«اسا قۇپيا» قاۋلى
كاسىپورىننىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان اقپاراتقا قاراعاندا, كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە №3181 قاۋلىسى قابىلدانعان. الايدا بۇل تۋرالى كوپشىلىككە جاريا ەتىلمەگەن. ويتكەنى قاۋلىعا «اسا قۇپيا» تاڭباسى قويىلعان. بۇل قاۋلىدا ءتورت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن الاڭ دايىنداۋ ايتىلعان.
سونىڭ ءبىرى – بۇرىنعى گۋرەۆ قالاسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى. جاڭا ءوندىرىس ورنى باستاپقىدا «№441 زاۋىت» دەپ اتالدى. ءوندىرىس ورنىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن جايىق وزەنىنەن ەكى جارىم شاقىرىم قاشىقتىقتان الاڭ دايىندالىپتى.
جاڭا زاۋىتتىڭ تەحنيكالىق جوباسىن امەريكالىق «بادجەر جانە ۇلدارى» كومپانياسى ازىرلەگەن. كەيىن شەتەلدىك كومپانيانىڭ جوباسىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلىپتى. ونى كسرو مۇناي ونەركاسىبى حالىق كوميسسارياتىنا قارايتىن №1 ترەستىڭ, ال جەرگىلىكتى جاعدايعا ىڭعايلاۋ جۇمىسىن «ەمبىمۇنايجوبا» كاسىپورىنىڭ ماماندارى اتقارعان. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى اەرودرومدىق قۇرىلىس باس باسقارماسىنىڭ 3-قۇرىلىس باسقارماسىنا جۇكتەلگەن.
جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى بوي كوتەرەتىن جاڭا زاۋىت قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن گۋرەۆكە 1943 جىلدىڭ 18 مامىرىندا العاشقى ەشەلون كەلگەن. ونىڭ قۇرامىندا كولىك تەحنيكاسى مەن اەرودرومدىق قۇرىلىس باس باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولعان. ال قۇرىلىس باسقارماسىنا جەتەكشىلىك ەتۋ ينجەنەر, پودپولكوۆنيك يۆان رومانوۆسكيگە تاپسىرىلىپتى.
«تاقىر جەردىڭ تەگىس بەتىنەن جاسىل ءتۇستىنىڭ ءبارىن ءوشىرىپ تاستاعان. بۇل وڭىردەگى تابيعاتتىڭ عۇمىرناماسىنان مۇلدەم سىزىلىپ تاستالعانداي, ءشوپ تە, اعاش تا جوق. كۇننىڭ ىستىعىنان كۇيىپ كەتكەن وسى سور وڭىرگە ەندى سوعىس كۇندەرى زاۋىت پەن جانىنا قالاشىق سالۋ كەرەك. بىراق مۇندا ءۇي سالۋعا قاجەتتى تاس جوق. تەك شاڭ مەن تۇز عانا بار. الايدا زاۋىتتى سالۋ جانە ىسكە قوسۋدى تەز اتقارۋ كەرەك. باسقا امال جوق», دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى ي.رومانوۆسكي.
سوعىس ءورتى ءالى باسىلا قويماعان 1944 جىلى زاۋىت قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ, شەشۋشى كەزەڭگە تاياعان. سول كەزدە قۇرىلىس جۇمىسىنا 10 مىڭنان استام ادام تارتىلىپتى. ءدال وسى جىلى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى, سۋ بوگەتى, سۋ تاراتقىش, تازارتقىش نىساندار, كارىز جانە جىلىتۋ جەلىلەرى, تۇرعىن ءۇي قالاشىعى سەكىلدى نىساندار قۇرىلىسى اياقتالعان.
