تىيىم سالۋ – ماسەلەنى شەشپەيدى
استانادا وتكەن «قازاقستانداعى تەمەكى ساياساتى: دەرەكتەر, قوعامنىڭ سۇرانىسى جانە حالىقارالىق تاجىريبە» ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا ماماندار وسى ماسەلەنى تالقىلاپ, «ستراتەگيا» قوعامدىق قورىنىڭ ساراپشىلارى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان مونيتورينگتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرىمەن ءبولىستى. زەرتتەۋدە ەلەكتروندى تەمەكى جانە تەمەكىنى قىزدىرۋ قۇرىلعىلارىن قولدانۋشىلاردىڭ پىكىرى, رەتتەۋ شارالارىنا كوزقاراسى, جاڭا تەحنولوگيالار مەن ونىمدەردىڭ دەنساۋلىققا, مىنەز-ق ۇلىققا جانە ەكونوميكاعا اسەرى قاراستىرىلعان.
«تىيىم سالۋ – شەشىم ەمەس, پروبلەمانى كولەڭكەگە جاسىرۋ. 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ەلىمىزدە ەلەكتروندى سيگارەتتەردى اكەلۋگە جانە ساتۋعا تىيىم سالىندى. الايدا نارىق جوعالىپ كەتكەن جوق – ول جاي عانا ساۋدا ورنىن وزگەرتتى. ساۋدا Telegram ينتەرنەت ارناسى مەن بازارلارعا اۋىستى, ال بۇل جەرلەردە باقىلاۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى «ستراتەگيا» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى گۇلميرا ەلەۋوۆا.
قارجى مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس زاڭ كۇشىنە ەنگەن سوڭ, 2024 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 200 مىڭنان استام تىيىم سالىنعان قۇرىلعى, ال وسى جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا – 440 مىڭ ۆەيپ تەمەكى تاركىلەنگەن.
«ولاردى وندىرۋگە ارنالعان التى بىرلىك تەحنيكا تاركىلەندى. تاركىلەنگەن ءونىمنىڭ قۇنى 1,8 ميلليارد تەڭگەدەن استى. 14 ادامعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قىلمىستىق ارەكەت Telegram جانە WhatsApp حابار الماسۋ قوسىمشالارى, سونداي-اق كۋرەرلىك قىزمەتتەردى قولدانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان», دەلىنگەن اگەنتتىك حابارلاماسىندا.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كولەڭكەلى نارىق 120 پايىزعا ءوسىپ, ەرەسەك پايدالانۋشىلاردىڭ جارتىسى ءالى دە ۆەيپ شەگۋدى جالعاستىرىپ وتىر. ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردىڭ ۇلەسى تەمەكى ونىمدەرىنىڭ اپتا سايىنعى كولەمىندە 2022 جىلعى 0,8 پايىزدان 2025 جىلى 10,1 پايىزعا ءوستى. ياعني تىيىم سۇرانىستى جويعان جوق, ونى تەك «كولەڭكەگە» اۋىستىردى. سونداي-اق قوعامدىق ورىنداردا كاليان شەگۋگە 2020 جىلدان بەرى تىيىم سالىنعانىمەن, ولار ءالى زاڭسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
«ناتيجەسىندە سۇرانىس تومەندەگەن جوق, تەمەكى شەگۋشىلەر سانى ازايمادى, حالىق دەنساۋلىعى دا جاقسارمادى, تەك مەملەكەت سالىقتان, ال ازاماتتار تاڭداۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. مەملەكەت شىنايى جاعدايدى ەلەمەسە, شىندىق ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرىپ, مەملەكەتكە باعىنبايدى. تىيىمدار تەك كورىنىس جاسايدى, بىراق ماسەلەنى شەشپەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى «ستراتەگيا» قورىنىڭ جوبا ۇيلەستىرۋشىسى ازات مۇحامەديەۆ.
الەم زياندى ازايتۋ جولىن تاڭداپ وتىر
جالپى, ەلەكتروندى تەمەكى قازىر الەم ەلدەرىنىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالدى. اسىرەسە بۇعان تاۋەلدى جاسوسپىرىمدەر سانى ارتىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, جاسوسپىرىمدەردىڭ اقش-تا 20 پايىزى, ۇلىبريتانيادا 17 پايىزى, فرانتسيادا شامامەن 15 پايىزى ۆەيپتى تۇراقتى پايدالانادى.
الايدا بۇل ەلدەردە مۇنداي تەمەكى تۇرىنە تۇبەگەيلى تىيىم سالىنباعان. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا مەن جاڭا زەلانديا شەكتەۋگە ەمەس, زياندى ازايتۋعا باسىمدىق بەرەدى, ولار تىيىم سالۋدىڭ ورنىنا ونى رەتتەۋدى ءجون سانايدى.
