580 + 1

«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلى وتان سوعىسىندا قازاقستاننان 580 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققانى بەلگىلى بولىپ وتىر. سولاردان بۇگىندە كوزى ءتىرى ءبىر عانا قاھارمان قالعان. ول الماتى وبلىسىنىڭ قاراتال اۋدانىندا تۇراتىن يۆان ۆاسيلەۆيچ كوسەنكوۆ. ادامزات تاريحىندا ادام قانىن سۋداي اعىزىپ, بۇكىل الەمدى شارپىعان جان ءتۇر­شىكتىرگەن سوعىس ەۋروپا تورىنەن باستالىپ, 1941 جىلدىڭ 21 ماۋ­سىمىندا گەرمانياعا ۆاگون­داپ ماتەريالدىق كومەك جىبەرگەن كسرو شەكاراسىن اراعا ءبىر كۇن دە سالماي, ناقتىلاي تۇسسەك, سول جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا گيت­لەرلىك فاشيستەر ەش ەسكەرتۋسىز باسىپ كىرگەنى ءمالىم. كەڭەس جەرىنەن جىبەرىلگەن سول ماتەريالدىق كومەك­تەن قۋات العان نەمىس اسكەرى فرانتسۋزداردى ويسىراتا جەڭ­گەنىن دە تاريحي زەرتتەۋلەر كورسەتۋدە. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا بەس مىڭعا جۋىق سوعىس ارداگەرى قالسا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان 580 قازاقستاندىقتان جالعىز يۆان ۆاسيلەۆيچ كوسەنكوۆ قانا ءتىرى وتىر. 92 جاستاعى سوڭعى باتىر الما­تى وبلىسى, قاراتال اۋدانى, ۇشتوبە قالاسىندا تۇرادى. اعىم­داعى جىلدىڭ باسىندا ەلباسى مايدانگەرلەردى قۇتتىقتاپ, جەر-جەردە مەرەكەلىك لەپ ەستىرگەندە جەتىسۋلىقتار دا قاراپ وتىرمادى. بارىمىزدى باعالاي بىلەتىندىگىمىزدى كورسەتىپ, سوعىستىڭ رەسپۋبليكامىزداعى كوزى ءتىرى سوڭعى باتىرى يۆان كوسەنكوۆقا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ ارنايى بارىپ قازاقى شاپان جاۋىپ, قۇندىز بورىك كيگىزدى. سول ءبىر ساتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىنە جولداعان جەدەلحاتىن كەۋدە­سىنە باسىپ, ءبىر قۋانىپ, ءبىر قوبال­جىعان باتىردىڭ قاپەلىمدە اۋزىنا ءسوز تۇسپەسە كەرەك, تەك ەلباسىنا العىس اعىتىپ بايەك بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ول نەبارى 18 جاستا ەدى. اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتا ورتا بويلى, سەرگەك تە سامداعاي بوزبالا بىردەن كوزگە ءتۇسىپ, كىشى كومانديرلەر دايىندايتىن جەتىسۋ ارتيللەريا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىلەدى. ءسويتىپ, كىشى كوماندير يۆان كوسەن­كوۆ ەڭ ءبىرىنشى اسكەري مىندە­تىن 1941 جىلى جەلتوقساندا ماسكەۋ تۇبىندە ورىنداۋعا تاپسىرما الادى. سوسىن ءارتۇرلى مايداندار قۇرامىندا بولىپ, ماسكەۋدەن بولگارياعا دەيىنگى 1418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىستىڭ 1300 تاۋلىگىندە ول وتان الدىنداعى پارىزىن ادال ورىنداپ, اسكەردىڭ الدىڭعى شەبىندە بولدى. يۆان كوسەنكوۆپەن جەكە اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا از سوزبەن كوپ جايدى اڭعارتىپ, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ ىركەس-تىركەس جۇيتكىگەن تانكىلەرىنىڭ كوز الدىندا تالاي بوزداقتى تاپتاپ وتكەنىن ەش ۇمىتا المايتىندىعىن باسا ايتتى. سول تانكىلەرگە ەش تايسالماي سناريادىن قىسا ۇستاپ ورشەلەنە ۇمتىلعان قانشاما مايدانداستارىنىڭ كوز الدىندا مەرت بولعانىن قالاي ۇمىتسىن. وتان ءۇشىن وت كەشكەن جاۋىنگەرلەر رۋحىنىڭ مىقتىلىعى سول, ەشتەڭەدەن قايمىقپاي تەك الدىعا ۇمتىلىپ, جاۋىنگەرلىك مىندەتتەرىن ادال اتقارعان-تىن. 1943 جىلى قىركۇيەكتە دنەپر ءۇشىن قيان-كەسكى ۇرىس جادىندا ماڭگىلىك جازىلىپ قالعان. قاتار جۇرگەن جاۋىنگەرلەر وققا ۇشىپ جاتقاندا ول وڭتۇستىك-باتىس مايداندا سينەلنيكوۆ اتقىش­تار ديۆيزياسىنداعى 1118 قىزىل جۇلدىزدى پولكتىڭ قۇرامىن­دا سەرجانت شەنىندە بولدى. ءالى ەسىندە, ديۆيزيا كومانديرى, گەنەرال-مايور گولوسكو شابۋىلداۋ­شى توپتى ساپقا تۇرعىزىپ, جايمەن جاۋىنگەرلەردى ارالاپ, «بارلى­عىڭ ەرىكتىسىڭدەر مە؟» دەگەندە توپ كومانديرى «ءدال سولاي» دەپ جاۋاپ بەرگەن. سوندا گەنەرال دنەپر ارقىلى ءوتىپ, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ تۇعىرىن تارتىپ الىپ, پولك اتقىشتار بولىمدەرىنىڭ وزەننەن وتۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرۋدى تاپسىردى. توراپ ءتۇن ورتاسىندا باستال­دى. سەرجانت كوسەنكوۆ جاۋىنگەرلەرىن باستاپ, قايىققا ارتيللەريالىق مينومەتتەر مەن پۋلەمەتتەردى جانە ت.ب. قارۋلاردى تيەپ, وزەن­نىڭ وڭ جاعالاۋىنا وتەدى. كۇش­تى قارۋدى بەلگىلەنگەن جەرگە تەز ارادا ورناتىپ, بىردەن دۇش­پانعا وق جاۋدىرىپ بەرەدى. ءسويتىپ, دنەپروپەتروۆسك وبلىسى, ۆويسكوۆوە اۋىلىنداعى نەمىس تۇعىرى بۇزىلىپ, اۋىل كەڭەس اسكەرىنىڭ يەلىگىنە وتەدى. «توراپتى تارتىپ الۋ اياقتالىسىمەن, كوماندير تۇ­عىر­دى كەڭەيتۋ تۋرالى بۇيرىق بەردى. بىراق اياقاستى نەمىس باسقىن­شى­لارى وتە سۇراپىل سوعىستى باستاپ قيان-كەسكى ۇرىس جۇرگىزدى. وق قارشا بوراپ, باس كوتەرتپەي ءبىر قادام جەر ءۇشىن قانشاما بوزداقتار جانى قيىلدى. «وتان ءۇشىن!» دەپ ورشەلەنە الدىعا ۇمتىلىپ, جاندارىن پيدا ەتكەن مىڭداعان جاۋىنگەرلەردى جوق قىلعان سول مايدان 6 كۇن مەن تۇنگە سوزىلدى. جاۋدىڭ بىرنەشە بايلانىستارىن كەسىپ, 3 تانكىسىن, سناريادتارى مەن بتر-تاسىمالداۋشىلارىن جويدىق. جاياۋ اسكەرلەرىن باعىن­دىرعانىمىز ءوز الدىنا. ءايت­كەن­مەن, ءبىزدىڭ اسكەردەن دە كوپ شى­عىن بولدى. سول سوعىستان ميشا گولياكوۆ ەكەۋمىز عانا ءتىرى قالدىق» دەپ ەسكە تۇسىرەدى مايدانگەر قارت. ءسويتىپ, سينەلنيكوۆ ديۆيزيا­سى زاپورو­­جە اۋدانىنا قونىس اۋدارادى. راس, وندا دا كۇن سايىن قيان-كەسكى ۇرىس جۇرگەنىمەن كەڭەس اسكەرىنىڭ پايداسىنا شە­شىلىپ وتىرعانىن سارعايعان قۇجات­ت­ار مەن يۆان كوسەنكوۆ تۋرالى ءتۇرلى ماقالالار جارىق كورگەن گازەت قيىندىلارى راستاپ جاتىر. 1943 جىلدىڭ 13 قازانىندا ارتيللەريالىق اسكەر زاپوروجە قالاسىنىڭ ماڭىنداعى 9-شى اۋىلعا باسىپ كىرەدى. وندا دا يۆان مەن ميحايل تاۋلىك بويى تىنباي 76 ميلليمەترلى زەڭبىرەكپەن دۇشپاننىڭ نەگىزگى وشاعىن اتقىلاۋمەن بولادى. كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ زاپوروجە قالاسى باسقىنشىلاردان بوساتىلادى. قيان-كەسكى ۇرىستاعى كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن يۆان كوسەنكوۆ ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, ال ونىڭ مايدانداسى ميحايل گولياكوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ارادا بىرەر اي وتە شىقتى, «1944 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ارميا شتابىنا شاقىرىپ, سالتاناتتى