سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باراك وباما تۇسىندا باستالعان ورتا ازيا مەن امەريكا ىقپالداستىعى بۇرىن نەگىزىنەن ساياسي ماسەلەلەرگە دەن قويىپ كەلگەن بولسا, بۇل جولعى سامميت ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن ينۆەستيتسيا تارتۋ سالاسىنا باسىمدىق بەرۋىمەن ەرەكشەلەندى. پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى اينۇر تۇقىموۆانىڭ ايتۋىنشا, العاشقىدا تەك مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋلەر سيپاتىندا ءوتىپ كەلگەن ءىس-شارا 2023 جىلدان بەرى پرەزيدەنتتەر دەڭگەيىندەگى سامميتكە اينالىپ وتىر.
«پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ بۇل ساپارى بۇرىنعىداي ديالوگ الاڭى رەتىندە عانا وتپەي, ناقتى ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار جاسالاتىن الاڭ بولدى. ويتكەنى «ورتالىق ازيا-اقش» سامميتىمەن بىرگە بيزنەس-كونفەرەنتسيا دا ءوتتى. ول جەردە ساۋدا, ەكونوميكا, كولىك, باسقا دا ونەركاسىپ سالالارىنىڭ مينيسترلەرى كەزدەسىپ, بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويدى. بۇرىن اقش ورتالىق ازيانى نەگىزىنەن شيكىزات كوزى رەتىندە كورسە, ەندى ارىپتەستىكتىڭ باسقا دا سالالارى دامىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. ياعني باياعىداي نەگىزىنەن تەك مۇناي سالاسىنا ينۆەتيتسيا سالىنباي, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, ۆولفرامدى زەرتتەۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم-عىلىم سالالارىندا دا ىنتىماقتاستىق قانات جايدى», دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەلىسىمدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە عانا ەمەس, اقش ءۇشىن دە وتە ءتيىمدى. امەريكا سيرەك مەتالدار الاتىن كوزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇددەلى. ال ءبىز ەكونوميكامىزدى ارتاراپتاندىرۋعا تالپىنىپ جاتىرمىز.
«قازىرگى تاڭدا اقش سيرەك مەتالداردىڭ 77 پايىزىن قىتايدان تاسىمالدايدى. بۇل امەريكانىڭ شىعىستاعى كورشىمىزگە وسى سالادا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تاۋەلدى ەكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ولار سيرەك مەتالدار مەن مينەرالداردىڭ باسقا دا كوزدەرى مەن جەتكىزۋ جولدارىن ىزدەستىرىپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ جەراستى بايلىعى مەن ورتا ءدالىز ارقىلى جەتكىزۋ ارنالارى اقش مۇددەسىمەن تولىقتاي سايكەس كەلىپ تۇر», دەيدى ا.تۇقىموۆا.
ساراپشى بۇل ساپارعا الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ايرىقشا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ باستى تاقىرىبىنىڭ بىرىنە اينالعانىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىنە ەلىمىزدىڭ يبراھيم كەلىسىمىنە قوسىلۋى دا ەرەكشە وقيعانىڭ ءبىرى بولدى.
جالپى قازاقستان مەن اقش اراسىندا 2018 جىلدان باستاپ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق سپەكترى بويىنشا كوپجوسپارلى ءوزارا ءىس-قيمىلمەن سيپاتتالاتىن كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ورناعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىندە ءبىز ورتالىق ازيانىڭ جەتەكشى ەكونوميكاسىمىز ءارى امەريكالىق ينۆەستيتسيانىڭ باستى باعىتىنا اينالىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالارىنىڭ 80%-ى قازاق ەلىنە تيەسىلى. ناقتىراق ايتساق, ەلىمىزگە تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اعىنى 60 ملرد دوللاردان اسىپ جىعىلدى. بۇل ءبىز قول جەتكىزگەن جالپى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 13%-نان اسادى. 2024 جىلى 869 ملن دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلعانىن ەسكە سالا كەتەيىك. ال 2025 جىلدىڭ ءى توقسانىندا اقش-تان جالپى ينۆەستيتسيالار اعىنى – 362,4 ملن دوللاردى قۇرادى.