«تەحنولوگيالىق قوندىرعىلار تۇرعىزىلدى. جەلتوقساننىڭ العاشقى كۇندەرىنەن سۋ بوگەتىندە, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىندا, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە كارىز جۇيەلەرىندە قۇرىلعىنى كەشەندى سىناقتان وتكىزۋ, ىسكە قوسۋ, جوندەۋ جۇمىسى باستالدى. 1945 جىلعى 1 قاڭتاردا زاۋىتتىڭ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى جىلى تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ, تۇرعىن ۇيلەردىڭ, زاۋىتتىق جانە مادەني-تۇرمىستىق ماقساتتاعى نىسانداردىڭ قۇرىلىسى قارقىن الدى. پەشنوي ارالىنداعى نىسانداردىڭ, زاۋىت پەن اتالعان ارالعا دەيىنگى مۇناي قۇبىرىنىڭ, كومىرسۋتەكتى شيكىزات قابىلداۋعا ارنالعان رەزەرۆۋارلىق پاركتىڭ قۇرىلىسى جەدەلدەتىلدى. تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردى مونتاجداۋ, اسحانانى, ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن, باسقارما عيماراتى مەن حيميالىق زەرتحانانى سالۋ قارقىندى جۇرگىزىلدى. جاڭا قالاشىقتىڭ قۇرىلىسى 18 ايدا سالىندى», دەپ حابارلادى زاۋىتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
العاشقى جانارماي قاشان الىنعان؟
زاۋىت ىسكە قوسىلعان سوڭ مۇناي وڭدەۋ ماسەلەسى جەدەل قولعا الىندى. جاڭا ءوندىرىس ورنىندا العاشقى جانارمايدىڭ شىعارىلعان كۇنى – 1945 جىلعى 8 قىركۇيەك. سول كەزدە №441 زاۋىتتىڭ ءونىم وڭدەۋ قۋاتى 800 مىڭ توننانى قۇراعان.
«مەملەكەتتىك كوميسسيا 1945 جىلدىڭ 1 قازانىنان 17 قاراشاعا دەيىن زاۋىتتى ونەركاسىپتىك قولدانىسقا ەنگىزۋ ءۇشىن قابىلداۋ جۇرگىزدى. زاۋىت قۇرامىنا 17 ونەركاسىپتىك نىسان, «تۇرعىن ءۇي قالاشىعى» شاعىن اۋدانى كىردى. ال نەگىزگى نىساندار قاتارىنا تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلار ەنگىزىلدى. بۇل – تەرميالىق كرەكينگ جانە مۇنايدى تىكەلەي ايداۋ بلوكتەرىمەن قۇرامداستىرىلعان, كاتاليتيكالىق كرەكينگ جانە تازالاۋ, گازوفراكتسيالىق جانە كۇكىرتتى قىشقىلدى الكيلدەۋ قوندىرعىلارى. سول كەزدە وسى نىساندارمەن بىرگە ورتالىق زەرتحانا جۇمىسىن باستادى», دەپ مالىمدەدى ءباسپاسوز قىزمەتى.
ماسەلەن, كاتاليتيكالىق كرەكينگ جانە تازالاۋ قوندىرعىسىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن 30 سورعى جابدىعى سىناقتان وتكىزىلىپتى. تۋربوكومپرەسسوردا سىناق, 9 رەاكتوردا كاتاليزاتور جۇرگىزىلگەن. اتالعان قوندىرعى 1946 جىلدىڭ باسىندا تولىق ىسكە قوسىلىپ, تەحنولوگيالىق رەجىمگە شىعارىلعان ەكەن. قوندىرعىدان ءونىم الۋ ءۇشىن جەتكىزىلگەن شيكىزات جىلىنا 346 مىڭ توننانى قۇراعان. باستاپقىدا قوندىرعىعا شيكىزات باكۋدەن اكەلىنگەن. كەيىن جەرگىلىكتى مۇنايدان جاسالعان ديستيللياتقا اۋىستىرىلعان.
1946 جىلى تاعى ءبىر قوندىرعى ىسكە قوسىلعان. بۇل – گازوفراكتسيالىق قوندىرعى. وعان ءبىر جىلدا 325 مىڭ توننا شيكىزات جەتكىزىلگەن. ءسويتىپ, ودان جىلىنا 83,8 مىڭ توننا اۆياتسيالىق كومپونەنت, 52,6 مىڭ بۋتان-بۋتيلەن فراكتسياسى, 6,8 مىڭ توننا يزوبۋتان, قۇرعاق وتىن گازى وندىرىلگەن.
