جالعان اقپارات جارعا جىعادى

«Fake news»-ءتىڭ كوزدەگەنى نە؟

وسىدان بىرەر اي بۇرىن ءتۇرلى اككاۋنتتاردا «ەلىمىزدە ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە جەردە جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالىنادى» دەگەن اقپارات تارادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل ءالى دە تالقىلانىپ جاتىر. جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇل شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى رەسمي تۇسىندىرمە دە جاسادى.

«ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس, ەل ازاماتتارى ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە جۇمىس ورنىندا جانە ءارتۇرلى جۇمىس بەرۋشىلەردە ەڭبەك ەتە الادى, الايدا نەگىزگى جۇمىسى كۇنىنە – 8 ساعاتتان, ال قوسىمشا (قوسالقى) جۇمىسى 4 ساعاتتان اسپاۋى كەرەك, ياعني بارلىعى ءبىر تاۋلىكتە 12 ساعاتتان اسپاۋعا ءتيىس. ايتا كەتۋ قاجەت, كودەكستىڭ 26-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 5-تار­ماقشاسىنا سايكەس, ون سەگىز جاسقا تولماعان ادامداردى, سونداي-اق اۋىر جۇمىستاردا, زياندى جانە (نەمەسە) قاۋىپتى ەڭبەك جاعدايلارىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسكەرلەردى (مەديتسينالىق جۇمىسكەرلەردى قوسپاعاندا) قوسىمشا جۇمىسقا قابىلداۋعا جول بەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەرگە تىيىم سالىنادى. وسى­لايشا, جوعارىدا اتالعان شەكتەۋلەرگە جاتپايتىن كەز كەلگەن كامەلەتكە تولعان ازامات قوسىمشا جۇمىس ىستەي الادى», دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ مالىمدەمەسىندە.

سونداي-اق «قانت ديابەتىمەن اۋىراتىندارعا بەرىلەتىن كومەك جويىلدى, بۇل دەرت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋرۋلار تىزىمىنەن شىعارىلىپ, پاتسيەنتتەر كومەك الۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى», دەگەن اقپارات تا بۇرمالانىپ بەرىل­گەنىن العا تارتتى جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعى.

شىن مانىندە, 2026 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ديابەتپەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى ەمدەۋ ءمامس جۇيەسىنە اۋىستىرىلادى. بۇل كومەكتى الىپ تاستاۋعا ەمەس, كەرىسىنشە ناۋقاستارعا كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك قول­داۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا ەن­گىزىلىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە پاتسيەنتتەردىڭ 96 پايىزى قام­تىل­عان. الەۋمەتتىك وسال توپ­تارعا مەملەكەت ەسەبىنەن جارنا تولەنەدى.

«مۇنداي فەيك اقپاراتتار دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى ما­ڭىزدى الەۋمەتتىك سالانى نى­ساناعا العان. ماقسات – ءمامس جۇيەسىن قارالاۋ, رەفورمالارعا دەگەن سەنىمدى السىرەتۋ, قوعامدا نارازىلىق تۋدىرۋ», دەپ حابارلادى جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعىنان.

تاعى ءبىر جالعان اقپارتتى مىسالعا كەلتىرسەك, بالالاردىڭ جىلاۋى, ايقايى جانە تۇنگى ۋاقىتتا جۇگىرۋى زاڭ بۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى, ول ءۇشىن ايىپپۇل سالىنادى-مىس. جالپى, ەلىمىزدە تىنىشتىقتى بۇزۋ تۋرالى زاڭ ازاماتتاردىڭ قالىپتى تىنىعۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شۋلى ارەكەتتەرگە قاتىستى. بۇعان ساعات 22.00-دەن 09.00-گە دەيىنگى ۋاقىتتا جاسالاتىن جوندەۋ جانە وزگە دە شۋلى جۇمىستار جاتادى.

