ءارتۇرلى سالادا تابىستى ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق ءوسىرىپ, وتباسى مەن ەل ءىسىن تەڭ ۇستاپ جۇرگەن ايەلدەر قاۋىمى باس قوسقان ءىس-شارانى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى عاني مايلىباەۆ ءوڭىر باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىمەن اشتى.
– بۇگىنگى فورۋم – اۋىلدىق ايماقتارداعى ايەلدەردىڭ الەۋەتىن كەڭەيتۋگە, ولاردىڭ قوعامداعى, ەكونوميكاداعى, رۋحاني ومىردەگى ءرولىن ارتتىرۋعا ارنالعان ماڭىزدى الاڭ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, وڭىرلەردىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىنا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ وتىر. اۋىل ايەلدەرى – ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى, – دەدى ع.ايدار ۇلى.
قازىر الماتى وبلىسىندا اۋىلدىق جەردە تۇراتىن حالىقتىڭ ۇلەسى 80%-عا جۋىقتادى. بيىلعى قىركۇيەكتەگى رەسمي مالىمەت بويىنشا وبلىس حالقىنىڭ سانى 1,5 ملن ادام بولسا, ونىڭ ىشىندە 1,2 ميلليونى – اۋىل تۇرعىنى. بۇل كورسەتكىش اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن, سول وڭىرلەردىڭ دامۋى وبلىس پەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ بەرىك تىرەگى ەكەنىن دالەلدەيدى.
سونىمەن قاتار وبلىستا كاسىپكەرلىك قارقىندى دامىپ كەلەدى. بيىلعى دەرەك بويىنشا الماتى وبلىسىندا 22 مىڭنان استام تىركەلگەن زاڭدى تۇلعا بار, ونىڭ 18 مىڭنان استامى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەلەۋلى ءوسىم. اتالعان كاسىپورىنداردىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇلەسى
35%-عا جۋىق. دەمەك اۋىل ايەلدەرى تەك وتباسى مەن تۇرمىستىق سالانىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ, ءوندىرىستىڭ, اگرارلىق سەكتوردىڭ, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتىڭ دە بەلسەندى قاتىسۋشىلارىنا اينالىپ وتىر.
مەملەكەت اۋىل ايەلدەرىنىڭ باستامالارىن قولداۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. الماتى وبلىسىندا كەيىنگى جىلدارى اۋىل ايەلدەرىنە ارنالعان بىرقاتار جوبا مەن باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. «اۋىل اماناتى», «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» ارقىلى شاعىن نەسيەلەر مەن گرانتتار بەرىلىپ, «باستاۋ بيزنەس», «كاسىپكەر انا» جوبالارى اياسىندا كاسىپكەر ايەلدەرگە ارنالعان وقىتۋ كۋرستارى مەن كونسالتينگتىك قولداۋ جولعا قويىلعان. «ەڭبەك», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلامالارى اياسىندا ايەلدەردىڭ ەڭبەك نارىعىنا قاتىسۋ ۇلەسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. تەك وتكەن جىلى وبلىس كولەمىندە 3 000-نان استام اۋىل ايەلدەرى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا ءوز كاسىبىن باستاۋعا نەمەسە كەڭەيتۋگە قولداۋ الدى.
الەۋمەتتىك سالالاردا, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە قىزمەت ەتەتىندەردىڭ 70%-دان استامىن ايەلدەر قۇرايدى. بۇنىڭ بارلىعى – ايەلدەردىڭ ءوڭىردىڭ دامۋىنا قوسىپ جاتقان زور ۇلەسىنىڭ ايعاعى.