تۇردە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىعىمەن گەنەرال-مايور گولوسكو تانىس­تىرادى جانە لەنين وردەنىن جانە التىن جۇلدىز مەدالىن قوسىپ ەكەۋمىزگە تەڭ تاپسىردى», دەگەن يۆان كوسەنكوۆ مارقايا تۇرىپ ءاپ ساتتە وزگەرىپ, قيىنشىلىقتارعا توزە وتىرىپ, ءبىز 9 مامىر جەڭىس كۇنىنە شاما-شارقىمىزشا جاقىنداعان ەدىك», دەپ قارت مايدانگەر كوزى جاساۋراي مايدانداس دوسىن ەسكە الدى. قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى وتە زور عوي. تەك, الماتى وبلىسىنان ءوز ەرىكتەرىمەن 120 مىڭ جاۋىنگەر اتتانىپتى. سولاردىڭ تەڭ جارتىسى ەلگە ورالماعان. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى دەگەن قۇرمەتتى اتاقتى 52 وفيتسەر مەن سولدات الىپتى. سول باتىرلاردىڭ بىرقاتارى ءدام-تۇز تارتىپ جەتىسۋ جەرىنە كەلىپ, قاسيەتتى جەرگە باس يگەنىمەن بۇگىندە ارامىزدا تەك يۆان كوسەنكوۆ قانا قالدى. باردى باعالاي بىلەتىن جەتىسۋلىقتاردىڭ ءبىر تىلەگى قارت مايدانگەردىڭ جەڭىس كۇنىنە امان-ەسەن جەتۋى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. 1945 جىلدىڭ جازىندا اسكەر قاتارىنان بوسانعان يۆان كو­سەنكوۆ ءوزى تۋىپ-وسكەن ۇشتوبە قالاسىنا كەلەدى. العاشىندا مەحانيزاتور بولىپ, سوسىن قىزمەتىن تەمىرجول بويىنا اۋىستىرادى. شويىن جول بويىنا ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءار كوكتەم سايىن تىككەن كوشەتتەرى كوككە شانشىلعان جاسىل جەلەككە اينالدى. «قۇرمەتتى تەمىرجولشى» اتاعى بار. كوپ جىلدار بويى قارت مايدانگەر جۇبايى جانە بالالارىمەن جەر ۇيدە تۇرعان ەكەن. سوسىن جەرگىلىكتى بيلىك پاتەرگە كوشىرگەن. بۇگىندە قىزى ولگا ەكەۋىنىڭ ۇشتوبە قالاسىندا ءۇش بولمەلى پاتەرى بار. ۇشتوبە قالاسىندا ءبىر كوشە يۆان كوسەنكوۆتىڭ اتىمەن اتالادى. رەسەيدىڭ جوعارى ناگراداسىنىڭ ءبىرى مارشال جۋكوۆ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە كورسەتىپ وتىرعان جان-جاقتى قولداۋىنا ءدان رازى. جىل سايىن مەرت بولعان جاۋىن­گەردىڭ تۋىسى جانە تىل ەڭبەككەرى رەتىندە ماتەريالدىق كومەك الادى. مەملەكەت ەسەبىنەن كوممۋنالدىق قىزمەت تۇرلەرى تولەنىپ, سانوتوريلاردا ساۋىعىپ قايتادى. قارت مايدانگەر كەشە سۇراپىل سوعىستا وت كەشىپ ءجۇرىپ جەڭىس كۇنىن قالاي كۇتسە, بۇگىن بەيبىت ومىردە, توقشىلىقتا جەڭىس كۇنىنىڭ ءار ساعاتىن دا سولاي توسۋدا. ۋاقىت شىركىن دەگەنىنە كونگىزىپ, كەشە عانا جالت-جۇلت ەتكەن كوزدەرىن بۇگىندە سولعىن تارتقىزىپتى. تەك قوس جانار عانا ەمەس قىزىل شىرايلى ءجۇزى دە بوزارعان. قارت مايدانگەر «جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى – 9 مامىر كۇنى سۇڭقارداي قايتا تۇلەپ, وت شاشا قۋانىش قۇشاعىنا بولەنىپ تۇرسام, جەڭىس پارادىن كوگىلدىر ەكراننان بولسا دا كورسەم», دەگەن تىلەگىن دە جاسىرمادى... تاعى ءبىر كوزايىم حابار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ 14 ءساۋىر 2015 جىلعى №1034 جارلىعىمەن يۆان كوسەن­كوۆ ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردە­نىمەن ماراپاتتالدى. بۇل قۋا­نىشتى باتىرعا الماتى وبلى­سىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ جەتىسۋلىق مايدانگەرلەر الدىندا جەتكىزدى.   الماتى وبلىسى, قاراتال اۋدانى, ۇشتوبە قالاسى.