قازاق حالقى, بارشا قازاقستاندىقتار رۋحاني بيىكتەن تانىلىپ, قيىن كەزەڭدە قايراتتاندىرعان, قۇلشىنار تۇستا ايباتتاندىرعان تۇلعامەن بىرگە تولىسىپ كەلەدى. ء“ححى عاسىر قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزى جاناتىن عاسىر بولاتىنىنا سەنەمىن”, دەپ باعىن جاندىرعان قايراتكەردىڭ دەمەۋىمەن رۋحاني تۇتاسۋدىڭ جاڭا جارقىن كەزەڭىنە قادام باستى: ۇلت قادىرلەگەن كوشباسشىمەن, زامان سومداعان ەلباسىمەن.
بۇل – بۇگىنىنە الاڭداماۋدى, ەرتەڭىنە ەلەڭدەمەۋدى كوكسەگەن ەلدىڭ ورىندالعان ءتىلەگى. تولىسقان ۇلتتىڭ, جاڭعىرعان جۇرتتىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا مەرزىمدە العان اسۋى.
ەلباسىنىڭ قاناتتى ءسوزى بار: “بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولدى, ءبىز ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك”. التى الاش ارداقتاعان ابىلاي دا, ابىلايدان بۇرىنعى ءاز تاۋكە دە, داناگوي بۇقار مەن كيەلى ءۇش بي دە – ءبارى بىرلىكتى اڭسادى. ۇلى اباي وسى ارمان-اڭساۋدى ۇراندى مۇراتقا اينالدىردى – ء“بىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس”.
قازاق حالقىنىڭ وي-ماقساتىن جاھانمەن جارىستىرعان داۋىرلىك تۇلعانىڭ كوكسەگەنى دە وسى ەدى: ادام مەن ادامدى, حالىق پەن حالىقتى, ەل مەن ەلدى جاقىنداستىراتىن مۇددە بىرلىگى بولاتىن.
وسى ورتاق مۇددەگە ۇيىتا ءجۇرىپ ورتاق جەتىستىكتەرگە جىگەرلەندىردى. تاعدىرلى عاسىرلاردا تاسادا قالعان قازاقتى جاڭا عاسىردا زامان بيىگىنە تالپىندىردى. قازىرگى قازاقستان كەشەگى كەڭەستەر وداعى اتانعان, بۇگىندە تمد, شىۇ, ەۋرازەق, ەقىۇ دەلىنەتىن جارتى الەمنىڭ تانىمالى دا, ساڭلاعى دا. تانىمال بولۋى – ءبىرلىگىنەن, ساڭلاق بولۋى – كوشباسشىنىڭ كورەگەندىگىنەن.
ابىلاي دا, ابىلايعا دەيىنگى اۋمالى-توكپەلى عاسىرلاردى قايراتىمەن قايناتقان ايبىندىلار دا ەلدىڭ كوش سوڭىندا توزۋىن ەمەس, سۋىرىلىپ العا وزۋىن تىلەدى. “كەۋدە ءبىر جەردى جول قىلىپ, شولەڭ ءبىر جەردى كول قىلىپ” توردەگىمەن تەڭدەسسەم دەدى. “قۇراپ جاندى كوپ قىلىپ, ءوز الدىنا ەل قىلىپ” وردەگىمەن كەڭەسسەم دەدى.
باعزىدان بار بايىرعى جۇرتتىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتا كوش-كەرۋەنىن باستاعان قايراتكەر دە سوعان قۇلشىندى. “العا قارايتىن كەز كەلدى, ىسكە كىرىسەتىن كەز كەلدى, ەرىك-ءجىگەرىمىزدى تانىتاتىن كەز كەلدى, ءومىردى وزگەرتەتىن كەز كەلدى”, دەدى. زامانعا بيىكتەن قاراتتى. قازاقتىڭ اتىن شارتاراپقا تاراتتى. قۇلشىندىرىپ قۇرلىقتارمەن جارىستىردى, قيىن جىلداردا ۇزىلگەن ۇمىتىمەن تابىستىردى. جۇتاڭ عاسىرلاردا جۇقارعان ۇلتتىق بەدەلىن قايتارىپ بەردى.
حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىن تۋعىزعان ايباتتى عۇنداردان سوڭ الاش ەسىمدى ەلدىڭ عالامعا سەرپىلىپ قايىرىلعانى وسى ەدى. اتا-بابالارىمىز جاھانعا تەگەۋرىنمەن تەپسىنىپ جەتتى. بۇگىنگى قازاق دانالار مەن دارالاردىڭ كەمەڭگەرلىگى قونعان تۇلعانىڭ تالىمىمەن تەربەلىپ جەتتى. سول تۇلعانىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, بۇگىندە: “تاۋەلسىز قازاق ەلى بار. الەمدە ەگەمەن قازاقستان بار. ونىڭ كوپ ۇلتتى تاتۋ حالقى بار. قۋاتتى ەكونوميكاسى, سەنىمدى ساياسي جۇيەسى بار. ەڭ باستىسى – بۇگىننەن نۇرلى, بۇگىننەن كەمەل بولاشاعى بار. سول كۇنگە بەرىك سەنىم بار”.
ابىلاي دا, ابىلايدان ارعى ارداقتىلار دا زامان ەلگە ەمەس, ەل زامانعا ۇكىم ايتسا دەپ ەدى. تورىندە توبەدەي بولىپ, تورگە جاراسار تورەدەي بولىپ ءتورت قۇبىلاسى تەڭەلسە دەپ ەدى. تەك الەمنىڭ ءتورى تۋرالى تولعانعان جوق-تى.
