, بەيجىڭ), «تاڭجارىق». تاڭدامالى شىعارمالارى» (قۇراستىرعان و.ەگەۋباەۆ. 1985–1995, ءۇرىمشى), «تاڭجارىق اقىننىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى» (2001, ءۇرىمشى), «زەرتتەۋ ماتەريالدارى» (دىندىك قيسسالار, 1985, ءۇرىمشى), «قازاق حيسسالارى – باتىرلىق, تاريحي جىرقيسسا» (4ت., 1984–1987, بەيجىڭ), «قازاقتىڭ عاشىقتىق جىرلارى» (3 ت., 1982–1996, ءۇرىمشى) جانە بۇلاردان باسقا 13 شىعارماسى حانزۋشا جاريالانعان.
ورازانباي اعا ەلگە كەلىپ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن جىلدارىن, ينستيتۋت شىعارعان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» جيناعىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقانىن, شىڭجاڭ قازاقتارى اۋىز ادەبيەتى مۇرالارىنىڭ 20 تومىن شاشاۋ شىعارماي تۋعان ادەبيەت مۇحيتىنا اعىندى اق داريا عىپ جالعاعانىن ەپتەپ ءبىلۋشى ەدىم.
ال مۇراسىمەن دەندەپ تانىسقانىم, اۆتوردىڭ 2017 جىلى شىققان بەس تومدىق شىعارماسى قولىما تيۋىمەن باستالدى. كوپ ۇزاماي جازۋشىنىڭ ۇلى ايدىنمەن جۇزدەستىم. ىسكەر, كاسىپكەر ازامات ەكەن. ماقساتى – سارىارقانىڭ ويى مەن قىرىن قازاقتىڭ قاسيەتتى تىلىندە سويلەيتىن ەلگە, ەلدىڭ الدىن «قازاقشا ماڭىرايتىن» مالعا تولتىرۋدى ارماندايتىن ايدىن تۇيدەي قۇرداسىم بولىپ شىقتى. بۇل بايلانىسىمىزدى ودان ءارى نىعايتتى. قالامگەردىڭ قاراشاڭىراعىندا الدەنەشە مارتە مەيمان بولىپ, مەڭتاي شەشەمىزدىڭ اق باتاسىن الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وسى جەردە انامىز مەڭتاي قابىلقىزى تۋرالى ءبىر اڭگىمەنى قوزعاۋدىڭ رەتى كەلگەندەي…
80-جىلداردىڭ باسى بولسا كەرەك, ۇزاق جىلعى ايداۋدان ورالعان قازاق قالامگەرلەرى ءبىر شاڭىراقتا باس قوسادى. داستارقانداعى كوڭىلدى وتىرىس ۇستىنە مەڭتاي كىرىپ كەلەدى. سول كەزدە توردە وتىرعان قاجىعۇمار شابدان ۇلى ورنىنان تۇرا كەلىپ ءاز باسىن يەدى. مۇنى ەرسىلەۋ كورگەن ماعاز رازدان: «كەلىنگە باسىڭدى يگەنىڭ نە بولعانىڭ؟» دەپ ەسكەرتۋ جاسايدى. سوندا قاجىعۇمار: «ەي, ماعاز, مەن كەلىنگە ەمەس, قازاقتىڭ قاستەرلى اناسىنا باسىمدى ءيدىم! كانە, قايسىمىزدىڭ قاتىنىمىز وسى مەڭتاي قۇساپ ەرىنىڭ سوڭىنان ەرىپ ءجۇرىپ, تارىمنىڭ تاقسىرەتىن تارتىپ, ازاماتى كورگەن ازابىن بىرگە كەشىپ, قامىن قامداپ, بابىن تاۋىپ, ونىمەن قويماي ادالدان پەرزەنت ءسۇيىپ قايتىپ ەدى؟» مىناۋ ۋاجگە, قارسى ساۋالعا:
سالەم ساعان, التايىم,
تەنتەگىڭ سونشا ساعىندى.
