تاربيەنىڭ الەۋەتى – ۇلتتىق مىنەزدە

قوعام بارعان سايىن الا-قۇلا بولىپ, ونىڭ بەرەكەسى كەتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسى قۇردىمعا كەتىپ, شىرقى بۇزىلا تۇسپەك. مۇنداي جاعدايدا ەتەك-جەڭدى جيىپ, جاس ۇرپاق تاربيەسى ماسەلەسىنە تەك ۇلتتىق مۇددە نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ ەرەكشە ءمان-ماعىنا مەن باسىمدىق بەرگەن ابزال. ويتكەنى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني نەگىزدەرىن ليبەرالدىق «قۇندىلىقتار» ارقىلى شايۋعا باعىت­تالعان ارەكەتتەردىڭ نىساناعا الىپ وتىرعانى – حالىقتىڭ مادەنيەتى. وسىلايشا, نەوليبەرالدىق دەموكراتيا كەز كەلگەن حالىقتىڭ مادەنيەتىن سوعىسسىز-اق السىرەتىپ, ەلدىڭ ىشكى دامۋىنىڭ الەۋەتىنە, اسىرەسە, ونىڭ رۋحاني بولمىسىنا قولىن سۇعادى. ناتيجەسىندە, مادەنيەت پەن ونەردى ازعىنداتۋ ۇدەرىسى جان-جاقتى ءورىس الادى. ياعني ونەردى ادامسىزداندىرۋ ۇدەرىسى بارىسىندا مورالدىق-ەتيكالىق قۇندىلىقتاردان باس تارتۋ كەزەڭى باستالادى. ماسەلەن, 1997 جىلى 9-11 جاستاعى بالالار اراسىندا وتكىزىلگەن كەيبىر شەتەلدىك زەرتتەۋ­لەردە قوعامداسۋ مەن مەيىرىمدىلىك ۇعىمدارى باسىم قۇندىلىقتار قاتا­رىن­دا اتاق, داڭق پەن ابىروي ون التىنىڭ ىشىندە 15-ورىندا بولسا, ال, 2007 جىلعا قاراي داڭق ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلەدى دە, ودان كەيىن تابىس, يميدج, تانىمالدىلىق جانە اقشا ورنالاسادى. جوعارىداعى قوعام­داسۋ مەن مەيىرىمدىلىك تۇسىنىكتەرى تيىسىنشە 11 جانە 12-پوزيتسياعا ءتۇسىپ كەتەدى. وسىدان بولار, اتالعان جاستاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ ورتاسىندا «جۇلدىز» بولعىسى كەلەتىندەر مەن باقىتتى اقشاعا ساتىپ الۋعا بولادى دەگەنگە سەنەتىندەردىڭ سانى كۇرت ءوسىپ, ۇلكەيگەندە كىم بولاسىڭ دەگەن سۇراققا «باي بولعىم كەلەدى» دەيتىندەردىڭ قاراسى كوبەيگەن كورىنەدى.

قوعامدى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ داۋىرىندەگى ليبەرالدىق ۇدەرىستەر ازاماتتىق ورتاداعى مادەنيەتتىڭ ءرولىن جوققا شىعارۋعا باعىتتالعان ءۇردىستىڭ نەگىزىن قالادى. ناتيجەسىندە, ول ەلدەگى مادەنيەت سالاسىنداعى ينستيتۋتتاردىڭ مازمۇنىنا تىكەلەي تەرىس ىقپال ەتىپ, ونىڭ قىزمەتىن دە ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەرتە باستادى. وسىدان بارىپ بۇكىل رۋحاني سالا «دەموكراتيالاندىرىلىپ», كوممەرتسيا­­لان­دىرىلىپ, ماسەلەنىڭ مازمۇنىنان گورى ونداعى بولىپ جاتقان ۇدەرىستەرگە باسىمدىق بەرىلگەن كەزەڭ تۋدى. قوعامدا بۇقارالىق مادەنيەت ۇستەمدىك قۇرىپ, كۇندەلىكتى ومىردە ويىن-ساۋىق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اقپارات مادەنيەتى كەڭ ەتەك الا ءتۇستى. وسىلايشا, مادەنيەت پەن ونەر تۋىن­دىلارى كوڭىل كوتەرۋگە ارنال­عان ءونىم رەتىندە قاراستىرىلىپ, كوممەر­تسيا­لىق مۇددەلەر مەن ءسان ترەندتەرىنىڭ باقى­لاۋىنا كوشتى. قوعامنىڭ رۋحاني دامۋ پارمەنىنىڭ السىرەۋى, بىرەۋگە ەلىك­تەۋ, باسقاعا يكەمدەلۋ, باتىستىق دۇنيە دەگەننىڭ بارىنە «سيىنۋ», وعان تولىق­تاي مويىنسۇنىپ, قابىلداۋعا ۇرىندىردى.