«بۇل ەلدەر ەرەسەك شىلىمقورلارعا ءداستۇرلى تەمەكىدەن گورى زيانى از بالامالارعا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرىپ, ناتيجەسىندە تەمەكى شەگۋ دەڭگەيى مەن وعان بايلانىستى اۋرۋلار ايتارلىقتاي تومەندەگەن», دەپ اتاپ ءوتتى ا.مۇحامەديەۆ.
شۆەتسيادا دا بۇل ستراتەگيا ءتيىمدى ناتيجە كورسەتكەن. نيكوتين ونىمدەرىن قاتاڭ باقىلاۋمەن رەتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە تەمەكى تۇتىنۋ 5 پايىزعا تومەندەپ, ەل ءىس جۇزىندە «تەمەكىسىز» مارتەبەسىنە جەتىپ وتىر.
«دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, قوعامدى اقپاراتتاندىرۋ قاجەت, بۇل تولىقتاي تىيىم سالعاننان الدەقايدا ناتيجەلى. شۆەتسيا, ۇلىبريتانيا, جاڭا زەلانديا سانالى تاڭداۋ جاساۋعا جاعداي جاسادى. سول سەبەپتى, ازاماتتارى تەمەكىنى ازايتتى. ال ەلىمىزدەگى رەتتەۋ كوبىنە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددسۇ) قاتاڭ ۇستانىمىنا سۇيەنىپ, زيانى از ونىمدەردى كادىمگى تەمەكىمەن تەڭەستىرىپ, زياندى ازايتۋعا قاتىستى دەرەكتەردى ەلەمەيدى. سالدارىنان شىلىمنىڭ كلاسسيكالىق ءتۇرى – ەڭ كوپ تارالعان ءونىم بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان ەلىمىز تىيىم سالعاننان گورى, اقپارات بەرىپ, ادامعا سانالى تاڭداۋ جاساۋعا كومەكتەسكەندەردىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارعانى ءتيىمدى بولار ەدى», دەيدى گ.ەلەۋوۆا.
ەلىمىز 2006 جىلدان بەرى تەمەكىگە قارسى كۇرەس جونىندەگى ددسۇ-نىڭ رامالىق كونۆەنتسياسىنا قاتىسىپ كەلەدى. دەگەنمەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كورسەتكىشتەر كوڭىل كونشىتپەيدى. ستاتيستيكاعا زەر سالساق, ەرەسەكتەر اراسىنداعى شىلىم شەگۋ دەڭگەيى 2014 جىلى 22,4 پايىز بولسا, 2021 جىلى 20,8 پايىزعا, ال 2024 جىلى شامامەن 20 پايىزعا عانا تومەندەگەن. الايدا حالىق سانى ارتقاندىقتان, شىلىمقورلاردىڭ جالپى سانى 2,8 ملن-نان 3 ملن-عا دەيىن كوبەيگەن.
«قازىر ەلىمىزدە شامامەن 1 ملن ەرەسەك ادام ءتۇتىنسىز ونىمدەرگە اۋىسقان. «ستراتەگيا» قورىنىڭ 2023-2025 جىلدارداعى مونيتورينگى كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى تىيىم سالۋعا قارسى, ولار سانالى تاڭداۋ قۇقىعىن تالاپ ەتەدى. ءتۇتىنسىز ونىمدەرگە تىيىم سالۋدى حالىقتىڭ 31,6 پايىزى قولدايدى. ال 44,1 پايىزى كەرىسىنشە, قاتاڭ تىيىمدارعا قارسى. تىيىم ەمەس, رەتتەۋ كەرەك دەگەن كوزقاراس باسىم: 76 پايىزدان استام رەسپوندەنت مىندەتتى سەرتيفيكاتتاۋ, تاڭبالاۋ جانە ساتۋدى 21+ جاسقا دەيىن شەكتەۋدى قولدايدى», دەپ مالىمدەدى زەرتتەۋ قورىتىندىسىن گ.ەلەۋوۆا.
ساراپشى ا. مۇحامەديەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋشىلار وزگەرۋگە دايىن, بىراق ولارعا اشىق اقپارات پەن قولداۋ جەتىسپەيدى. قوعامدا ءتۇتىنسىز بالامالارعا جانە ولار تۋرالى سەنىمدى اقپاراتقا تۇراقتى ءارى جوعارى سۇرانىس بار. ال بۇل سۇرانىستى ەلەمەۋ – ءداستۇرلى تەمەكىنىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ, زياندى ازايتۋ مۇمكىندىگىنە كەدەرگى كەلتىرەدى.