سول جىلى قولدانىسقا بەرىلگەن كۇكىرتتى قىشقىلدى الكيلدەۋ قوندىرعىسىنان بىرنەشە ءونىم شىعارىلعان. تارقاتىپ ايتقاندا, جىلىنا 34,3 مىڭ توننا اۆياتسيالىق الكيلجانارمايى, 3,8 مىڭ توننا اۆتوجانارماي كومپونەنتى, 12,7 مىڭ توننا پايدالانىلعان بۋتان-بۋتيلەن فراكتسياسى, 0,68 مىڭ توننا پروپان الىنعان. بۇل ونىمدەردى الۋ ءۇشىن جىلىنا 52,4 مىڭ توننا شيكىزات قاجەت بولعان.
«زاۋىت 1960 جىلدان باستاپ اتىراۋ وبلىسىنداعى كەن ورىندارىنان وندىرىلگەن اۋىر شايىرلى مۇنايدى وڭدەۋدى ارتتىردى. سول كەزەڭدە جەرگىلىكتى مۇنايدىڭ ۇلەسى قايتا وڭدەۋ كولەمىنىڭ 35–40 پايىزىن قۇرادى. ماسەلەن, 1961 جىلى گۋرەۆ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەلگەن شيكىزاتتىڭ 36 پايىزى ەمبى كەن ورىندارىنان ءوندىرىلدى. شىعىس كەن ورىندارىنداعى «قارا التىننىڭ» 36 پايىزى, تۇركىمەن كەن ورىندارىنان جەتكىزىلگەن مۇنايدىڭ 28 پايىزى وڭدەلدى», دەدى ءباسپاسوز قىزمەتىنەن.
تۇڭعىش مۇناي وڭدەۋشى قازاق ايەلى
اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ارحيۆىندە 20 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ جەكە ءىس قاعازى ساقتالىپ تۇر. سونىڭ ءبىرى – ەڭبەك جولىن ەلەكتر دانەكەرلەۋشى بولىپ باستاعان زاۋرە قۇماروۆانىڭ دەرەگى.
ول 1928 جىلى بۇرىنعى باقساي, قازىرگى ماحامبەت اۋدانىنداعى تاڭداي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوزى جازىپ قالدىرعان ومىربايانىنداعى دەرەككە قاراعاندا, ەل-جۇرتتى ۇرەيلەندىرگەن 1937 جىلى اكەسى, ودان سوڭ شەشەسى قايتىس بولعان. تۋىسقاندارى بولماعاندىقتان, 1943 جىلعا دەيىن بالالار ۇيىنە تاربيەلەنىپتى. سول جىلى باقساي اۋدانىنداعى جامبىل اتىنداعى مەكتەپتىڭ 5-سىنىبىن بىتىرگەن.
كەيىن گۋرەۆ قالاسىنداعى №9 ۋچيليششەدە 1945 جىلعا دەيىن ءبىلىم العان. ال 1945 جىلعى 29 قاراشادا سول كەزدەگى №441, قازىرگى اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جۇمىسقا قابىلدانىپتى. زاۋىتتاعى ەڭبەك جولىن ەلەكترمەن دانەكەرلەۋشى بولىپ باستاعان. ءبىر ايدان سوڭ №1 تسەحقا وپەراتوردىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنە اۋىستىرىلعان.
«1943 جىلى بۇكىلوداقتىق لەنيندىك كوممۋنيستىك جاستار وداعىنىڭ مۇشەسى اتاندىم. 1948 جىلى تۇرمىسقا شىقتىم. جولداسىم – بەردىحان كۇزەمباەۆ, 1926 جىلى تۋعان. ول – مايدانگەر, 2-توپ مۇگەدەگى. ۇلىم اسقار 1949 جىلى, قىزىم بوتاكوز 1951 جىلى دۇنيەگە كەلدى. 1946 جىلى 30 مينۋت جۇمىستا بولماعانىم ءۇشىن مەملەكەت پايداسىنا 3 اي بويى جالاقىمنان اقى ۇستاپ قالۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. 1951 جىلى 14 ماۋسىمدا جوعارعى كەڭەستىڭ جارلىعىمەن سوتتىلىعىم الىنىپ تاستالدى. جولداسىم №8 تسەحتا ماشينيست بولىپ قىزمەت اتقارادى», دەپ جازبا قالدىرىپتى ز.قۇماروۆا.