الەمنىڭ ءتورى تۋرالى الەم تانىعان قايراتكەر ويلادى. 2010-شى قايىرلى جىل قازاقتىڭ عالام تورىنە شىققان قايراتتى جىلى بولدى. قازاقستان ەۋروپا ورىنەن ادامزاتقا كەشەلى ويىن, كوسەم ءسوزىن جەتكىزدى. تاريحىندا بار كوسەمدىگىن, تابيعاتىندا بار پاراساتىن تانىتتى. قيىرلار مەن قياندارعا توركۇل دۇنيەنىڭ تەرەزەسى تەڭ بولسىن دەگەن سارابدال ساياساتىن تاراتتى. شارتاراپتى اۋزىنا قاراتتى.
ابىلاي سىندى ايبىندىلار مەن ايدىندىلاردىڭ ارمان-اڭساۋى ورىندالدى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
بۇقار ديدارلى تەگەۋرىندىلەر مەن تەلەگەيلەردىڭ رۋحى ريزا بولدى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
تۋعان جەردىڭ باعى جاندى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
حالىق تانىعان كوشباسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس ەمەس پە؟!
* * *
سلاۆيانوفيلدىك يدەيانىڭ ءتۇيىنى – رەسەيدى اناڭدى سۇيگەندەي ءسۇيۋ.
باتىس يدەياسىنىڭ ءتۇيىنى – وركەنيەتتەردى ۇندەستىرۋ.
اباي ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىڭداي سۇيۋگە شاقىردى.
ەلباسى ادامدى قۇتقارعىڭ كەلسە, ادامزاتتى قۇتقار دەپ وتىر. جاڭا الەمدىك ءۇيلەسىمدى جۇيە بۇرىن ۇدايى بولىپ كەلگەندەي, جاھاندىق اسكەري قاقتىعىستاردان سوڭ ەمەس, بەيبىت تۇردە – ۇنقاتىسۋ جانە ءوزارا قولايلى ۇستانىمداردى ازىرلەۋ جولىمەن جاسالۋى كەرەك. ەندى ادامزاتتىق ادامگەرشىلىك, الەمدىك يماندىلىقتار تۋرالى تولعاناتىن كەز تۋدى. سوندىقتان دا “ىزگىلىك, راقىم, يماندىلىق سەكىلدى ماڭگىلىك ۇعىمداردى ساناعا دارىتۋ ارقىلى ادامدى, ادام ارقىلى ادامزاتتى تازارتۋ قاجەت”.
پرەزيدەنت الەمگە ۇسىنعان تۇبەگەيلى جاڭارۋ جوسپارىنىڭ ءبىر تۇعىرى وسى بولسا, تاعى ءبىر دىڭگەگى – مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا بايۋىنىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ. وسى پايىمىن دامىتا كەلىپ, رۋحاني سالاداعى يننوۆاتسيالار ۇعىمىن تۋعىزدى. ونىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى – ادامزاتتىڭ قازىرگى كەمەلدەنگەن وركەنيەتكە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوزارا رۋحاني ۇدايى تولىسۋى ارقىلى جەتكەنىن, بۇگىندە دارا مادەنيەت جوق ەكەنىن, جاھان تاريحى تامىرلاس ەكەنىن الەمدىك قارىم-قاتىناس بارلىق سالادا قارقىن العان شاقتا تاعى دا ەسكە الۋ ەدى.
گرەك ويشىلى اۆگۋستين كونە عاسىرلاردىڭ وزىندە ادامزاتتى قۇدايدىڭ پاتشالىعىنا بىرتە-بىرتە ەنۋگە شاقىرعان بولاتىن. كەيىن عالام حالقىن بۇعان نەمىستىڭ كورنەكتى فيلوسوفى گەگەل دە ۇندەدى. ال ج.كوندورسە: “قۇداي پاتشالىعى – ادامزاتتىڭ ءتىل تابىسۋى” دەپ ناقتىلادى. وسى بايلامدار ۋاقىت وتە كەلە گەرمانيادا ساياسي-فيلوسوفيالىق حوليزم اعىمىن تۋعىزدى. بۇل اعىم الەمدە ءبارى ءوزارا بايلانىستا, دۇنيە ءبىرتۇتاس دەپ ۋاعىزدادى.
اتالعان تۇيىندەردىڭ ءار قوعامدا ارقيلى باعا العانى بەلگىلى. مۇددە ورتاقتىعى الەمدى بىلاي قويعاندا, جەكەلەگەن قۇرلىقتىڭ وزىندە جوق. بۇعان ءار كەزەڭنىڭ ۇلتشىلدىق پيعىلداعى ساياساتشىلارى مەن فيلوسوفتارى ىقپال جاساۋدا. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا گەرمانيا گوەگرافى فريدريح راتتسەل (1844-1904) باستاپ, حح عاسىردىڭ باس كەزىندە گەوساياساتشى كارل حاۋسگوفەر (1869-1946) قوستاعان ءالدى مەملەكەتتەردىڭ ءالسىز ەلدەرگە ەكسپانسياسىنىڭ پروگرەسشىل اسەرى جايلى يدەيا ساياسي اينالىمنان ءبىرجولا الىنىپ تاستالعان جوق. مۇنداي ەكسپانسيا كەنجەلەپ قالعانداردى قاتارعا كۇشپەن قوسۋ دەگەن اۋەنمەن ءالى دە ايتىلىپ ءجۇر. وسى كەسىرلى بايلام كەزىندە گيتلەردىڭ ءناسىلشىل-فاشيستىك اگرەسسياسىن اسقىندىرعانى ۇمىتىلىپ كەتكەندەي.
