جاۋىن جۋسانداي جايپاعان... پۋلەمەتشى جاپەك اقساقال تۋرالى سىر
...سول كەزدەگى جالىنداعان جاستىقتىڭ اسەرى مە, الدە تۋعان ەل مەن جەرگە دەگەن ساعىنىشتان با, بالكىم, ۇرىس دالاسىنان ۇزاپ, وي-كوڭىلى ورنىققاندىقتان بولار, ايتەۋىر شينەلىنىڭ ءبىر ەتەگىن استىنا باسىپ, ەكىنشىسىن جامىلعان كۇيدە شىرت ۇيقىعا كەتتى. قۇلان جورتپاس قۋ مەديەن دالادا قىستىڭ قاقاعان قارا سۋىعى ەدى. قاتىپ قالامىن-اۋ, بولماسا انتالاعان اش قاسقىردىڭ جەمىنە اينالامىن-اۋ دەگەن وي مۇلدەم ورالماپتى باسىنا. ءبىر زامانداردا رايىمبەك باباسى جوڭعار باسقىنشىلارىن تالقانداعان اتاقتى ويرانتوبەدە ايالدادى. بۇل – 1942 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى-تىن.
سول كەزدە ول نەبارى 22 عانا جاستا-تىن. قان مايداننان ءبىر قولى شولاق, ءبىر اياعى اقساق بولىپ قايتىپ كەلە جاتقان بەتى ەدى. بىراق وعان جاسيتىن جاپەك پە؟ جاستايىنان تاعدىردىڭ تالاي تاۋقىمەتىن تارتىپ وسكەن جىگىت وسى جولى دا كورەر جارىعىنىڭ بار ەكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ, تۋعان اۋىلىنا قاراي جاياۋلاتىپ ءىلبىپ كەلەدى. ايتپەسە, جانىنداعى جولداستارىنىڭ تالايى, ءتىپتى ءدال تۇبىندەگى ورىس كومەكشىسى دە وققا ۇشىپ وپات بولىپ جاتقاندا ءوزىنىڭ قالاي ءتىرى قالعانىنا ءالى اڭ-تاڭ...
...ءيا, ولار, باس-اياعى 11 جىگىت, كەگەن اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان 1940 جىلدىڭ قازان ايىندا اسكەرگە اتتانادى. الماتىدان جۇك پويىزىنا تيەلگەن جىگىتتەر بايكالدى اسىپ, بۋرياتيانىڭ كياحتا شاھارىنا ايالداپ, ودان ءارى موڭعوليانىڭ ۋلان-ۋدە قالاسىنان ءبىر-اق شىعادى. سول توپتىڭ بەل ورتاسىندا بۇگىنگى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز – سولتۇستىك-باتىس مايدانى, 37- ديۆيزيا, 24-اتقىشتار پولكى, 146-دەربەس باتالونى, 1-ءشى روتانىڭ پۋلەمەتشىسى جاپەك باباشار ۇلى مولداباەۆ تا بولاتىن.
«قازىر ەسىمە تۇسسە, دەنەم ءتۇرشىگەدى. وسىندايدا بابالارىمىزدىڭ «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەر» دەگەن ناقىلى ويىما ورالا بەرەدى» دەيدى اقساقال.
«1941 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ 1-ءى كۇنى تۇندە بۇكىل ارميا بويىنشا اسكەري دابىل كوتەرىلىپ, ءبىز مانچجۋريا شەكاراسىنا جاقىن جەردەگى ساينسان قالاسىنىڭ ماڭىنا ورنالاستىق. وسى ەكى ارالىقتاعى 2000 شاقىرىمداي جەردى جاياۋ ءجۇرىپ وتتىك. سونداعى قولباسشىلاردىڭ ماقساتى – ەلىمىزدىڭ شىعىس شەكاراسىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ەكەن. جاپونداردىڭ سوعىس اشۋ قاۋپى بولعانعا ۇقسايدى. شىعىس شەكارا كۇزەتىندە 1941 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تۇردىق», دەيدى توقسان بەستى القىمداعان قاريا.