– اۋىل ايەلدەرىنىڭ تابىستى ءومىرى – اۋىلدىڭ وركەندەۋى مەن ەلدىڭ دامۋىنىڭ كەپىلى. بۇگىنگى فورۋم – ءوزارا تاجىريبە الماسىپ, جاڭا يدەيالار مەن ۇسىنىستاردى تالقىلاۋعا, قوعامنىڭ نازارىن اۋىل ايەلدەرىنىڭ ماسەلەلەرى مەن جەتىستىكتەرىنە اۋدارۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستاما. سوندىقتان سىزدەردىڭ ارقايسىڭىزدىڭ بەلسەندىلىگىڭىز, جىگەرىڭىز, ەڭبەكتەرىڭىز – ءبىزدىڭ ورتاق تابىسىمىزدىڭ نەگىزى, – دەگەن عاني ايدار ۇلى ىسكەر ايەل-انالاردىڭ ەڭبەكتەرىنە تابىس, وتباسىلارىنا بەرەكە-بىرلىك تىلەدى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنىن العان پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, «اۋىل» پارتياسى ورتالىق اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايگەرىم سارسەنباەۆا بۇل جاي عانا ءىس-شارا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ءاربىر اۋىلىنىڭ تىرەگى سانالاتىن ايەلدەر قاۋىمىنىڭ قوعامداعى ءرولىن ايقىندايتىن, ۇلكەن ءۇمىت پەن سەنىمگە تولى باسقوسۋ ەكەنىن ايرىقشا اتادى.
– فورۋمنىڭ جامبىل اۋدانىندا ءوتۋى – ايرىقشا مانگە يە. بۇل – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ماڭىزدى ءىس-شارالاردى تەك قالالاردا ەمەس, شالعاي ايماقتاردا, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ورتاسىندا وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپسىرماسىنىڭ ناقتى ورىندالۋى. ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – اۋىلدىق وڭىرلەردىڭ الەۋەتىن اشۋ, ءاربىر اۋىل ايەلىنىڭ مۇمكىندىگىن قالاداعى ايەلدىڭ مۇمكىندىگىمەن تەڭەستىرۋ. بۇل – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزى. كوميسسيانىڭ نەگىزگى جۇمىسى – ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان كۇشەيتۋ. اۋىل ايەلى – تۇتاس اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن, بەرەكەسىن قامتاماسىز ەتەتىن تىرەك. اۋىل ايەلى انا عانا ەمەس, ول – ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى. بۇل الەۋەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى نىعايتۋ – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مىندەتىمىز, – دەدى ءا.سارسەنباەۆا.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءاربىر 100 جۇمىسشىنىڭ 40-ى – ايەلدەر. بۇل – اۋىر ەڭبەكتىڭ تەڭ جارتىسىنا جاقىنى. اۋىلدىڭ وزىندە ءاربىر ءتورتىنشى كاسىپكەر – نازىك جاندىلار (27%-دان استام).
– جامبىل اۋدانىنداعى تاجىريبە مەن سىزدەردىڭ ۇسىنىستارىڭىز پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ساراپتامالىق قورىتىندىسىنا ەنگىزىلەدى, زاڭنامالىق باستامالاردىڭ نەگىزى بولادى. اۋىل ايەلدەرىنىڭ ەڭبەگى, ءتوزىمى مەن مەيىرىمى – قوعامنىڭ التىن دىڭگەگى. ءبىز سىزدەردى باعالايمىز, سىزدەرگە سەنەمىز. «اۋىل ايەلى: بىرلىك. دامۋ. بولاشاق» جوباسى – ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىل ايەلىنىڭ جارقىن بولاشاعىنا جاسالعان ناقتى ءارى ستراتەگيالىق قادام, – دەگەن ءا.ارىستانبەكقىزى فورۋمدى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان وبلىس اكىمدىگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
كەلەلى باسقوسۋدا «اۋىل» پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ورتالىق اپپارات باسشىسى عالىمجان قۇسمانعالي دا ايەل-انالاردىڭ باقىتتى دا تابىستى وتباسىن قۇرىپ, ەل دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسۋداعى ەرەن ەڭبەكتەرىنە العىس ايتىپ, دوڭگەلەتىپ وتىرعان كاسىپتەرىنە ساتتىلىك تىلەدى.
جيىندا ءسوز العان جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان ەرتاس اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسىن ايرىقشا اتادى.
