كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي استاناسى ماسكەۋگە رەسمي ساپارمەن كەلدى. وندا ەلباسى تمد-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي سامميتىنە, سونداي-اق جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وتىرىسىنا قاتىستى. ال ەرتەڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان اسكەري شەرۋگە قاتىسادى.
تمد-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنە بيىل قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. وسىعان وراي رەسمي كەزدەسۋ الداعى قازاندا ءبىزدىڭ ەلدە وتەدى. سوندىقتان كەشەگى كەزدەسۋ بەيرەسمي دەپ اتالدى. سامميتكە تمد مەملەكەت باسشىلارى تۇگەل جينالعان جوق. وعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, سونداي-اق تمد اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى – تمد اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ قاتىستى.
جيىندى باستاعان رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين ارىپتەستەرىنە كەلگەندەرى ءۇشىن العىسىن ايتىپ, بارشا تمد حالقىنا جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي قۇتتىقتاۋىن جولدادى. وسى رەتتە ول 2014 جىلدىڭ اقپانىندا تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى تاراپىنان ماقۇلدانعان جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا دايىندالۋ جانە ونى مەرەكەلەۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا اۋقىمدى بىرلەسكەن جۇمىستار اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەن ارداگەرلەرىمىزدى ارداقتاۋ بۇل مەرەكەمەن عانا شەكتەلىپ قالماۋى كەرەكتىگىنە توقتالىپ, ۇلى جەڭىستىڭ بارشامىزعا ۇلكەن تاريحي ماڭىزى بار ەكەندىگىن العا تارتتى. قىسقاشا العىسوزدەن كەيىن رەسەي پرەزيدەنتى بۇدان ءارى ءسوز تىزگىنىن تمد-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ءىس جۇزىندەگى توراعاسى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ۇسىندى.
ەلباسى لاۋازىمىنا قايتا سايلانعانىنان بەرگى بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العاشقى رەسمي ساپارى. وسىعان وراي ۆ.پۋتين ءسوز رەتى كەلگەندە قازاقستان پرەزيدەنتىن سايلاۋداعى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ ءوتۋدى دە ۇمىتپادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كەزەگىندە بۇل جولعى كەزدەسۋ ارداگەرلەر مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– قاسىرەتتى سوعىس جىلدارىندا ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ناتسيستىك قاتەرگە قارسى ءبىرتۇتاس بولىپ جۇمىلدى. سوعىستىڭ نەگىزگى اۋىرتپالىعى ناق وسى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزگە ءتۇستى. ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىز جەڭدى. ەگەر ولار جەڭبەگەندە ساياسات پەن ەكونوميكا قانداي باعىتتا داميتىنى, ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز قازىر قايدا بولاتىنى بەلگىسىز ەدى. باسشىلارى وسىندا وتىرعان بارلىق ەلدەر سەكىلدى قازاقستان دا ۇلى جەڭىسكە زور ۇلەس قوستى.