جوعالىپ كەتكەن ءبىر تايىڭ,
تارلانداپ بارىپ تابىلدى, – دەپ كوكىرەگى وكسىك پەن ساعىنىشقا تولىپ كەلگەن اقىن ماعاز جاۋاپ بەرمەي, باسىن عانا يزەي بەرەدى…
* * *
مىنە, مەنىڭ الدىمدا ورازانباي اعانىڭ «كوكبورى» رومانىنىڭ قولجازباسى جاتىر. ۋىزىنا جارىعان باي تىلمەن سۋرەتتەلەتىن شىعارما عۇمىرنامالىق سىپاتتاعى تۋىندى. روماندا اۆتور ءوز تاعدىرى ارقىلى ۇلت كەشكەن قيلى كەزەڭ, قيىن ءتۇيىن, شيىر جولداردى اسا شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەيدى. قىتاي يمپەرياسىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنىڭ ىشكى سىرلارى جازۋشى قالامىنىڭ قۋاتىمەن شىنايى اشكەرەلەنەدى. ءسويتىپ, كەلەشەك قازاق ۇرپاعىنا دۇشپاننىڭ ءىشىن اشادى. بۇل تۋىندىنى سوناۋ كۇللى ۇلت تاعدىرى تالقى مەن تاركىگە تۇسكەن قىستالاڭ شاقتا جۇرتىنا ءسوز كەلتىرمەي, ارىنا كىر جۇقتىرماي وتە العان ازامات-قالامگەردىڭ ەرلىك داستانى دەسە جاراسار…
وكىنىشتىسى, بۇل – «كوكبورى» تريلوگيانىڭ العاشقى كىتابى. ال بارلىق ماتەريالى جيناقتالىپ, جازۋعا دايىنداپ قويعان ەكى رومانى سول كۇيى قاعازعا تۇسپەي جازۋشىنىڭ قيال الەمىندە ءبىرجولا قالىپ قويدى. ونىڭ سەبەبىن قالامگەردىڭ ءبىر سۇحباتىنان تابامىز: «ارعى بەتتە جازىپ جاريالاۋعا ءومىر اۋقىمى جار بەرمەي, كەيىن جازارمىن, اتىن ء«ۇمىتىڭ ۇزىلمەسىن», «قاشقىن» قويارمىن دەپ جۇرگەن ەكى رومانعا ۇزاقتان جيناپ-تەرگەن مول ماتەريالىم بار ەدى. ارقالاي كەلگەم, تاڭجارىق جونىندەگى قاجەتتىلىكتەردى اياقتاي سالىپ, سول ەكەۋىن جازۋدى جوسپارلاعام. ۇلت تاعدىرىنىڭ قازاقستاندا سىنعا ءتۇسىپ جاتۋى كوكىرەگىمە شوق بولىپ تۇسكەن سوڭ بۇل جوسپارىمدى قويا تۇرۋعا بەكىدىم. ۇلتقا, ۇلت نامىسىن قورعاۋعا, تاۋەلسىزدىك تاعدىرىنا ءدال قازىر ءزارۋ, شيپالى ءدارى ول روماندار ەمەس, ونى كەيىن جازۋعا بولار, كەرەگى – شەتتەگى قازاقتار مەن اتامەكەندەگى ءبىرىن-ءبىر: جاتسىراي باستاعان قازاقتاردى جاقىنداستىرۋ, تابىستىرۋ, قايدا جۇرسە دە قازاق ەكەنىنە, تاعدىرىنىڭ ءبىر ەكەندىگىنە كوزدەرىن جەتكىزۋ جانە قىتايداعى قازاق فولكلورىن ءبىر ارنادا توعىستىرۋ, سول ارقىلى الەمگە تۇتاس جانە بيىك تۇعىرمەن كورسەتۋ بولدى. ويتكەنى ۇلتتىڭ فولكلورىمەن ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى, جىگەرلەندىرۋى ۇلتتىق رۋحتى وياتادى. ءوشىپ بارا جاتقانىن لاۋلاتادى. ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن, سالت-ساناسىن, وتانىن, ۇلتىن جانىنان ارتىق باعالايتىن, ول جولدا ارقانداي قۇرباندىققا دايىن تۇراتىن وتانشىلدىق جىگەرىن, ۇلتتىق يدەياسىن اسقىنداتادى, ماڭگىلىك عۇمىر باعىشتايدى. قازاق فولكلورى ءوز بويىنا شيپالىقتاردىڭ ءبارىن سىيعىزعان!» دەيدى جانكەشتى تۇلعا.
* * *
مىنە, شىن قالامگەردىڭ حاس مۇراتى قايدا جاتىر؟ ۇلت قاجەتى ءۇشىن ءوزىنىڭ ەڭ باستى ماقساتىن قۇرباندىققا شالىپ وتىرعان جوق پا؟ مۇنداي تاۋەكەلى بار ەرلەر بولماسا مىناۋ الاديۋ داۋىلدار مەن ءوڭى جامان ورتتەر تۇتكىلەگەن جەر بەتىندە ءىزىمىز دە قالماس ەدى.
سۆەتقالي نۇرجان,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
