اسپانتاۋ ءوڭىرىن ءان-جىرعا بولەگەن مەرەكە اياسىندا اسىلتۇقىمدى مال مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, اۋدان شارۋالارىنىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
«اۋدانىمىز – اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى اۋدان. ءوڭىردىڭ تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن دارقان دالاسى, جانعا جايلى تابيعاتى, جەردىڭ ەرەكشە قۇنارلىلىعى تاۋلى ايماقتا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, جەتىلدىرۋگە سۇرانىپ تۇر. اۋدانىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە بۇل سالانى دامىتۋدىڭ تىڭ جولدارى قولعا الىنىپ, مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن سەزىنگەن اۋىل ەڭبەككەرلەرى قارقىندى ەڭبەك ەتىپ, وراسان جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر», دەدى سالتاناتتى شارانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاعان رايىمبەك اۋدانىنىڭ اكىمى داستان قۇداباەۆ.
ايتسا ايتقانداي-اق, «Altyn DAN» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بىلتىردان بەرى اۋداندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن, سونىڭ ىشىندە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى قولعا الدى. اتالعان جوبا اياسىندا بيىل 500 گەكتار جەرگە, جالپى قۇنى 500 ميلليون تەڭگە بولاتىن زاماناۋي سۋارۋ قوندىرعىلارى ورناتىلدى. جاڭا تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە 150 گەكتار جەرگە ەگىلگەن كارتوپتىڭ ونىمدىلىگى ەداۋىر ارتتى. بۇگىندە اتالعان شارۋاشىلىق ورتالىق ازياعا تانىمال «PepsiCo Central Asia» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن 1200 توننا كارتوپ وتكىزۋ تۋرالى جانە ەلدەگى ەڭ ءىرى «Magnum» ساۋدا جەلىلەرىمەن 2000 توننا تاۋارلىق كارتوپ جەتكىزۋ جونىندە كەلىسىم جاسادى. سونىمەن قاتار فري مەن چيپسى وندىرىسىنە ارنالعان «لەدي كلەر» جانە «VR 808» كارتوپ سورتتارىن 78 گەكتار جەرگە ەگىپ, جوعارى ساپالى ءونىم الۋعا باعىتتالعان جۇمىستى باستاپ وتىر. بۇل باستاما – اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ باعىتىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى. بيىل اۋدان شارۋالارى 2300 گەكتار القاپقا كارتوپ ەگىپ, ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 250–300 تسەنتنەردەن ءونىم جيناعان.
ىرگەلى اۋدانداعى ءىرى قارا مال سانى – 66 مىڭ باس, قوي مەن ەشكى – 267 مىڭ باس, جىلقى – 42 مىڭ باسقا جەتتى. قازىر اۋداندا 2316 شارۋا قوجالىعى تىركەلىپ جۇمىس اتقارىپ جاتىر.
تاۋلى اۋداندا ءىرى قارا مالىن اسىلداندىرۋ جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا ويسىلقارا تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن 12 شارۋا قوجالىعى, ال اسىل تۇقىمدى قوي-ەشكى مال وسىرۋمەن 6 شارۋا قوجالىعى اينالىسىپ جاتىر. بۇل شارۋاشىلىقتاردا «انگۋس», «گەرەفورد», «قازاقتىڭ اق باس سيىرى», «قالماق» تۇقىمدى ءىرى قارا مالدارى, سونداي-اق «ارقار مەرينوس» جانە «يل-دە-فرانس» تۇقىمدى قويلارى وسىرىلۋدە. اتالعان اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ەتى مەن ءسۇتىنىڭ ساپاسى, كولەمى جونىنەن قاراپايىم مال تۇقىمدارىنان ەكى ەسەگە دەيىن جوعارى.
ال جەمشوپ شىعىنىنىڭ دەڭگەيى شامالاس ەكەنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا اۋدان كولەمىندە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن كەڭىنەن قولعا الۋ اسا ماڭىزدى سانالىپ وتىر. وسى باعىتتاعى جۇمىستى جۇيەلەۋ ماقساتىندا بيىل اۋدان اكىمدىگى مەن «قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى» اراسىندا مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جونىندەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم جاسالعان. بۇل كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى شارۋاشىلىقتاردا مال تۇقىمىن جاقسارتۋ ىسىنە عىلىمي جەتەكشىلىك جاساپ, ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتەتىن بولادى.
سونىمەن قاتار «اسىل ت ۇلىك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ماماندارى اۋداننان قولدان ۇرىقتاندىرۋ ءىسى بويىنشا 13 ازاماتتى ارنايى وقىتىپ, ولارعا تەحنيك-وسەمەناتور سەرتيفيكاتتارى تابىستالدى. اتالعان مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن اۋدان بويىنشا 10 000 باس قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوبا مال شارۋاشىلىعىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن ماڭىزدى قادام بولماق.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ىسكە اسىرىلۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل سالاعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ, شارۋاشىلىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايىپ وتىرعانىن اتاۋ ورىندى. وسى جىلى جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسى اياسىندا اۋدان شارۋاشىلىقتارى جالپى قۇنى 815 ميلليون تەڭگەگە 50 بىرلىك تراكتور جانە 15 بىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى اگرەگاتتارىن ساتىپ العان.