«پوليتسيا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ ءوتىنىشى نەگىز بولۋى شارت. ءار­بىر جاعداي جەكە قارالادى جانە قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى جاعىن انىقتاۋدى تالاپ ەتەدى. ال ءسابيدىڭ جىلاۋى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا نەگىز بولمايدى. «تۇنگى شۋدىڭ ءبىر عانا جاعدايى اتا-انالارعا ماتەريالدىق سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن» دەگەن تۇجىرىمدار – جالعان اقپارات تاراتۋ بەل­گىلەرى. مۇنداي جالعان اقپا­راتتى تاراتۋشىلار زاڭ اياسىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن», دەپ حابارلادى جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ور­تا­لىعى رەسمي دەرەككە سىلتەمە جاساپ.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, نەگىزى جالعان اقپاراتتاردى ءانونيمدى Telegram سەكىلدى ارنالار تارادى. مۇنداي ارنالار اۆتورلارىن جاسىرادى. انو­نيمدىك – بۇل تەحنولوگيا. ول شىنايىلىقتىڭ يلليۋزياسىن قالىپتاستىرادى, ەسكى ارنالارعا كەلگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرمەي, جاڭالارىن اشۋعا جانە تاپسىرىس بەرىلگەن ماتەريالداردى «اقيقات» رەتىندە كورسەتەدى.

«مۇنىڭ ءبارى قوعامدىق پىكىرگە قىسىم جاساۋ مەن ءتيىمدى نارراتيۆتەردى العا جىلجىتۋ ءۇشىن قولدانىلادى. ەڭ دۇرىس شەشىم – مۇنداي دەرەككوزدەرگە نازار اۋدار­ماۋ. انونيم ارنالاردان جازىلۋدان باس تارتىپ, تەك تەكسەرىلگەن رەسۋرستاردى تاڭداۋ قاجەت», دەپ ەسكەرتەدى جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعى.

ماسەلەن, 25 قىركۇيەكتە الەۋ­مەتتىك جەلىلەردەگى ءانونيمدى پايدالانۋشىلاردىڭ اككاۋنتتارىندا اسكەري قىزمەتشىلەر اراسىنداعى دورەكى قاتىناستاردى بەينەلەيتىن بەينەروليك تارالدى. جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دەرەككوزدەردى زەردەلەپ, بەينەجازبانىڭ قازاق­ستانعا قاتىسى جوق ەكەنىن انىقتادى. ول – «قىرعىزفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ «باتكەن» كوركەم فيلمىنەن الىنعان ءۇزىندى. قولدانۋشىلاردى شاتاستىرۋ ماقساتىندا ماتەريال اۆتورلارى بەينەجازباعا قازاق تىلىندە دىبىس­تى قوسا سالعان. بۇل اۋديتوريا­نى شاتاستىرىپ اكەتتى. ال وسى سىندى ماتەريالداردى قاساقانا بۇرمالاپ, جاريالاۋ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. جەكەلەگەن جاعدايلاردا زاڭناماعا قايشى مازمۇندى ادەيى تاراتۋ (قايتا جاريالاۋ) دا قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ سانالۋى – ىقتيمال. سوندىقتان ازاماتتار ينتەرنەت جەلىسىنەن الىنعان كونتەنتكە مۇقيات قاراپ, اقپاراتتىڭ دەرەككوزىن تەكسەرىپ العانى ءجون.

قاۋەسەتكە بەيىمدەلگەن تەحنولوگيالار

قازىر Sora 2 نەيروجەلىسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى شىققاننان كەيىن, زاڭعا قايشى كەلەتىن كونتەنت كولەمى بىرنەشە ەسە ارتقان. ول قاراپايىم ماتىننەن شىنايى بەينەساحنالار جاساي الادى. ينتەرنەت جەلىسىندە انونيم ينتەرنەت پايدالانۋشىلار بەلگىلى ساياسي تۇلعالاردىڭ, مادەنيەت جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جالعان بەينە­سى بار بەينەروليكتەرىن جاپپاي جاريالاپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ۆيدەولاردا اتالعان ادامدارعا ايتپاعان سوزد­ەرىن ايتقىزىپ, وزگە قىرىنان كور­سەتەدى. كوپتەگەن ينتەرنەت پايدالانۋشى بۇل ۆيدەو­لاردى شىنايى دەپ قابىلداپ, ولاردى ءارى قاراي تاراتىپ وتىر. وسىلايشا, جالعان اقپارات لەزدە تارالىپ كەتىپ جاتىر.