سول كەزەڭدەگى حالقىمىزدىڭ 20 پايىزعا جۋىعى – ءبىر جارىم ميلليون ادام مايدانعا اتتاندى, سونىڭ جارتىسى عانا ورالدى. 500-دەن استام ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. وزگە ەلدەرمەن قاتار قازاقستان دا قارۋلى كۇشتەردىڭ سەنىمدى تىلىنا اينالدى. بۇل جەڭىس بارشامىز ءۇشىن – ارداگەرلەرگە دە, جاستارعا دا ماڭىزدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق, قازىرگى كەزدە جەكەلەگەن ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەتتەردىڭ سوعىس قورىتىندىسىن تاريحي دەرەكتەردى بۇرمالاۋ ارقىلى قايتا قاراۋعا ۇمتىلىسى بايقالىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
«وكىنىشتىسى, سوڭعى ۋاقىتتا كەيبىر ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەتتەردىڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قورىتىندىسىنا تەكسەرۋ جۇرگىزگىسى كەلىپ, تاريحي فاكتىلەردەن اۋىتقىپ, بۇرمالاۋى بايقالادى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءۇشىن مۇنداي ارەكەت ەشكىمگە ابىروي اكەلمەيدى. ءبىز جەڭىس تۋرالى اقيقاتتى بىرلەسىپ ساقتاۋعا, بولاشاقتا وسىنداي قاسىرەتتى بولدىرماس ءۇشىن كەلەسى ۇرپاققا ايتىپ جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. بۇگىندە ءبىز وتكەن تاريحتان بارلىعى ساباق الماعانىن كورىپ وتىرمىز, وتكەننىڭ قاتەلىكتەرى قايتالانىپ جاتىر. ءبىز كۇردەلى كەزەڭدە تۇرمىز, تۇراقسىزدىق وشاقتارى ۇلعايىپ كەلەدى, جاڭا شيەلەنىستەر تۋىنداۋدا. ماسەلەنى ديپلوماتيالىق جولمەن ەمەس, كۇشپەن شەشۋگە دەن قويىلۋدا, بۇل وتە قاتەرلى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى بۇدان ءارى قازىرگى زاماننىڭ ەلەۋلى سىن-قاتەرى اۋقىمى جاھاندىق سيپات العان حالىقارالىق تەرروريزم بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
– قاۋىپ-قاتەر كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعى مەن بەيبىت دامۋىنا ءتونىپ تۇر. مۇنداي جاۋىزدىققا تەك جۇمىلعان كۇش-جىگەر ارقىلى عانا قارسى تۇرا الامىز. قازىرگى كەزدە تمد اياسىندا تەرروريزمگە قارسى ارەكەتتىڭ ۇيىمداسقان كەشەندى جۇيەسى قۇرىلدى. وسىعان بايلانىستى بىزدەرگە قالىپتاستىرعان دوستاستىق تەتىكتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشانى الداعى مەرەكەمەن قۇتتىقتادى.
– بارلىق قازاقستاندىقتار سياقتى مەن ءۇشىن دە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس ءاردايىم قاھارماندىقتىڭ جانە ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ بىرلىگىنىڭ سيمۆولى بولىپ قالا بەرەدى. سول جىلدارى كورسەتىلگەن باتىرلىق پەن ەرلىك, جانقيارلىق پەن وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ىرگەلى نەگىزى بولىپ سانالادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سامميتتە ودان ءارى پرەزيدەنتتەر كەزەك-كەزەك ءسوز الىپ دوستاستىققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنا بايلانىستى نەگىزگى ماسەلەلەردى تالقىلادى. بۇل ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن تويلاۋ الدىنداعى جيىن بولعاندىقتان, مەملەكەتتەر باسشىلارى تالقىلاعان ماسەلەلەردىڭ نەگىزگىسى ۇلى وتان سوعىسى ءتوڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەرگە ءتۇيىستى. ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ جايىن تالقىلاپ, كەڭەس ندا سونىمەن قاتار, ەاەو-نىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ جانە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن دامىتۋ ماقساتىندا ەاەو ەلدەرىنىڭ بولاشاقتاعى ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تالقىلاندى. ول قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايلاردا ەاەو-عا مۇشە ءار مەملەكەتكە قوسىمشا ەكونوميكالىق ءتيىمدىلىك الۋ ءۇشىن جاڭا سەرپىن بەرمەك. سول سياقتى ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ داعدارىسقا قارسى باعىتقا يە نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق باعدارلارى دا تالقىلاندى. بۇل قۇجات الەمدىك ەكونوميكادا, سونداي-اق, ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر ەكونوميكالارىندا دا بايقالىپ وتىرعان داعدارىس كورىنىستەرىن ەسكەرە وتىرىپ قالىپتاستىرىلادى. ول مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋدى كوزدەيدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستە ءسويلەگەن سوزىندە تەڭدىك, مۇددەلەردى ەسكەرۋ, پراگماتيزم مەن كەزەڭدىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيالىق بىرىگۋدىڭ الەمدىك داعدارىستىڭ كۇردەلى جاعدايلارىندا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتا الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءسوز باسىندا قازاقستان باسشىسى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا جىلى لەبىزىن ارناپ, رەسەيلىك تاراپقا پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بارلىق حالىقتارىن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قاتىسۋعا شاقىرعانى, سونداي-اق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان سوڭ جەاەك-ءتىڭ العاشقى وتىرىسىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
– مەن سىزدەرگە بارلىق حالىقتاردى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قاتىسۋعا شاقىرعاندارىڭىز, سونداي-اق بۇگىنگى كەزدەسۋدى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاننان بەرگى وداقتىڭ العاشقى وتىرىسىن ۇيىمداستىرعاندارىڭىز ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا سالەمىمدى جولداپ, ولارعا تابىس تىلەيمىن, – دەدى وتىرىسقا قاتىسۋشىلارعا ارناعان سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
– كەلىسىمگە قول قويىلعان كۇننەن بەرى ءبىر جىل ۋاقىت ءوتتى, بۇگىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرعان كۇننەن بەرى العاش رەت وتىرىس وتكىزىپ وتىرعان كۇنىمىز ايتۋلى كۇن. بەلارۋستىك تاراپتىڭ توراعالىعىمەن جوبامىزدى ىسكە قوسقاننان بەرى ءتورت ايدان استام ۋاقىت ءوتتى. ءبىز جاريالاعان قاعيداتتارعا – تەڭدىككە, مۇددەلەردى ەسكەرۋگە, پراگماتيزم مەن كەزەڭدىلىككە نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيالىق بىرىگۋ الەمدىك داعدارىستىڭ كۇردەلى جاعدايلارىندا ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتا الاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونىمەن قاتار, «ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق وداعىمىزدىڭ تولىققاندى جۇمىسى باستالعاننان بەرى ونىڭ قاتارى تولىققانىن, وعان ارمەنيا جانە قىرعىز رەسپۋبليكالارىنىڭ قوسىلعانىن» اتاپ ءوتتى.
«بىرىككەن ىنتىماقتاستىق بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بايلانىستارىن نىعايتىپ, جالپى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمىم مول», – دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى.
جيىن قورىتىندىسىندا مەملەكەت باسشىلارى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويدى. سونىڭ ءبىرى – ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى. بۇل تۇجىرىمدامانى بەكىتۋ 2019 جىلى قۇرىلاتىن ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قۇرۋعا كىرىسۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى. ول بولاشاقتا مەملەكەتتەردىڭ ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتپەك. قازاقستان ءۇشىن ول سونداي-اق, سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءمۇمكىندىگىن بەرەدى. ەەك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى شەڭبەرىندە بولاشاقتاعى نەگىزگى ماقساتى ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر تاسىمالداۋشىلارىنىڭ وداق ىشىندەگى قىزمەت كورسەتۋلەرگە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ بولىپ تابىلاتىن اۆتوموبيلمەن جۇك تاسىمالداۋدى ساتىلاپ بەيتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى قولداۋ تاپتى. ول بيزنەس ءۇشىن كولىك شىعىندارىن تومەندەتۋگە جاعداي جاسايدى. قازاقستان بۇل باعدارلاماعا 2025 جىلدان باستاپ قوسىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى كەشەگى وتىرىسىنىڭ باستى جاڭالىعى – وداقتىڭ قاتارى تاعى ءبىر مەملەكەتپەن تولىقتى. ياعني, وسى كۇنگە دەيىن تالاي تالقىعا تۇسكەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى. وسىلايشا ۇشتىك بولىپ قۇرىلعان وداق بەستىك بوپ بەكىدى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» – ماسكەۋدەن.