وزگە ۇلتتار مەن ۇلىستارعا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى دە اركەلكى قارادى. ۇندىستەر وتانىندا تۋ كوتەرگەننەن عالامعا دەموكراتيا يدەياسىن ناسيحاتتاۋمەن كەلە جاتقان وسى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ۇستانعان قاعيدا كەيدە ادامزاتتىق يدەالدارعا قابىسپاي جاتادى. اقش پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرى ۆۋدرۋف ۆيلسون ءبىر ۇلت – ءبىر مەملەكەت يدەياسىن ۇسىندى. مۇنى امەريكادان باسەڭدەر وزدەرىن اقش-تىڭ قوسىپ الۋىنا باعىتتالعان ۇيعارىم دەپ ءتۇسىندى. سول كەزدە الەمدىك ۇكىمەت تۋرالى ءسوز قوزعالىپ, بۇل جاھاندىق قۇرىلىمعا اقش لايىق دەگەن پايىمدار كەڭىنەن تالقىلانعانىنا قاراعاندا, ولاردىڭ كۇدىگى اقيقاتتان الشاق كەتپەگەندەي.
دجورج ۆاشينگتون بولسا, ۇلتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا سالقىنقاندىلىقتى قالادى. ء“بىر ۇلت ەكىنشى ۇلتقا تىم جەك كورىپ تە, تىم ەلجىرەي دە قاراماۋى كەرەك. ەگەر سولاي ىستەسە, قۇلدىق سانا جەتەگىندە جۇرەدى. ياعني ول نە قاتىگەزدىكتىڭ, نە سەزىمنىڭ ق ۇلى بولىپ شىعادى. بۇل ەكى سيپات ادامدى بورىش پەن مۇددەدەن تىسقارى الىپ كەتەدى” دەگەن بولاتىن. “قوشتاسۋ وسيەتىندە” وسى ويىن تاراتا كەلىپ, باسقا ۇلتتىق مەملەكەتتەرمەن تۇراقتى ساياسي وداق قۇرۋدان ساقتاندىرادى. ال رۋزۆەلت الەمگە حالىقارالىق كاپيتالدىڭ ديكتاتۋراسى ارقىلى ۇستەمدىك ەتۋگە شاقىردى. بۇل ماقساتىنا ءىشىنارا جەتتى دە. “دوللار ديپلوماتياسى” دەگەن اتپەن جۇرگىزىلگەن وسى ساياسات ءالى كۇنگە كۇشىندە.
شىندىعىن ايتايىق, الەمدىك دەلىنەتىن دەرجاۆالار ادامزات توپتاسۋى توڭىرەگىندە وسى تەكتەس يدەيالاردان باسقا وي-بايلامدار تۋعىزا قويعان جوق. تاس-ءتۇيىن جابىلعان شەكارالاردى اشىپ تاستاعان ءححى عاسىردا دا دۇنيە تۇتاس ۇيىيتىن ۇسىنىس-پىكىرلەر ەستىلمەي كەلەدى. ال قۇرلىقتار ەكونوميكالىق مۇددەلەردىڭ دۇمپۋىمەن ءبىر-بىرىنە ۇمتىلۋدا. جاھانداسۋ دەپ اتالاتىن بۇل ءۇردىس ساياسي كوزقاراستاردىڭ جەكە مەملەكەتتىك مۇراتتارمەن بىرگە ادامزاتتىق سيپات الۋىن تالاپ ەتە باستادى. وسى تۇستا ءتورتكۇل دۇنيەنىڭ ارمان-اڭساۋىن ەۋرازيا كىندىگىنەن قازاقستان پرەزيدەنتى جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرىنىڭ ءىىى سەزىندە سويلەگەن ءسوزى جاڭا دۇنيە ءتارتىبى تۋرالى تىڭ ويلارعا تولى.
“جاڭا دۇنيە قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى قانداي؟ – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – بىرىنشىدەن, بۇل ءادىل ەكونوميكالىق مودەل. ول ادال دا ءادىل الەمدىك قارجىلىق, ۆاليۋتا جۇيەسىنە نەگىزدەلۋگە ءتيىس, وندا الداۋ مەن ىسىراپقورلىققا ورىن بولمايدى. وندا ادام جاسايتىن يگىلىك ءاربىر ادامنىڭ جاسامپازدىعى مەن پروگرەسىنە, ونىڭ رۋحاني ءوسۋى مەن جەتىلۋىنە باعىتتالاتىن بولادى. ەكىنشىدەن, بۇل مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ ءادىل ساياسي مودەلى. مۇندا باستى ورىنعا جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ مۇددەلەرى قويىلۋعا ءتيىس. حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭارعان جۇيەسىندە ۇلكەن جانە شاعىن ەلدەرگە, “جاقسى” جانە “جامان” حالىقتارعا ءبولۋ بولماۋعا ءتيىس. وسىناۋ جاڭا دۇنيە بارشاعا ورتاق سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ, ءارىپتەستىك پەن ۇنقاتىسۋدىڭ دۇنيەسى بولۋعا ءتيىس”.
ەلباسى الەم نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان ءۇشىنشى باعىت – جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان جاڭا كوزقاراس. ناقتىراق ايتساق, يادرولىق قارۋسىز ءدۇنيەگە قاراي جاھاندىق قوزعالىستا كۇش-قۋاتتى بىرىكتىرۋ.
پرەزيدەنت وسى ۇستانىمىن ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە ودان ءارى بايىتا ءتۇستى. يادرولىق قارۋسىز الەم جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالاتىن جالپىعا ورتاق جاڭا جاھاندىق شارتقا قول قويۋدى ۇسىندى.
تورتىنشىدەن, وسىنداي عالامدىق مۇراتتار جوعارى ادامگەرشىلىك پەن رۋحانيلىقسىز مۇمكىن ەمەس. جاڭا دۇنيە ماتەريالدىق يگىلىكتىڭ سانىمەن ولشەنبەيدى, سونىمەن بىرگە جوعارى ادامگەرشىلىكپەن جانە ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن ولشەنەتىن قوعامداستىق بولادى.