«مۇنداي ارەكەتتەردە ادام­­نىڭ تەرىس نيەتى بولماسا دا, قۇقىقتىق سالدارى بولۋى مۇم­كىن. قۇقىققا قايشى كونتەنت ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تەك ونى جاساۋشىلارعا ەمەس, سونداي-اق تاراتۋشىلارعا دا جۇكتەلەدى. جالعان اقپاراتتى, قورلاۋ نەمەسە جالا جابۋ سيپاتىنداعى ۆيدەولاردى تاراتۋدىڭ ءوزى زاڭ بۇزۋشىلىققا قاتىسى بار ارەكەت رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, مۇنداي ماتەريال­داردى جاساپ, تاراتۋ بارىسىندا «جەكە دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ادامنىڭ كەلىسىمىنسىز ونىڭ بەينەسىن پايدالانۋ, قىلمىستىق كودەكستىڭ جالا جابۋ, كورىنەۋ جالعان اقپارات تاراتۋ, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق نەمەسە وزگە دە ارازدىقتى قوزدىرۋ, جەكە ومىرگە قولسۇعىلماۋشىلىق, سونداي-اق اۆتورلىق جانە سا­باقتاس قۇقىقتاردى بۇزۋ باپتارى بۇزىلۋى مۇمكىن», دەلىنگەن جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعى حابارلاماسىندا.

سونداي-اق ينتەرنەت كەڭىس­تىگىندە «Mellstroy Game» دەيتىن قاۋىپتى چەللەندج كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. ونى قازىرگى ۋاقىتتا رەسەي مەن بەلارۋستا حالىقارالىق ىزدەۋدە جۇرگەن ستريمەر اندرەي بۋريم (Mellstroy دەگەن اتپەن بەلگىلى) ىسكە قوسقان. ول قاتىسۋشىلارعا جالپى قۇنى 1,5 ملن دوللاردى قۇرايتىن پا­تەرلەر مەن باعالى سىيلىقتار ۇتىسىن ۋادە ەتەدى. ويىنعا قاتىسۋ ءۇشىن پايدالانۋشىلار «#MellstroyGame» حەشتەگىن قويىپ, ونىڭ اتى نەمەسە كازينو اتاۋى كورسەتىلگەن بەينەروليك ءتۇسىرۋ جەتكىلىكتى. باستى ماقسات – قۇمار ويىنداردى كەز كەلگەن تاسىلمەن ۆيرۋستىق جارنامالاۋ.

«حايپ تۋدىرۋ جانە بۇعان دەيىن «Mellstroy» ۋادە ەتكەن باعالى سىيلىقتار مەن اقشالاي سىياقىلار ارقىلى اۋديتوريانى دەمونستراتيۆتى ءارى قاۋىپ دەڭگەيى جوعارى ارەكەتتەرگە يتەرمەلەپ وتىر. اسىرەسە قۇمار ويىندارعا تاۋەلدى وسال توپتارعا, قارجىلىق قيىن جاعدايدا قالعاندارعا «جىلدام ۇتىس» تۋرالى ۋادەلەر ەرەكشە اسەر ەتەدى. مۇنداي تاسىلدەر ەلىكتەۋدى كۇشەيتىپ, قاۋىپتى ارە­كەتتەردىڭ قوعامدىق ورتادا قاي­تالانۋىن ارتتىرادى. قۇمار وي­ىن­داردى جارنامالاۋعا قاتىستى چەللەندجدەرگە قاتىسۋ ەلىمىزدىڭ جانە كەيبىر تمد ەلدەرىنىڭ زاڭناماسىن بۇزۋىنا اكەلەدى», دەلىنگەن ورتالىق مالىمدەمەسىندە.