– جامبىل اۋدانى اۋماعىندا 24 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ 2-ءى, 12 ءبولىم باسشىلارىنىڭ 4-ءى ايەل. اۋدان اكىمدىگى جانىنان قۇرىلعان بارلىق كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردىڭ قۇرامىنا ايەلدەر كىرەدى. سونىمەن قاتار بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتەردە شەشىمدەر قابىلداۋعا بەلسەندى قاتىساتىن انالار مەن اقساقالدار كەڭەستەرى قۇرىلدى. وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, وتباسى قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋ, وتباسى ءومىرىن جاستارعا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جىل سايىن اۋداندا «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋى وتكىزىلىپ تۇرادى. وسى جىلى اۋداننىڭ 12 اۋىلدىق وكرۋگىنەن 12 وتباسى قاتىسىپ, قاراسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى, قوندىباەۆتار وتباسى جەڭىمپاز اتانىپ, وبلىستىق بايقاۋدان جۇلدەلى 3-ورىندى جەڭىپ الدى, – دەگەن اۋدان اكىمى ايەلدەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋداعى, قوعامدىق جۇمىستارعا اتسالىسۋداعى بەلسەندىلىكتەرىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ گەندەرلىك ماسەلەلەر جونىندەگى شتاتتان تىس كەڭەسشىسى, «ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار قورى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, «شەلەك فەرمەرلەرى» كووپەراتيۆىنىڭ قۇرىلتايشىسى باقىتگۇل ەلشىباەۆا دا وڭىردەگى كاسىپكەرلىك سالاسىندا جۇرگەن ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگىنە ەرەكشە توقتالدى. الماتى وبلىسى گەندەرلىك ساياسات جونىندە الدىڭعى ورىندا ەكەنىن ماقتان ەتتى. ويتكەنى 17 وبلىستاعى 161 اۋداننىڭ التاۋىن ايەل باسقارسا, سونىڭ ءبىرى ۇيعىر اۋدانىنىڭ اكىمى بوتا ەلەۋسىزوۆا ەكەن. سونداي-اق وبلىستا ءىرى كاسىپورىنداردى باسقارۋدا 19 ايەل بارىن مىسال ەتكەن بايانداماشى, ايەل دامىعان جەردە ەل دە داميتىنىنا, وتانىمىزدىڭ دا گۇلدەنە تۇسەرىنە سەنىم ءبىلدىردى.
«الەۋمەتتىك قولداۋ مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ اۋىل ايەلدەرىنە قولجەتىمدىلىگى تۋرالى الماتى وبلىسى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرجان بايقونىس باياندادى.
رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا الماتى وبلىسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,6%-دى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 0,1%-عا تومەن. جىل باسىنان بەرى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا 38 مىڭنان استام ايەل جۇگىنگەن, ونىڭ 18 994-ءى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بەلسەندى شارالارىمەن قامتىلعان. 16 788 ايەل جۇمىسقا ورنالاستىرىلىپ, سونىڭ ىشىندە 10 317-ءسى تۇراقتى جۇمىس تاپقان.
مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا دا ايەلدەر كەڭىنەن تارتىلادى. اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق جۇمىستارعا – 4 503 ادام, جاستار تاجىريبەسىنە – 565 ادام, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا – 294 ادام, العاشقى جۇمىس ورنى جوباسىنا – 314 ادام, ۇرپاقتار كەلىسىمشارتىنا – 23 ادام, كۇمىس جاس باعدارلاماسىنا 772 ادام تارتىلدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق جوبالار مەن تۇجىرىمدامالار اياسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, 1 052 ايەل تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. «باستاۋ بيزنەس» جوباسى اياسىندا 1 400 ايەل كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقۋعا جولدانسا, 601 ايەل قىسقامەرزىمدى كاسىپتىك وقىتۋدان وتكەن. جۇمىس ىزدەۋشى ازاماتتارعا جىل باسىنان بەرى 46 بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان 565 جۇمىس بەرۋشى قاتىسىپ, 2 595 بوس جۇمىس ورنى ۇسىنىلعان. الىس اۋىلدارداعى تۇرعىندارعا دا قولجەتىمدى بولۋ ماقساتىندا ءموبيلدى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ, جىل باسىنان بەرى شالعاي ەلدى مەكەندەرگە 66 رەت شىققان.