عاسىرلار توعىسىندا قازاق ەلىن الەم ساحناسىنا الىپ شىققان ەلباسى جاھانعا جاققان وسىنداي عالامدىق تىڭ ويلارىمەن ادامزاتتىق ۇيلەسىمدىلىككە جول سالىپ بەردى. تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن تۇركى الەمىنىڭ دۋايەنى دەگەندە حالىقارالىق كەڭدىكتەگى وسىنداي قايراتكەرلىگىن جوعارى باعالاعان ەدى.
قازاق حالقىنىڭ ەلباسىن كەڭ بايتاق تۇركى دۇنيەسى كوشباسشى دەپ تانىسا, ۇلتتىڭ مەرەيى, جۇرتتىڭ ابىرويى ەمەس پە؟!
قازاق ەلىمەن جاھان ساناسىپ, ساياساتى سابىر تاپپاعان, ەكونوميكاسى سىناپتاي تولقىعان عالام قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ اۋزىنا قاراسا, دۇنيەمەن ءتورت اياعىن تەڭ باسقانى ەمەس پە؟!
* * *
الاش ەلى, مىنە, الديارىمىزدى ارداقتاي الاتىنىمىزدى, دانامىزدى دارالاي الاتىنىمىزدى, قادىر-قاسيەتتى باعالاي الاتىنىمىزدى كورسەتتى. سول ۇلاعاتتى الدىمەن ەل باسشىسى تانىتقان. زامان كوشسە دە ەسىمدەرى وشپەگەن ۇلت ابزالدارىن ايرىقشا قۇرمەتتەۋدەن تانباعان. كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى جىلداردىڭ وزىندە: “رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الادى”, – دەپ ۇلتتىق قاينارلارعا قايىرىلدى. “ ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتىن ۇمىتپاۋ – ەل بولامىز دەگەن حالىقتىڭ تاريح الدىنداعى پارىزى”, – دەپ ۇلتتىق قاسيەتكە اينالعان تۇلعالاردىڭ ۇلاعاتىنا ۇيىتتى. قازاقتىڭ قامال قورعانى اتانعان دارابوزدار رۋحىن تۋعان ەلىمەن قايتا قاۋىشتىردى.
قازاق قازاق بولعالى ابىلاي سىندى حاندار دا, تولە سىندى بيلەر دە, بوگەنباي تۇلعالى باتىرلار دا, بۇقار سىندى ءدۇلدۇلدەر دە ءدال بۇگىنگىدەي ارداقتالعان ەمەس.
ەل ەل بولعالى حالىق ءۇشىن قارمانعان, بار عۇمىرىن اتا جۇرتىنا ارناعان الاش اسىلدارى – احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ءاليحان بوكەيحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەر دە ءدال قازىرگىدەي قۇرمەتتەلگەن ەمەس.
حالىقتىڭ ءتول تاريحىنا سۇراۋ سالىندى, جىلداردان جىر تەرىلىپ, عاسىرلاردان سىر ساۋىلدى. وتكەندى قادىرلەۋدىڭ وزگەدە جوق وزگەشە ۇلگىسى دە بىزدە. پرەزيدەنت ۇيىتقى بولعان “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى ارقىلى وشكەنىمىزدى جاندىردىق, كونەرگەندى جاڭعىرتتىق. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى الەمدىك تاريحپەن ۇشتاستىرا زەرتتەدىك. ۇلى دالانى جايلاعان بايىرعى ەل ءوز اياسىندا عانا شىر اينالماعان, جاھاندىق وركەنيەتكە سۇبەلى ۇلەس قوسقان, جۇمىر جەرمەن سىرلاسقان, زەڭگىر كوكپەن تىلدەسكەن ورەلى جۇرت بولعانىن دالەلدەدىك. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ 100 تومدىعى, شەتەلدەر مۇراعاتتارىنداعى قازاقستان تاريحىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردىڭ كوپ تومدىعى جاريالانىپ ۇلگەردى. 44 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش قالپىنا كەلتىرىلدى. 32 كونە قالا مەن قورعاندار ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا قايتا جاساقتالعان جانە جاڭادان سالىنعان تەاترلار قانشاما؟!
ەلباسى وسىناۋ كول-كوسىر شارۋانى دا قاناعات تۇتىپ وتىرعان جوق. تاريحقا دا, مادەنيەتكە دە جاڭاشا كوزقاراس قاجەت ەكەندىگىنە نازار اۋدارتىپ وتىر. “ماسەلە جاڭا تاريح تولقىنىندا جاڭا ۇلتتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. ۇلتتى وسى زامانعى ماگيسترالعا ەسكى تاسىلمەن جاساپ جونەلتۋگە بولمايدى”, – دەدى. “داستۇرلىكتى تۋ ەتكەن قوعامنان قازىرگى زامانعى قوعامعا بەت بۇردىق. سول سەبەپتى, ءبىز ءۇشىن ءار ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا قاقتىعىسىنا جول بەرمەي, ۇلتتىق داستۇرلەر مەن مودەرنيزاتسيالىق قاعيدالاردىڭ ۇيلەسىم تابۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور” ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. شىعارماشىلىق قاۋىمعا ناقتى مىندەت جۇكتەدى: ء“بىز ساياسات, ەكونوميكا سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدىك, ەندى رۋحاني قازىنامىزدى الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ونەردى, ادەبيەتتى بيىك دارەجەگە كوتەرۋىمىز كەرەك”.