شىندىقتى جاسىرۋ مۇمكىن ەمەس

بۇگىندە «Clone Detection» ادىسىمەن كەسكىن فراگمەنتتەردى, ونداعى ءماتىندى تالداپ, قولدان جاسالعان كونتەنتپەن ونىڭ جاسالۋ تەحنيكاسىن انىقتاۋعا بولادى. ماسەلەن, جاقىندا جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ور­تالىعى ءانونيمدى اككاۋنت­تار ارقىلى جۋرناليستەر مەن باق رەداكتسيالارىنا جاپپاي تاراتىلعان, پرەمەر-ءمينيستردىڭ رەسمي اقپاراتتىق رەسۋرسىنا تيەسىلى «سكرينشوتتى» زەردەلەدى. ارنايى مامانداندىرىلعان باعدارلامالار ارقىلى جۇر­گىزىلگەن تەكسەرۋ ناتيجەسىندە جالعان ءماتىننىڭ رەسمي اقپا­راتتىڭ ۇستىنە قولمەن ەنگىزىلگەنى انىقتالدى. سۋرەتتەگى قىزعىلت سىزىقتار بىردەي ساندىق «ىزگە» (پيكسەلدىك ۇلگىگە) يە بولىك­تەر اراسىنداعى سايكەستىكتى كورسەتەدى. ا جانە ب سۋرەتتەرىنىڭ بولىكتەرى اراسىنداعى مۇنداي سايكەستىك بەينەنىڭ ءبىر بولىگى ەكىنشىسىنىڭ كوشىرمەسى ەكەنىن راستايدى. مۇنداي جاعدايلار ادەتتە جازۋدى جاسىرۋ ءۇشىن فون كوشىرىلگەندە, فوننىڭ ۇستىنە جاڭا ماتىندىك بلوك ەنگىزىلگەندە, لوگوتيپ, كۇن نەمەسە فاميليا سياقتى ەلەمەنتتەر وزگەرتىلىپ, كەيىن سول ايماق قولمەن تولىق­تىرىلعاندا كەزدەسەدى. بۇل بولىك­تەر كوشىرىپ, قايتالاۋ ءادىسى ارقىلى وڭدەلگەنىن كورسەتەدى. مۇنداي كورىنىس ادەتتە ماتەريا­ل قولمەن جينالعاندا (مىسالى, «Word», «Canva» نەمەسە «Photoshop» باعدارلامالارىن­دا) جانە وعان ۆەب-سايتىنىڭ ۇلگىلەرىنىڭ بولىك­تەرى ەنگىزىلگەن كەزدە پايدا بولادى. ينتەرفەيستىڭ سيم­مەتريالىق ەمەس بولىكتەرىندە كوپتەگەن «clone سىزىقتاردىڭ» بولۋى وڭدەۋدىڭ ايقىن ءىزىن كورسەتەدى. بۇل سكرينشوتتىڭ تۇپنۇسقا ەمەس, قولمەن قۇراستىرىلعان نەمەسە رەتۋش ارقىلى جاسالعانىن دالەلدەيدى. فاكتولوگيالىق سايكەس­سىزدىكتەرمەن (گرامماتيكا­لىق قاتەلەر, سويلەۋ ستيلىندەگى ايىرماشىلىقتار) قاتار قا­راستىرعاندا, بۇل سۋرەتتىڭ رەسمي سايتتاعى ماتەريالدى پايدالانا وتىرىپ, جاڭالىقتى يميتاتسيالاۋ ءۇشىن جاسالعان جالعان ماتەريال ەكەنى انىقتالادى.

بۇگىندە مۇنداي «جاڭالىق­تاردى» كەز كەلگەن ادام ءوز بە­تىمەن تەكسەرە الادى. ماسەلەن, «Forensically» – قايتالاناتىن بولىمدەردى («clone lines») تالداۋعا جانە ىزدەردى انىقتاۋعا ارنالعان قۇرال. «FotoForensics» قاتە دەڭ­گەيىن تالداۋ (ELA) ارقىلى جاسىرىن وزگەرىستەردى انىقتايدى. «JPEGsnoop» مەتادەرەكتەردى وقيدى جانە سايكەسسىزدىكتەردى انىق­­تايدى. ال «Image Edited» ارقىلى سۋرەتتىڭ وڭدەلگەنىن جىلدام بىلۋگە بولادى.

«ەگەر سكرينشوت اشۋ قورقى­نىش نەمەسە شوك سەكىلدى ەموتسيا تۋدىرسا, ونىڭ دەرەككوزىن تەكسەرۋ قاجەت. مانيپۋلياتورلاردىڭ ماقساتى دا وسى – جەدەل رەاكتسيا تۋعىزۋ. جالپى كونتەنتكە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ قاجەت», دەپ ەسكەرتەدى جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل ورتالىعى.