– نەمىس باسقىنشىلارى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ءىرى قالالارىن باسىپ الىپ, ماسكەۋگە تاياپ قالدى, ايگىلى لەنينگراد قالاسى قورشاۋدا. باتىس مايدانىندا جاعداي قيىنداپ كەتتى دەپ, 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇيرىق كەلىپ, ءبىزدىڭ ارميا باتىسقا بەت الدى.
اقپاننىڭ قاقاپ تۇرعان سۋىعىندا كالينين قالاسىنىڭ ماڭىنا جەتتىك. قالانىڭ باتىس بەتىندەگى توعايعا ورنالاستىق. قار قالىڭ, سىقىرلاعان سارى اياز. جولدا ەشەلونىمىزدى نەمىستەردىڭ ۇشاقتارى بومبالاپ, قاتارىمىز ءبىرتالاي سيرەپ قالعان ەدى. مۇندا جەتكەنشە دە اشتىق پەن سۋىقتان تاعى ءبىرشاما جىگىت قايتىس بولىپ كەتتى.
كەلگەن بويدا سۇراپىل سوعىسقا ارالاستىق. كوپ شىعىنمەن كالينين قالاسىن ازات ەتتىك. قۋانىشتا شەك جوق. جاس تا, كارى دە, سولدات تا, كوماندير دە شاپكامىزدى اسپانعا اتىپ, جاس بالاشا قۋانىپ, تانيمىز-تانىمايمىز ايتەۋىر ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتاپ ءجۇرمىز. جەرگىلىكتى حالىق قۋانىشتان جىلاپ ءجۇر».
راسىندا دا, كالينين قالاسى (بۇگىنگى تۆەر) سوعىس باستالعالى بەرگى نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتىلگەن ەڭ العاشقى وبلىس ورتالىعى ەدى. «بۇل جەڭىستىڭ ماڭىزى وتە زور ەدى», دەيدى قارت باتىر. ويتكەنى, «بۇل جەڭىس – كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ, بۇكىل كەڭەس حالقىنىڭ رۋحىن كوتەردى, جەڭىسكە دەگەن سەنىمىن نىعايتتى», دەگەن ەدى كومانديرلەرىمىز. ولار بىزدەرگە جوعارعى كوماندوۆانيەنىڭ العىسىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ باتىس مايدانىنا كەلگەندەگى العاشقى شايقاسىمىز دا, العاشقى جەڭىسىمىز دە وسى بولاتىن.
شىعىننىڭ ورنىن تولتىرىپ, ۆەليكيە لۋكي قالاسىن بوساتۋعا بەت تۇزەدىك. ۆەليكيە لۋكيدى ازات ەتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە زور ەدى, سەبەبى, مۇندا ورتالىق, ۋكراين, بەلارۋس, سولتۇستىك-باتىس مايداندارىن بايلانىستىراتىن توعىز جولدىڭ تورابى ۇلكەن تەمىرجول ستانساسى بار ەكەن. نەمىستەر دە سونى بىلسە كەرەك, باسىپ الىپ, مىقتى بەكىنىسكە اينالدىرىپ تاستاپتى. سودان جان الىپ, جان بەرىسكەن قىرعىن شايقاستار ءجۇردى. بۇل قالانى دا ءۇش اي دەگەندە ارەڭ جاۋدان تازارتتىق. ەكى جاقتان دا شىعىن كوپ...
پۋلەمەتشى بولعاندىقتان, فاشيستەردىڭ نەگىزگى ءتىرى كۇشىن جويۋ ءۇشىن ءبىز ارقاشان الدىڭعى شەپتە بولامىز. پۋلەمەتتەن جاقسى قارۋ جوق, جاۋدى جۋسانداي جاپىراسىڭ... «وتان ءۇشىن, جەر ءۇشىن, ارتتا قالعان ەل ءۇشىن!» دەپ ءوزىمىزدى جىگەرلەندىرەمىز. وسى قالالاردى ازات ەتۋدەگى كورسەتكەن ەرلىگىم ءۇشىن مەنى «زا وتۆاگۋ” مەدالىمەن ماراپاتتادى. پولك تۋىنىڭ قاسىنا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, العىس حاتپەن اۋىلعا سالىپ جىبەردى. بۇل – 1942 جىلدىڭ شىلدە ايى ەدى.