اۋدان اكىمى ءوز سوزىندە مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگىن پايدالانا وتىرىپ, اۋدان كولەمىندە مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن قۇرۋ, ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
اۋداندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ, ەلىمىزدىڭ وركەندەپ وسۋىنە وراسان زور ۇلەس قوسقان, ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن «ەڭبەك ەرلەرى» شۇيكەباي شارعىنوۆ, ءومىرالى داركەنباەۆ, قاجىمۇحان ديحانباەۆ, نۇسىپبەك اشىمباەۆتاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاعىلىمدى جولى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. سونداي-اق ۇزاق جىل شارۋاشىلىق باسقارىپ, بۇكىلوداقتىق ورتالىق كوميتەتتىڭ اۋىسپالى «قىزىل تۋىن» بىرنەشە رەت جەڭىپ العان, «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىنىڭ يەگەرلەرى, ەڭبەك مايتالماندارى كەڭەسباي بايحانوۆ, تەلمان يساباەۆ, ەسەن قوناەۆ, راۋان ءارىپوۆ, سۇلتانمۇرات قۇداباەۆ, امانگەلدى بوتانبەكوۆ, كۇلان ابدىباەۆا, گۇلبارا باشەباەۆا, گۇلداريا التىنبەكوۆا, الديبەك ءومىرجانوۆ, جەتەن اقتالوۆ, داۋباي ءمانجۋوۆ, بايسەركە جۇنىسباەۆ, بەردىعوجا قوقىمباەۆ سىندى مايتالمانداردىڭ اۋدان ەكونوميكاسىن ارتتىرۋ جولىندا جاساعان ەسەلى ەڭبەكتەرى دە ەل ەسىندە ساقتالعان. وسىعان قاراپ-اق قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ, اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ازاماتتاردىڭ كەلەر ۇرپاق الدىندا بەدەلى زور, مەرەيى ۇستەم بولارى انىق.
– اۋدانىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا اتقارىلعان ىستەر از ەمەس. الدا تۇرعان مىندەتتەر ودان دا اۋقىمدى, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەل ىرىزدىعىن ەسەلەۋگە باعىتتالعان جۇيەلى جوسپارلار تۇر. بۇگىن العاش رەت «سابانتوي» مەرەكەسى ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بۇل شارانى جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – اۋىلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن زامان تالابىنا ساي جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ. ول ءۇشىن مەملەكەت ۇسىنعان مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى تاجىريبەگە اينالدىرۋىمىز قاجەت. ەگەر بارلىعىمىز بىرلەسە جۇمىس اتقارىپ, ءتيىمدى شەشىمدەردى ورتاق اقىلمەن قابىلداپ, تەك ادال ەڭبەككە سۇيەنسەك, جەر-انانىڭ بەرەكەسى دە, نەسىبەسى دە بىزگە مولىنان بۇيىراتىنى انىق. ءبىز بىرگە ارەكەت ەتسەك, اۋدانىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىپ, رايىمبەك ءوڭىرىن اگرارلىق دامۋدىڭ ۇلگىسىنە اينالدىرامىز دەپ سەنەمىن. جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان كۇزگى جيىن-تەرىن مەرەكەسى قۇتتى بولسىن. بىرلىگىمىز بەكەم بولىپ, ەڭبەگىمىز ەسەلەنە بەرسىن, – دەدى داستان قۇداباەۆ.
بولاشاقتا بۇل شارا تەك سالتاناتتى جيىن عانا ەمەس, سالا ماماندارىنىڭ تاجىريبە الماسىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن, جاڭا باستامالاردى قولعا الاتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالاتىن بولادى. مۇنداي كەزدەسۋلەر ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدانىپ, شارۋالار مەن كاسىپكەرلەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق نىعايا تۇسەدى دەگەن سەنىم زور.
جىلما-جىل ەگىس كولەمىن ۇلعايتىپ, جەر-انادان بەرەكەلى ءونىم جيناي بىلەتىن, ءتورت ت ۇلىگىن تۇلەتىپ, ەت-ءسۇت وندىرۋدە الدىنا جان سالماي ىرىس-قۇتتى تاسىتقان اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتاكاسىپتى دامىتۋعا قوسىپ جاتقان ۇلەسى وراسان. بۇل كۇنى ۇزدىك ەڭبەككەرلەر ءتۇرلى اتالىمدارمەن ماراپاتتالدى. «ۇزدىك مەحانيزاتور», «ۇزدىك مالشى», «ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۇزدىگى» اتالىمدارىنىڭ جەڭىمپازدارىنا قۇرمەت كورسەتىلدى.
اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ مەرەيىن تاسىتقان ايتۋلى شارا بارىسىندا ماراپات يەلەرىنىڭ ءبىرى, شارۋاشىلىق باسشىسى ولجاس قاناپياەۆ ءوز قۋانىشىن ءبولىستى.
«بۇگىن ەڭبەگىمنىڭ ەلەنگەنىنە وتە قۋانىشتىمىن. بۇل مەنىڭ عانا ەمەس, ۇجىمىمنىڭ ماڭداي تەرى. شارۋاشىلىقتىڭ تاسىن ورگە دومالاتۋدا ون شاقتى ادام تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى, سول ءۇشىن ولارعا العىس ايتامىن. اۋىل ەڭبەككەرلەرىن قولداپ, مەرەيىن وسىرەتىن فەستيۆال بىزگە تىڭ سەرپىن بەردى», دەدى ول.
فەستيۆال سوڭىندا جەرگىلىكتى ونەرپازدار مەرەكەلىك كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ, تۇرعىندارعا كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي سىيلادى. سونداي-اق بالۋاندار بەلدەسىپ, جاستار اراسىندا قوشقار كوتەرۋ مەن ارقان تارتۋ سايىستارى ءوتتى.
ۇيىمداستىرۋشىلار «سابان Fest» الداعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى تۇردە جىل سايىن وتكىزىلەتىنىن جەتكىزدى. بۇل باستاما – ەڭبەك ادامىن ۇلىقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرىپ, جاستاردى ەڭبەكقورلىققا باۋلۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى.
الماتى وبلىسى