ونەردى بيىك دارەجەگە كوتەرۋ مادەنيەتتى حالىقارالىق بايلانىستا دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن ەدى. مۇنىڭ ءتۇيىنىن دە ەلباسىنىڭ ءوزى شەشتى. ۇلتتىق رۋحاني الەمدى بۇكىل تۇركى وركەنيەتىمەن ۇشتاستىرۋدى ۇسىندى. 2009 جىلعى 3 قازاندا ءازىربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىندە تاريح پەن مادەنيەتتى ورتاق تانۋدىڭ جولدارىن ايقىنداپ بەردى. ءتۇبى ءبىر تاريحىمىز بەن ونەرىمىزدىڭ جاۋھارلارىن جاھانعا تانىتۋ ءۇشىن اۋەلى ءوزىمىز بايىپتاپ الۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى ەسكەرتتى. وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. وسى عىلىم وشاعىنىڭ جانىنان تۇركى كىتاپحاناسى مەن تۇركى تاريحىنىڭ مۋزەيىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس تا اسا باعالى ەدى.
بۇل ومىرشەڭ يدەيالار سول سامميتتە قولداۋ تاپتى. تۇركى الەمىنىڭ باي رۋحاني مۇرالارىن ساقتاپ قالۋ, تالداپ-زەرتتەۋگە ارنالعان تۇركسوي قورىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. عىلىمي ۇيىمدار مەن عىلىم قايراتكەرلەرى اراسىنداعى ىسكەرلىك قاتىناستى قالىپتاستىرىپ, تاريحي زەرتتەۋلەر مەن جوبالاردى ۇيلەستىرۋ كەلىسىلدى. وسى ماڭىزدى ۇيعارىمداردىڭ استارىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇركى تىلدەس ەلدەر داۋىرلەر بويى جاساعان مادەنيەت جانە ونەر تۋىندىلارىنىڭ ءبىرتۇتاس انتولوگياسىن ازىرلەۋ تۋرالى يدەياسى جاتىر. ءبىز ەلباسىنىڭ “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسى ارقىلى وسىنداي مادەنيەت الماسۋدى باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىمەن دە ورىستەتپەكپىز.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ونەر, تاريح, رۋحاني قۇندىلىقتار جايلى ويلارىمەن تانىسا ءجۇرىپ ۇستانعان مۇراتى اتا-بابالارىمىز ەۋرازيانىڭ ۇلان-بايتاق كەڭىستىگىندە قۇرعان ون التى دالا يمپەرياسىنىڭ: باتىس پەن شىعىستا باعزىدا تانىمال بولعان قۇشان پاتشالاعىنىڭ, داڭقى تورتكۇل دۇنيەگە جايىلعان ەۋروپاداعى عۇن يمپەرياسىنىڭ, جاڭعىرىعى بۇگىنگە دەيىن ەستىلەتىن ەگيپەتتەگى مامليۋكتەردىڭ, التىن وردا مەن موعول مەملەكەتىنىڭ – ءبارىنىڭ تاريحىن تۇگەندەۋ ەكەنىن اڭعاراسىڭ. تۇپكى مۇرات – مادەنيەتتەر ۇندەسۋى ارقىلى الىستاپ كەتكەندەردى جاقىنداستىرۋ, جاتسىنىپ كەتكەندەردى تابىستىرۋ.
قازاق حالقى ۇلتتىق بايانىمەن بىرگە ارعى تاريحي قاينارلارىنا ءشولىن قاندىرا باستادى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
قازاق مادەنيەتى جاھان وركەنيەتىنىڭ الامانىنا تۇمارلاپ تۇلپار قوستى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
* * *
پرەزيدەنت ءبارىن دە كەزەگىندە, تولعاعى جەتكەندە اتقارىپ كەلەدى. ءوزى اتاپ كورسەتكەنىندەي: “ساياساتتا ەرتەڭگى ءىستىڭ ەرتەڭ اتقارىلعانى ءجون”. اسىعۋدىڭ دا, ىركىلۋدىڭ دە ءجونى بار. ەلباسىنىڭ: “جاي جۇرسەڭ قاسىرەت قۋىپ جەتەدى, اسىقساڭ قاسىرەتتى قۋىپ جەتۋىڭ مۇمكىن” دەگەن ناقىلىنان سالماقتى ومىرلىك ءتالىم تانىلادى. عاسىرلاردىڭ جوعالتقانىن جىلدار تاۋىپ بەرە المايدى. قازاقتىڭ تاۋەلسىز كەزەڭدەرىن زەردەلەسەڭ, كەشەگى كەڭەستەر وداعىنا ەنگەن ەلدەردىڭ ىشىندە وتارلاۋدىڭ دەرتىنە سونىڭ كوپ شالدىققانىن كورەسىڭ. 1989 جىلعى ساناق بويىنشا بايىرعى حالىقتاردىڭ اتامەكەنىندەگى ۇلەسى تومەندەگىدەي بولىپتى: ارمەنيادا – 93,3; ءازىربايجاندا – 86,2; تۇركىمەنستاندا – 71,8; وزبەكستاندا – 68,7; تاجىكستاندا – 62,2; قىرعىزستاندا – 52,4; بەلورۋسسيادا – 78,1; ۋكراينادا – 72,8; گرۋزيادا – 70,2; مولداۆيادا – 64,4; ەستونيادا – 61,7; لاتۆيادا – 52,1, قازاقستاندا – 39,7%. وسى رەسپۋبليكالارداعى ءتول ۇلتتارعا ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى حالىق سانىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىمەن انىقتالادى. 1979 جىلى ورىس ءتىلىن گرۋزيندەردىڭ 26,7; ارميانداردىڭ – 38,6; وزبەكتەردىڭ – 49,3; ءازىربايجانداردىڭ – 29,5; قىرعىزداردىڭ – 29,4; تاجىكتەردىڭ – 29,6; تۇركىمەندەردىڭ – 25,4; قازاقتاردىڭ – 65,6 پايىزى بىلگەن. بۇل دەرەكتەردەن بىزدەن باسقا ۇلتتاردىڭ باسىم بولىگى انا تىلىندە سويلەگەنىن, سوعان وراي مەملەكەتتىڭ ءتىلى ءىس جۇزىندە تۋعان تىلدەرى بولعانىن اڭعارامىز.