بۇل قوعامنىڭ بىرلىگى مەن ونىڭ الەۋەتىن السىرەتىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىنە قاۋىپ توندىرە باستادى. ول ەندىگى جەردە ءداستۇرلى وتباسىنىڭ رامىزدىك ءمانىسىن جويىپ, ونداعى انانىڭ ءرولىن تومەندەتىپ, ونى تەك ءۇي تاربيەشىسى دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ, بالالارى الدىنداعى قادىر-قاسيەتىنەن جۇرداي ەتۋگە كىرىستى. دەمەك, ەلدى مادەنيەتىنەن ايىرعىڭ كەلسە, وندا الدىمەن وتباسىنان باستاپ, سودان كەيىن ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەك ەكەن. ال مۇعالىمدەردىڭ دەڭگەيى تومەندەسە, ونىڭ قوعامداعى قۇنى ءتۇسىپ, ول بۇرىنعى بەدەلى مەن قۇرمەتىنەن ايىرىلادى. ناتيجەسىندە, ولاردى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر سىيلامايتىن, تىپتەن مويىندامايتىن احۋال قالىپتاسادى. وسىمەن قاتار ولار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە شۇيلىگىپ, جان-جاقتان انتالاپ, ونى وڭدى-سولدى سىناۋدى كۇشەيتەدى. ياعني مەملەكەتتى باسقارىپ, جۇرتتى ۇيىستىرىپ, ولارعا جول كورسەتە الاتىن جانە حالىق اراسىندا بەدەلى بار ازاماتتاردىڭ ىقپالىن ازايتىپ, ابىرويىن كەتىرىپ, ولاردىڭ دا حالىق الدىنداعى بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى.

بۇل قيتۇرقى ساياساتتىڭ ماقساتى – قوعامدى جاس ۇرپاقتى جونگە سالاتىن, ولاردى ۇلتتىق رۋحتا تاربيە­لەيتىن الەۋەتىنەن ايىرۋ. وسى تاربيە جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان بۇگىنگى قازاق قوعامىندا بويكۇيەزدىك پەن ماسىلدىق سيندرومى ورىن الىپ وتىر. باستارى بىلىققا تولعان اياق-قولى ساۋ, ەڭبەككە جارامدى جاستا­عىلاردىڭ ءبىر بولىگى الدىنان شىققان قيىندىقتى ەڭسەرۋگە ەرىنىپ, ارەكەت ەتپەي, ماسىلدىققا بوي ۇرعان. ولار مەملەكەتتەن əلەۋمەتتىك كومەك الۋعا داندەپ, قوعامداعى دۇنيەنىڭ قادىرىن بىلمەيتىن جالقاۋلارعا اينالدى. سونىسىنا قاراماي ولار قيت ەتسە, كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە اشىق ارانداتۋشىلىق مازمۇنىنداعى قاقتىعىسقا شىعۋعا دايىن تۇرادى. وندايلار ەل ىشىندەگى جانە سىرتقى ىقپالدى كەيبىر كۇشتەرگە ارقا سۇيەپ, نارازىلىق اتىن جامىلعان الەۋمەتتىك تاۋەلدىلىكتىڭ دەڭگەيىن ودان بەتەر شيەلەنىستىرۋگە كۇش سالادى.

ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقان قازىرگى وسى ۇدەرىسكە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مىنەزدى تاربيەلەۋگە بەت بۇرۋ قاجەت. ونى حالقىمىزدىڭ داستۇرىنە نەگىزدەل­گەن تاربيە ارقىلى ىسكە اسىرعان ءجون. جاس­تاردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن مىنەز-قۇلقىن ەسكەرە وتىرىپ, جاس ۇرپاق تاربيەسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن مازمۇنىن ۇلتتىق مىنەز قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان انىقتاعان دۇرىس. ارينە, بۇل جەردە وتباسى تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ابزال. ويتكەنى بۇگىن ءداستۇر, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن وتانشىلدىق مىنەزدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ, ساباقتاستىقتى ساقتاۋ وسى وتباسىنداعى تاربيەگە تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ قازاق وتباسىنداعى اتا-اناعا قۇرمەت پەن ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىگە قامقورلىقتان باستاۋ الىپ, ادىلدىك پەن تابيعاتپەن ۇي­لەسىم­دى ءومىر ءسۇرۋ سالتىمەن جالعاسۋى شارت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىل­تايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتى­رى­سىندا جاريالاعان قاعيداتىنىڭ مازمۇنىن ونىڭ ۇسىنعان «ادال ازامات» ۇعىمى تۇگەل قامتىپ وتىر. پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇل Əدىلەتتى قازاقستان يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ول مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس دايىندالعان ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسىنا ۇلاسىپ, تاربيە جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋدا مەكتەپ پەن اتا-انالاردىڭ اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى ورناتۋدى تالاپ ەتەدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارىن بەكىتۋ تۋرالى» قۇجاتتا وتانشىلدىق, جاۋاپ­كەرشىلىك, ىنتىماقتاستىق, جاسام­پاز­دىق پەن جاڭاشىلدىق سەكىلدى ىرگەلى قۇندىلىقتاردى كەڭىنەن دارىپتەپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن.

ەندەشە, وسى ىرگەلى قۇندىلىقتى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرە بەرۋ كەرەك. ادال ازامات دەگەنىمىز – جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ادال ەڭبەك ەتەتىن جəنە تابىسقا ادال جولمەن جەتەتىن ادام. ياعني بۇل جەردە ادالدىق پەن əدىلدىك بəرىنەن بيىك قويىلىپ وتىر. دەمەك وزىق ويلى ۇلت بولۋ ءۇشىن بۇكىل قوعامنىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتىپ, جاڭا قۇندىلىقتار مەن ۇلتىمىزعا ءتان مىنەز-ق ۇلىق پەن ادامي قاسيەتتەردىڭ ورنىقتىرىلۋىنىڭ ماڭىزى زور. ءƏربىر ادام «ادال ازامات» دەگەن اتقا لايىق بولعاندا عانا, ەلىمىزدە ءəدىل قوعام ورنايدى. ياعني بۇل «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – ءۇش تاعانى قازاقستاننىڭ وزىق ءəرى تابىس­تى ەلگە اينالۋىنىڭ باستى كىلتى دەگەن ءسوز.

ولاي بولسا, ۇلتتىق مىنەزدىڭ ۇلت­تىڭ بولمىسىن قۇرايتىن قۇبىلىس جانە حا­لىق مادەنيەتىنىڭ, ادەت-عۇرىپى مەن سالت-ءداستۇرىنىڭ ارەكەتتەگى كورىنىسى رەتىندەگى الەۋەتىن ىسكە قوسقان ءجون. ويتكەنى تەك ۇلتتىق مىنەز عانا ۇلت­تىق بىرلىك, ۇلتتىق بىرەگەيلىك, ۇلت­تىق بولمىستى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولا الادى.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قوعام قايراتكەرى