فورۋمنىڭ «اۋىلدىق جەرلەردەگى ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ: وڭىرلىك دامۋ ساياساتىنىڭ نەگىزى» اتتى پلەنارلىق وتىرىسىندا «شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ مەحانيزمدەرى» اتتى تاقىرىپتا بايانداما جاساعان الماتى وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايگۇل ماناسباەۆا بۇگىندە الماتى وبلىسىنىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 47%-عا جەتكەنىن مىسال ەتتى. وبلىستا 156 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن, ولاردىڭ شامامەن 45%-ىن ايەلدەر باسقاراتىن كاسىپورىندار قۇرايدى. «ايەلدەر كاسىپكەرلىگى, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە اگروونەركاسىپ, قولونەر, قىزمەت كورسەتۋ, تۋريزم سالالارىندا بەلسەندى دامىپ كەلەدى», – دەدى بايانداماشى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن قاتار وبلىستا ءىرى كاسىپورىندارعا دا باسا نازار اۋدارىلادى. وبلىستا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جالپى اۋدانى 1 786 گەكتاردى قۇرايتىن 6 يندۋستريالىق ايماق قۇرىلدى. اتاپ ايتقاندا, «بەرەكە» – 27 گا, «قايرات» – 375 گا, «شەلەك» – 244 گا, «قازىبەك بەك» – 900 گا, «تاسقاراسۋ» – 120 گا, «سۇڭقار» – 120 گا. بۇگىندە «بەرەكە», «قايرات» يندۋستريالىق ايماقتارى تولىققاندى جۇمىس ىستەپ تۇر. «شەلەك», «قازىبەك بەك» ايماقتارى جوبالاۋ ساتىسىندا, «تاسقاراسۋ», «سۇڭقار» ايماقتارى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندە.
سونىمەن قاتار وبلىس اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قوسىمشا تاعى 9 يندۋستريالىق ايماق قۇرىلىپ جاتىر. ونىڭ 7-ءى ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوموبيل جولىنىڭ بويىندا ورنالاسىپ, جالپى اۋدانى 2 500 گەكتاردى قۇرايدى. قالعان 2 ايماق قوناەۆ قالاسىندا (300 گا), جامبىل اۋدانىنىڭ ۇلكەن اۋىلىندا (400 گا) ورنالاسادى.
كاسىپكەرلىك سالاسىندا نار تاۋەكەلگە بارىپ, ەرلەرمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا ەڭبەك ەتىپ, ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتىپ جۇرگەن اياۋلى جاندار, الماتى وبلىستىق ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتۋ جونىندەگى سالاارالىق كەڭەستىڭ توراعاسى ءلاززات بوتابەكوۆا, «نۇرالى» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى كامشات تولەۋوۆا, جەكە كاسىپكەر, شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى يۋليا بارسۋكوۆا, اقمولا وبلىسى, اقكول اۋدانى, ەڭبەك اۋىلىنان كەلگەن جەكە كاسىپكەر جۇما نۇرعاليەۆا, اقمولا وبلىسى, قوسشى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى دينارا رايحانوۆا وزدەرىنىڭ كاسىپكە كەلۋدەگى العاشقى قادامدارىن مىسالعا الا وتىرىپ, ماقساتى ايقىن, سەنىمى زور ادامنىڭ الار اسۋى ارقاشان بيىك بولاتىنى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى. تابىسقا جەتۋ جولىنداعى قيىن دا قىزىققا تولى ومىرلىك تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
انالاردىڭ القالى باسقوسۋىندا ءبىلىم مەن ەڭبەكتىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, جارقىن يدەيا, ايقىن ماقساتپەن جەتىستىككە جەتىپ جۇرگەن اياۋلى اپالار دا بەلسەندىلىكپەن ءۇن قاتتى. تالعار اۋدانى, تۇزدىباستاۋ اۋىلىندا تۇراتىن زەينەتكەر, «اق ىرىس» تابيعي ءۇي ونىمدەرىن وندىرەتىن جەكە كاسىپ يەسى سايىپجامال وتەپ اپا ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا سولتۇستىككە قونىس اۋدارۋعا نيەتتى ەكەنىن ورتاعا سالدى.
ءسوز كەزەگىن العان اقسامايلى انالار كاسىپتى وركەندەتۋمەن قاتار, وتباسىنىڭ ومىرىنە جاۋاپتى ايەل-انالاردىڭ ۇرپاق تاربيەسىن ۋىستان شىعارىپ الماۋىن ۇمىتپاۋ قاجەتتىگىن دە قاداپ ايتتى. ءسويتىپ, ەركىن ديالوگتە وتكەن فورۋمنان زور اسەر, ايقىن باعىت-باعدار, كەلەلى كەڭەس العاندارىنا ريزاشىلىقتارىن بىلدىرە تارقاستى.
الماتى وبلىسى
