وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازىر بۇل قورىم مۇنايلى وڭىردەگى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. الايدا قورىمنىڭ پايدا بولۋ كەزەڭى حVIII-حح عاسىرلاردىڭ ارالىعىن قامتيدى.
«قاراشۇڭگىل – جىلىوي اۋدانىنداعى قورىم. وسىنداعى اققۇدىق اۋىلىنان سولتۇستىككە قاراي 12 شاقىرىم قاشىقتاعى سوردا ورنالاسقان. قورىم تىكبۇرىشتى سوزىلىڭقى ءپىشىندى, وڭتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-باتىس شەتى ۇشكىرلەنىپ كورىنەدى. اتاۋىنىڭ كەڭ تاراعان ەكى نۇسقاسى بار. بىرىنشىدەن, كەي دەرەكتەردە استىنان مۇناي الىنعان سوردىڭ اتىمەن «قارا» جانە «شۇڭقىر» ءسوزىنىڭ قوسىلىسىنان شىققان دەلىنەدى. ال ەكىنشى اڭىز نۇسقاسى ەكى عاشىقتىڭ اتىمەن بايلانىستىرىلادى. قارا ەسىمدى جىگىت پەن شۇڭعىل اتتى قىز وسى جەردە قايتىس بولىپ, اتالعان قورىمدا جەرلەنگەن دەسەدى», دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى مۇحامبەتقالي
كيپيەۆ.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قاراشۇڭگىل اتاۋى تەك كەسەنە, قۇلپىتاستارمەن بايلانىستى ەمەس. بۇل – ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق دالاسىنداعى تۇڭعىش مۇناي وندىرىسىمەن دە تانىلعان مەكەن. ويتكەنى قاراشۇڭگىل قورىمىنىڭ جانىنان قازاقستانداعى «قارا التىن» ءوندىرىسىنىڭ تاريحى باستالادى.
تاريحي دەرەككە سۇيەنسەك, لەمان, دوپپەلماەر جانە گرۋم-گرجيمايلو يەلىك ەتكەن «ەمبى-كاسپي» سەرىكتەستىگى قاراشۇڭگىل كەنىشىنەن 21 ۇڭعىمانى بۇرعىلاعان. ۇڭعىمالاردىڭ تەرەڭدىگى شامامەن – 38–275 مەتر. ال 1899 جىلعى قاراشادا №7 ۇڭعىمانىڭ 40 مەتردەن اساتىن تەرەڭدىگىنەن تاۋلىگىنە شامامەن 22–25 توننا «قارا التىن» الىنىپتى. بۇل – ەلىمىزدەگى العاشقى مۇناي. ۇڭعىمانى پايدالانۋ كەزەڭىندە ۇڭعىمادان 5 مىڭ توننا ءونىم ءوندىرىلىپ, كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتىڭ ونەركاسىپتىك قورى بار ەكەنى دالەلدەنگەن. سول كەزدە قاراشۇڭگىل مول مۇنايى بار كەن ورنى اتالىپتى.
قازاق جەرىنەن «قارا التىن» تاپقان شەتەلدىكتەر 100 توننا ءونىمدى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا تۇرعان كەمەلەرگە جەتكىزگەن. ولار مۇنايدى بىرنەشە تۇيەگە تەڭدەلگەن تورسىقپەن تاسىمالداعان. ال «قازمۇنايگاز» كومپانياسى اتالعان قورىم ماڭىندا ارنايى ستەللا ورناتتى. ستەللادا ءۇش تىلدە «بۇل ۇڭعىمادان قازاقستاننىڭ العاشقى مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى» دەپ جازىلعان.
قازىر قاراشۇڭگىل قورىمىندا 15 كەسەنە, 20-دان استام ساعاناتام, 350-دەن اسا قۇلپىتاس, 30 قويتاس, 2 ساندىقتاس, 702 قورشاۋ, 60 قابىرۇستى ءۇيىندىسى بار. مۇندا 950-دەن استام ءارتۇرلى ەسكەرتكىش, باتىسىندا 750-گە جۋىق كونە بەيىتتىڭ ورنى انىقتالىپتى. قۇلپىتاستار ءالى دە ساقتالعان. ال وڭتۇستىك بولىگىندەگى قارا بابا زيراتىنا قۇلپىتاس پەن اعاش قادا قويىلعان.
قورىم اۋماعىندا شيكى كىرپىشتەن قالانعان ءبىر كامەرالىق كەسەنەلەردىڭ كوپشىلىگى كيىز ءۇي پىشىندە سالىنىپتى. بىراق جەل مەن قاردىڭ, جاۋىن-شاشىننىڭ اسەرىنەن سونداي كەسەنەنىڭ ءبارى دەرلىك بۇزىلعان. بۇل قورىمدا قامىس پەن قوعانى پايدالانىپ, تىكبۇرىشتى جانە سوپاقشا كەيپىندە جاسالعان قورشاۋ-شەگەن از ەمەس.
اتىراۋ وبلىسى