زاۋرە قۇماروۆا – تۇڭعىش مۇناي وڭدەۋشى قازاق ايەلى. ويتكەنى ول جۇمىس ىستەگەن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ءوندىرىس ورنى ەكەنى داۋسىز. ول بۇل كاسىپورىندا تابان اۋدارماي, 30 جىل جۇمىس ىستەدى. ال 1947 جىلدان وپەراتور قىزمەتىن اتقاردى. ال 1959 جىلى 5 اقپاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. سول كەزدە جوعارعى كەڭەستەگى جالعىز قازاق قىزى بولعان.
كۇيەۋى بەردىحان كۇزەمباەۆپەن بىرگە ومىرگە 4 بالا اكەلىپ, تاربيەلەدى. قازىر قىزى گۋليا بەردىحانقىزى اتا-اناسىنىڭ مەكەن-جايىندا تۇرادى.
«شەشەم «وندىرىسكە بالا كەزىمىزدەن ارالاستىق. اياعىمىزدىڭ استىنا ورىندىق قويىپ, 16 ساعات بويى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەدىك. ءبىزدى ەشكىم ايامايتىن. №1 تسەحتا جۇمىس ىستەگەن كەزىمىزدە اپتاپ ىستىقتان دەم الۋ مۇمكىن بولمايتىن ەدى. سوعان قاراماستان, ەلگە قىزمەت ەتۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەدى» دەيتىن ەدى. بوس ۋاقىتىندا قولعاپ توقىپ, وزگە دە كيىمدەردى تىگىپ, مايدانعا جىبەرىپ وتىرعان. كورگەن فيلمدەر مەن وقىعان كىتاپتارىن اڭگىمەلەگەندى جاقسى كورەتىن», دەيدى گ.بەردىحانقىزى.
قىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اكە-شەشەسى بالالارىنىڭ ەسىمىن وقىعان كىتاپتارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ اتىمەن اتاعان. ۇلدارىنىڭ اتى – اسقار, امانتاي, قىزىنىڭ ءبىرى – بوتاگوز.
«بالا كەزىمدە «مەنىڭ ەسىمىم نەگە گۋليا؟» دەپ رەنجىگەنىم بار. سوندا «سەنىڭ ەسىمىڭدى كينو اكتريساسى, مايداندا ۇشقىش بولعان گۋليا كورولەۆانىڭ قۇرمەتىنە قويدىق» دەيتىن. شەشەمدى حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايى كوپ الاڭداتاتىن. ەكى اعايىندى ەدى. ءىنىسى دە بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, كەيىن اۋىرىپ كوز جۇمعان», دەيدى گ.بەردىحانقىزى.
ونىڭ ۇلكەن اعاسى اسقار باشقۇرتستانداعى قازاق دياسپوراسىنا باسشىلىق ەتىپتى. ول سول ەلدەگى قازاقتاردىڭ تاتۋ بولعانىن قالاعان.
قازىر زاۋرە قۇماروۆانىڭ نەمەرەسى قالامقاس اۋباكىروۆا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ورتالىق زەرتحاناسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ماماندىعى – حيميالىق تالداۋ لابورانتى.
«مەن اجەمنىڭ زاۋىتتاعى ەڭبەك جولىن جالعاستىرىپ كەلەمىن. اجەمنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگىن, ءوز ىسىنە ادالدىعىن ۇلگى تۇتامىز. زاۋىتتا اجەم تۋرالى جىلى ەستەلىكتەر ءالى دە ايتىلادى. ول كوپتەگەن جۇمىسشىنىڭ باسپانا الۋىنا, قىزمەتكە ورنالاسۋىنا كومەكتەسكەن عوي», دەيدى ق.اۋباكىروۆا.
ەلىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ سالاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇڭعىش قازاق قىزى زاۋرە قۇماروۆا «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. الايدا وعان 1974 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى اۋىر جۇمىستى اتقارۋعا تىيىم سالىنىپتى. سوعان بايلانىستى 1975 جىلى II توپ مۇگەدەگى رەتىندە زەينەتكە شىعىپ, 2008 جىلى 80 جاسىندا ومىردەن ءوتتى.
اتىراۋ وبلىسى