ەكىجاقتى ىقپالداستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسكەنىن ءارى اقش پرەزيدەنتىنىڭ ەلىمىزدى ورتالىق ازياداعى باستى سەرىكتەس رەتىندە كورەتىنىن د.ترامپتىڭ مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, ايرىقشا ءىلتيپات بىلدىرۋىنەن دە كورۋگە بولادى. اقش باسشىسى قازاق ءجۋرناليسىنىڭ سۇراعىنا جاۋابىندا دا مۇنى اتاپ ءوتىپ, قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋ مۇمكىندىگى جوق ەمەس ەكەنىن دە ەمەۋرىنمەن ءبىلدىردى.
«ترامپ مىرزا, ءسىزدى قازاقستانعا كەلگەن العاشقى اقش پرەزيدەنتى دەپ قاشان ايتا الامىز؟ ءبىزدىڭ ەلگە قوناق بولۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟» دەگەن ءتىلشىنىڭ سۇراعىنا: «بۇل (قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋ – رەد.) ابدەن مۇمكىن. بارلىق سالا وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ءبىر جىلدان كەيىن نە بولاتىنىن بىلمەيمىز. ءسىزدىڭ تابيعي رەسۋرسقا باي ەلىڭىز, سونداي-اق پاراساتتى پرەزيدەنتىڭىز بار», دەپ جاۋاپ بەردى ول.
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق الەمدىك ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الىبەك رايپوۆتىڭ ايتۋىنشا, اقش بۇدان ءارى دە ءبىزدىڭ ايماقپەن تەرەڭدەتىلگەن ءارى جان-جاقتى ءوزارا ارەكەتتەستىكتى جالعاستىرۋعا دايىن. ال ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بۇل سامميت – ءوزىن الەمدىك ساياساتتىڭ دەربەس, ءبىرتۇتاس سۋبەكتىسى رەتىندە كورسەتۋدىڭ ءارى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋدىڭ تاعى ءبىر كەڭ مۇمكىندىگى.
«C5+1» ءسامميتى – جاي عانا كەزدەسۋ ەمەس, ورتالىق ازيا مەن اقش اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ الداعى جىلدارعا ارنالعان كەلەشەگىن ايقىنداعان ستراتەگيالىق قادام. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن – شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىر بولۋعا دايىن قۋاتتى مەملەكەت ەكەنىمىزدى كورسەتەتىن, وڭىرلىك ورتاق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان كۇش-جىگەردى بىرىكتىرەتىن بىرەگەي مۇمكىندىك. بۇل ءسامميتتىڭ تابىستى ءوتۋى ءوڭىردىڭ دە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ نىعايۋىنا, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق ءوسىم مەن وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە داڭعىل جول اشتى», دەيدى ساراپشى.
ايتا كەتسەك, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 630-دان اسا اقش كومپانياسى قىزمەت ەتەدى. بۇل ەكىجاقتى ساۋدانىڭ قارقىندى وسۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. ماسەلەن, 2023 جىلى تاۋار اينالىمى 4 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل – ورتالىق ازيا ەكونوميكاسىنىڭ, ياعني ءىجو-ءنىڭ 60 پايىزىن قۇراپ وتىرعان قازاق ەلىنە امەريكالىق الپاۋىتتاردىڭ نازار اۋدارۋىنىڭ كورىنىسى.
ناقتى مىسالدارعا جۇگىنسەك, Wabtec پەن «قتج» اق اراسىندا اقش تاريحىنداعى ەڭ ءىرى 4,2 ملرد دوللار سوماعا لوكوموتيۆ كەلىسىمشارتىنا قول قويۋ قازاقستان مەن قۇراما شتاتتار اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىكتىڭ جانە ستراتەگيالىق ديالوگتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ جارقىن مىسالى بولدى. تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ قوسىمشا دالەلى – «قازاقتەلەكوم» مەن «Amazon Kuiper» اراسىندا الماتى, اقكول جانە اقتاۋ قالالارىندا سپۋتنيكتىك ينتەرنەتتىڭ جەرۇستى ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا شامامەن 200 ملن دوللار ينۆەستيتسيا سالۋدى كوزدەيتىن ديستريبيۋتورلىق كەلىسىمگە قول قويىلۋى.