سودان قورشاۋدا قالعان لەنينگراد قالاسىن جاۋ قولىنان ازات ەتۋ ءۇشىن, ءبىزدىڭ ديۆيزيا سولتۇستىك-باتىسقا قاراي جول تارتتى. ارپالىسىپ ءجۇرىپ ۆولحوۆ قالاسىن الىپ, وزەننىڭ شىعىسىن بوساتتىق. ال باتىس جاعالاۋداعى نەمىس بەكىنىستەرى وتە مىقتى, جاقسى قارۋلانعان ەكەن, وزەننەن ءوتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. وتە كوپ شىعىنمەن ۆولحوۆ وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى نەمىس بەكىنىستەرىن تالقانداپ, باسىپ الىپ, نەگىزگى كۇش كەلگەنشە تاۋلىك بويىنا قورعاپ تا تۇردىق».
...وسى ءبىر قىرعىن, يۋ-قيۋ شايقاستا ول ءۇش جەرىنەن جارالانىپ, كونتۋزيا الادى. ەسىن سانباتتا عانا جينايدى. قالاي كەلگەنىن دە, كىم اكەلگەنىن دە بىلمەيدى. سۇراستىرا كەلسە, سانيتار قىزدار الىپ كەلىپتى سۇيرەلەپ. «ولارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت!» دەيدى مايدانگەر.
1942 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا اسكەري كوميسسيا تەكسەرىپ, «جاراقاتى اۋىر, سوعىسقا جارامسىز, II توپ مۇگەدەگى» دەپ قورىتىندى شىعارادى. ەلگە قايتقانداعى جالعىز جولداسى – «زا وتۆاگۋ» مەدالى ەدى.
ەلگە كەلسە, شەشەسى قالامقاس قاتتى اۋىرىپ, توسەك تارتىپ قالىپتى. قول-اياقتى سىلتاۋراتىپ قاراپ جاتار كەز ەمەس. ەپتەپ ەل تىرلىگىنە ارالاسادى. قولدان كەلگەنشە قىزمەت ەتەدى. جۇرگەن-تۇرعان جەرىندە ابىرويدان كەندە بولمايدى. انا اقىلىنان اتتاماي, 1943 جىلدىڭ اقپانىندا بالا كەزدەن بىرگە وسكەن تۇرسىنحان بەيسەمبايقىزىمەن شاڭىراق كوتەرەدى. ەكەۋى اللا بەرگەن 11 قۇرساق ءسۇيىپ, كوزى ءتىرى توعىزىن وقىتىپ-توقىتىپ, ءوز الدارىنا جەكە-جەكە وتاۋ ەتىپ قوندىرادى. بۇگىندە ولاردان 31 نەمەرە مەن 24 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. تەك تۇرسىنحان اپايدىڭ «ارعى اۋىلعا» تىم ەرتەرەك «تۇيە قاراپ كەتكەنى» بولماسا...
جاۋعان وق پەن جانعان وتتان امان-ساۋ ورالعان ارداگەر, مىنە بۇگىن, ياعني ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ جاتقان 9 مامىر كۇنى ءوزىنىڭ تورقالى 95 جاس مەرەيتويىن اتاعالى وتىر. I-II دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەندەرىنىڭ, مايدانداعى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ جانە ت.ب. جيىرمادان اسا مەملەكەتتىك ناگرادالاردىڭ يەگەرى. جاپەك باباشار ۇلىنا «سوعىس سولداتى, ساۋ ءجۇرسىن!» دەپ تىلەك قوسقىمىز كەلەدى.
امانگەلدى قياس, «ەگەمەن قازاقستان».