ەداۋىر بولىگى وزگە ءتىلدى انا تىلىندەي قابىلداعان قازاق حالقىنىڭ جاعدايى مۇلدە باسقاشا ەدى. دەربەستەنگەن رەسپۋبليكالار ۇلت تىلىنە الاڭسىز جۇرگەندە, ءبىز قازاق ءتىلىندە اشىلعان ءار بالا باقشا مەن مەكتەپتى تاريحي جەڭىسكە بالادىق. ەڭ قيىنى – تىلگە باسقالاردان بۇرىن ءوزىمىزدى بەيىمدەۋ قاجەت ەدى. سول تۇستا ءىس باسىنا كەلگەن تولقىن تۋعان ءتىلدەن قارا ءۇزىپ قالعان-دى. ال جەتپىس جىل داۋىرلەگەن وزگە ۇلتتىڭ قازاق ماسەلەسى تۋرالى ەستىگىسى دە كەلمەيتىن. ءدال مۇنداي رۋحاني توقىراۋ بىزدەن باسقا ەشبىر ەلدە كەزدەسكەن ەمەس.
وسىنداي جاعدايدا حالىقتىڭ تاعدىرى قولىندا تۇرعان پرەزيدەنت قانداي جول تاڭدار ەدى؟
ەلباسى جاڭىلدىرمايتىن جالعىز جولعا توقتادى. قازاق حالقىن مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت رەتىندە ساياسي شىڭداپ, رەسپۋبليكاداعى ەتنوستاردىڭ ۇيلەستىرۋشى ۇيىتقىسىنا اينالدىرۋ ارقىلى ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ باعىتىن ۇستاندى. “ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم بولۋ كەرەك”, – دەپ ءوزىن قايتا تانۋعا, ءوزىن-ءوزى قادىرلەۋگە, كۇش-قايراتىنا سەنۋگە شاقىردى. “ەگەر ءبىز مەملەكەت بولىپ تۇرعىمىز كەلسە, مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىقتىڭ رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون”, – دەپ تەگىندە بار تەكتىلىگىن اڭساتتى. “مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىڭگەگى – قازاق حالقى. ەل دە, جەر دە قازاقتىكى. ەل بولۋدىڭ ۇياتى دا ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ موينىندا”, – دەپ تۋعان ەلىن بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى تاعدىرىن ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن قولىنا الۋعا ۇندەدى. “قازاق تا ەندى ۇلكەن ۇلتقا ءتان ءتوزىم مەن سابىرلى مىنەز كورسەتۋى كەرەك” – دەپ پاراسات-پايىمعا باستادى. “ۇلتتىق سانا ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاسادى”, – دەپ ءتول ءتىلىن تورگە شىعارۋعا جىگەرلەندىردى.
ءوزىن-ءوزى تاريحي تانىعان, ۇلتتىق نامىسپەن قۇرمەتتەگەن حالىق ءتىلىن دە, ءدىنىن دە, ءدىلىن دە قادىرلەيدى. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ وسىلاي تۇلعالانىپ شىڭدالۋىنا قاجەتتى ساياسي-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى تۋعىزۋعا قانشالىقتى مىندەتتى بولسا, ۇلت سول مۇمكىندىكتى ءتىلى مەن ءدىلىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن سارقا پايدالانۋعا سونشالىقتى جاۋاپتى.
ەلباسى سول مىندەتىن كوپ ەتنوستى مەملەكەتتىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتا وتىرىپ, ەرەكشە قۇلشىنىسپەن ورىنداپ شىقتى. ۇلتتىق رۋحاني سىلكىنىس شاعى تۋدى. “تولىققاندى ءتىلسىز – تولىققاندى ۇلت جوق”, – دەگەن پرەزيدەنت ۇلاعاتىن حالىق بولىپ, ونىڭ ساياسي-شىعارماشىلىق ەليتاسى بولىپ تۇتاس ۇعىناتىن كەز كەلدى. “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارتىقشىلىعىنا ەشكىم تالاسا المايتىنىن” سەندىرە ايتقان قايراتكەرمەن بىرگە سەرپىلىپ, ءتىلدى كوپ قىرلى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن سىڭىرەتىن, كوپ بولىپ جۇمىلاتىن كۇن جەتتى. “وزگە وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى قانداي بولسا, بىزدە دە سونداي بولاتىندىعىنا” يلاندىرعان, سونىڭ بارلىق العىشارتتارىن جاساپ جاتقان تۇلعامەن بىرگە انا ءتىلىنىڭ دارەجەسى ۋاقىت وتكەن سايىن زاڭعارلانا بەرەتىندىگىنە قىلاۋسىز سەنەتىن ءسات تە وسى. انا ءتىلىن ارداقتاۋدىڭ, سابىرمەن جانە پاراساتپەن ارداقتاۋدىڭ, سەزىمگە ءبولەپ, جۇرەكپەن تەربەپ قادىرلەۋدىڭ, مەملەكەتتىڭ رۋحاني نەگىزىنە, ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلىنە اينالدىرۋدىڭ وركەنيەتتى جولىن تاڭداعان ەلباسى مەن حالىقتىڭ قالاۋى توعىسقان كەزەڭدە تۇرمىز. قازاق ءتىلى بۇدان بىلاي قاراي ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ, ون ميلليون قازاقتىڭ بارشاسىنىڭ ايرىقشا قۇرمەتىمەن اجارلانادى. قوعامدا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ءىلتيپات بار. قازاقستاندى وتانىم دەپ تانىعان ەتنوستاردىڭ ءبارى بۇگىندە پرەزيدەنتتىڭ: “وسى زامانعى الەمدە ورتاق مەملەكەتتى بىرلەسىپ قۇرۋ, تولەرانتتىلىق, ازاماتتىق جانە وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مىندەتتى تۇردە ءبىلۋ سەكىلدى شارتتارمەن انىقتالادى” دەگەن پايىم-تالابىنا تۇتاسا ۇيىعان. سول كوپتى ىرىلىگىمەن, تاريحي تۇعىرلارىنا ادالدىعىمەن, قاناتتاسقا كەڭدىگىمەن ءوزىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرا ءجۇرىپ, ءتىلىن تۋ ەتىپ كوتەرۋ قازاق ۇلتىنىڭ كيەلى مۇراتى.
حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا باتىستا تۋىپ قالىپتاسقان شيزوتاسقىن فيلوسوفيالىق ۇعىمى بار. تالاپ-تىلەكتى عانا وندىرەتىن, تەك سۇراۋدى بىلەتىن, سول مازاسىز جانە كوبىنە ورىنسىز سۇراۋلارىنا ساياسي استار بەرىپ, پاتريوتتىق قۇلشىنىس تۇرىندە كورسەتەتىن تۇتىنۋ قوعامىنا قولدانىلادى. ول ورتا ەشقاشان دا ەشتەڭەگە ريزا بولمايدى. رەتىنە قاراي ەسكىنى جاڭاعا, جاڭانى ەسكىگە وپ-وڭاي قارسى قويادى. ءتۇرلى ەلدەردە ءتۇرلى جاعدايدا تۋعان وي-يدەيالاردى ءوز ەلىنە تالعاۋسىز تەلۋگە بەيىم تۇرادى. قوعامدى دامىتۋعا ارنالعان تىڭ يدەيالار كوتەرە المايتىندىقتان بار يدەيالاردى سىناۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
وسىنداي شيزوتاسقىن تۇرپاتتاعىلاردىڭ مەملەكەتتىك ءمان بەرۋگە تىرىسقان سارىندارىنا قاراساق, قازاق حالقى ساياسي بوستاندىق الۋعا دايىن بولماعانداي, تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەل زيالىلارى جايباراقات جاتقانداي, ۇلتتىڭ تاريحي داستۇرلەرى ءۇزىلىپ قالعانداي.
كەزىندە وسىنداي قۇرعاق كۇدىكتەردى كۇزدىڭ ىزعىرىق جەلىندەي دامىلسىز ىزىڭداتقان شيزوتاسقىن تاقىلەتتەستەردەن مەزى بولعان فرانتسۋز ەليتاسى جاي جاتپاي, قاراكەتكە كوشكەن ەدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى فرانتسۋز فيلوسوفى ج.دەلوز بەن پسيحواناليتيك ف.گۆاتاري شيزواناليز ۇعىمىن تۋعىزدى. بۇل ۋاقىت وتە كەلە فرانتسۋز مادەنيەتىندەگى ينتەللەكتۋالدىق باعىتقا اينالدى. وسى باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار الگىندەي شيزوتاسقىن سارىنداعىلارعا شيزواناليز جۇرگىزۋدى ۇسىندى. ۇلتتىڭ قاراپايىم وكىلدەرىن سارساڭعا سالۋدان قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن سونداي قادامعا بارۋ قاجەت دەپ تاپتى.
مۇنداي سارىن بىزدە دە بولدى جانە ونىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى. حالىق, پرەزيدەنت تاۋىپ ايتقانداي: “ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدىڭ امبەباپ ادىستەرى بولمايتىنىن ءبىلدى”. ەلباسىنىڭ بىردەن ءبىر دۇرىس باعىتىمەن ساياسي-الەۋمەتتىك بىرلىكتەن ءتىل بىرلىگىنە بارا جاتقانىمىزدى ۇعىندى. حالىقتىڭ جىگەرى, قوعامنىڭ تىرەگى بولعان قايراتكەر مەڭزەگەندەي, ادام ۋاقىتتى تاڭدامايتىنىنا, وندا ءومىر سۇرەتىنىنە”, ء“وز حالقىن سۇيگەن ادام عانا ونىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇيە الاتىنىنا” كوز جەتكىزدى.
ءبىز ارقايسىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىمىزدىڭ الدىندا ەرەكشە جاۋاپتى ەكەنىمىزدى تەرەڭ سەزىنەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىمىزدى, ەلباسى ۇلتتى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان ۇدايى جەتىلدىرۋ ارقىلى كوتەرىلگەنىمىزدى تاريحي جەڭىس رەتىندە جوعارى باعالاي وتىرىپ, شىعىسقا ءتان يماندىلىقپەن, باتىسقا ءتان جاسامپازدىقپەن ءتول مۇددەمىزگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىسپىز. ناق وسىنداي ورەلى ۇلت قانا ءوزىنىڭ تاعدىرىنا تورەشى بولادى. جەلدەي ەسكەن جەلمايا عاسىردىڭ ەكپىنىنە توتەپ بەرەدى. پرەزيدەنت: “ەندى ءبىزدىڭ ەل اتقا قوندى, ءدۇيىم دۇنيەنىڭ قانداي ءدۇبىرلى دوداسىنا دا تايسالماي ءتۇسىپ, كىم كىممەن دە جالتاقسىز جارىساتىن بولادى” دەگەندە ۇلتتىڭ وردەن, كوڭىلى توردەن تابىلعانىنا, سوعان ۇيىتقى بولعانىنا مەرەيلەنگەن.