بۇگىندە اقش ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن 538,5 ملن دوللار سوماسىنا 10 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى, 5 941 ملن دوللارعا 9 جوبا ىسكە اسىرىلۋ ساتىسىندا جانە 2 552 ملن سوماعا 15 جوبا پىسىقتالىپ جاتىر. وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆپەن كەزدەسۋدە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو بيىل 15 قاڭتاردا سەناتتا وتكەن تىڭداۋ بارىسىندا اقش قازاقستاندى نارىقتىق ەكونوميكا دەپ تانىعانىن جانە رەسپۋبليكا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دجەكسون-ۆەنيك تۇزەتۋلەرىنىڭ بارلىق شارتىن ورىنداعانىن راستاپ, ونىڭ ۆەدومستۆوسى وسى ءتۇيىندى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كونگرەسسپەن جۇمىس ىستەيتىنىن مالىمدەدى. قازاقستانمەن PNTR ورناتۋ – امەريكالىق بيزنەستىڭ ۇستانىمىن نىعايتاتىن جانە اقش-تىڭ ۇزاقمەرزىمدى جاھاندىق مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن ستراتەگيالىق قادام.
قازاقستان مەن اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى دا – ەكىجاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ نەگىزگى باعىتى. 1993 جىلى امەريكالىق «Chevron» مۇناي كومپانياسى «Tengiz Chevroil» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرا وتىرىپ, ەلىمىزدى العاشقى ءىرى ينۆەستورعا اينالدىردى. وتىز جىلدان اسا ۋاقىت بويى «Chevron» جانە «ExxonMobil» كومپانيالارى ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن تابىستى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. اتالعان كومپانيالاردىڭ الەمدىك قۋاتىنىڭ شامامەن 25%-ى قازاقستاندا شوعىرلانعان, بۇل ءبىزدىڭ ەلدى ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ورتالىعىنا اينالدىرادى.
بۇگىندە الەمدىك ۋران كەنىنىڭ شامامەن 40%-ى ەلىمىزدە وندىرىلەدى. ال اقش تۇتىناتىن ۋراننىڭ 24 پايىزى قازاقستاننان جەتكىزىلەدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءبىز امەريكالىق نارىققا ۋران جەتكىزۋدى ودان ءارى دە ۇلعايتۋعا دايىنبىز. 2030 جىلعا قاراي جاھاندىق ۋران تاپشىلىعى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرسەك, ءدال وسى بايلانىستار اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ەلىمىز ستراتەگيالىق ءرول اتقاراتىن نەگىزگى جەتكىزۋشى بولۋعا قابىلەتتى.
بۇعان قوسا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ساپارى مەن سامميت اياسىندا كۇردەلى مينەرالداردى يگەرۋ, كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەت, تسيفرلاندىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ءبىلىم, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. ەلىمىز «ورتا دەرجاۆا» رەتىندە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا جانە شىعىس پەن باتىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندە ارەكەت ەتۋگە قابىلەتتى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاۋاپتى ءارى ىقپالدى قاتىسۋشىسى بولىپ, ءوزىنىڭ مارتەبەسىن دايەكتى تۇردە نىعايتۋعا زور قادام جاسادى. بۇل ورايدا ەلىمىز رەسەيمەن دە, قىتايمەن دە تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناستاردى ۇستانادى جانە باتىسپەن ىنتىماقتاستىقتى ۇدايى كەڭەيتەدى.
كەشەگى كۇندەر قازاقستاننىڭ وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسيانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولا وتىرىپ, ءىس جۇزىندە ورتالىق ازياعا قاقپا ءرولىن (Gates to Central Asia) تاعى ءبىر دالەلدەدى. ايماقتىڭ جاھاندىق ارەناداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن نىعايتىپ, كولىك بايلانىسى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جانە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جونىندەگى باستامالاردى بەلسەندى ىلگەرىلەتۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار ەكەنىن پاش ەتتى. سونداي-اق قازاقستان مەن اقش باسشىلارىنىڭ باسىمدىقتارى مەن تاسىلدەرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى نەگىزگى ءرولىن ايقىندادى.