ءۇندى مادەنيەتىنىڭ كاۋتيليا جازدى دەلىنەتىن كونە ەسكەرتكىشى بار, “ارتحاشاسترا” دەپ اتالادى. وندا دوستىقتىڭ ءۇش ءتۇرى كورسەتىلگەن: ۇنەمى كومەكتەسەتىن, تەڭ دارەجەدە كومەكتەسەتىن, بار جانىمەن كومەكتەسەتىن.
قازاققا بار جانىمەن كومەكتەسەتىن قازاق قانا.
وسى دانالىق جازبالارىندا بيلەۋشىنىڭ دە ەكى ءتۇرى ايتىلادى: جوقتىقتا باسقارا الاتىن, توقتىقتا باسقارا الاتىن.
قازاقتى جوقتىقتان الىپ شىققان, توقتىققا جول سالىپ شىققان ەلباسى عانا.
زاراتۋشترانىڭ “اقۇرا مازداعى ءانۇرانىندا” حالىقتىڭ ەكى سيپاتى كورسەتىلەدى: تەگىنەن اداسپاعان, باسقانىڭ باعىنا تالاسپاعان.
باسىنان نە ءبىر قيامەت-قايىم وتسە دە تەكتىلىگىنەن جاڭىلماعان, وزگەنىڭ بارىنا ىنتىعىپ سابىلماعان قازاق قانا.
سول ءانۇراندا ءامىرشىنىڭ دە ەكى ءتۇرى تاراتىلادى: توبەنى تاۋمەن تەڭ قىلاتىن, بۇلاقتى دارياداي كەڭ قىلاتىن.
عالام ءۇشىن جوق قازاقتى سول عالاممەن تەڭ قىلعان, جەر-جاھانمەن تابىستىرىپ, ەتەك-جەڭىن كەڭ قىلعان دا ەلباسى.
وسى قايراتكەر بارشاعا قاعيدا رەتىندە ۇسىنعان ءتورت قاسيەت: سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق پەن توزىمدىلىك الەم تۇلعالى ادامزاتتىڭ دا, الاش تۇلعالى قازاقتىڭ دا اداستىرماس ءتورت قۇبىلاسى.
قۇبىلاسىن تاپقان ەلدىڭ ءجۇزى جارقىن.
الدان سمايىل, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
قازاق حالقى, بارشا قازاقستاندىقتار رۋحاني بيىكتەن تانىلىپ, قيىن كەزەڭدە قايراتتاندىرعان, قۇلشىنار تۇستا ايباتتاندىرعان تۇلعامەن بىرگە تولىسىپ كەلەدى. ء“ححى عاسىر قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزى جاناتىن عاسىر بولاتىنىنا سەنەمىن”, دەپ باعىن جاندىرعان قايراتكەردىڭ دەمەۋىمەن رۋحاني تۇتاسۋدىڭ جاڭا جارقىن كەزەڭىنە قادام باستى: ۇلت قادىرلەگەن كوشباسشىمەن, زامان سومداعان ەلباسىمەن.
بۇل – بۇگىنىنە الاڭداماۋدى, ەرتەڭىنە ەلەڭدەمەۋدى كوكسەگەن ەلدىڭ ورىندالعان ءتىلەگى. تولىسقان ۇلتتىڭ, جاڭعىرعان جۇرتتىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا مەرزىمدە العان اسۋى.
ەلباسىنىڭ قاناتتى ءسوزى بار: “بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولدى, ءبىز ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك”. التى الاش ارداقتاعان ابىلاي دا, ابىلايدان بۇرىنعى ءاز تاۋكە دە, داناگوي بۇقار مەن كيەلى ءۇش بي دە – ءبارى بىرلىكتى اڭسادى. ۇلى اباي وسى ارمان-اڭساۋدى ۇراندى مۇراتقا اينالدىردى – ء“بىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس”.
قازاق حالقىنىڭ وي-ماقساتىن جاھانمەن جارىستىرعان داۋىرلىك تۇلعانىڭ كوكسەگەنى دە وسى ەدى: ادام مەن ادامدى, حالىق پەن حالىقتى, ەل مەن ەلدى جاقىنداستىراتىن مۇددە بىرلىگى بولاتىن.
وسى ورتاق مۇددەگە ۇيىتا ءجۇرىپ ورتاق جەتىستىكتەرگە جىگەرلەندىردى. تاعدىرلى عاسىرلاردا تاسادا قالعان قازاقتى جاڭا عاسىردا زامان بيىگىنە تالپىندىردى. قازىرگى قازاقستان كەشەگى كەڭەستەر وداعى اتانعان, بۇگىندە تمد, شىۇ, ەۋرازەق, ەقىۇ دەلىنەتىن جارتى الەمنىڭ تانىمالى دا, ساڭلاعى دا. تانىمال بولۋى – ءبىرلىگىنەن, ساڭلاق بولۋى – كوشباسشىنىڭ كورەگەندىگىنەن.
ابىلاي دا, ابىلايعا دەيىنگى اۋمالى-توكپەلى عاسىرلاردى قايراتىمەن قايناتقان ايبىندىلار دا ەلدىڭ كوش سوڭىندا توزۋىن ەمەس, سۋىرىلىپ العا وزۋىن تىلەدى. “كەۋدە ءبىر جەردى جول قىلىپ, شولەڭ ءبىر جەردى كول قىلىپ” توردەگىمەن تەڭدەسسەم دەدى. “قۇراپ جاندى كوپ قىلىپ, ءوز الدىنا ەل قىلىپ” وردەگىمەن كەڭەسسەم دەدى.
باعزىدان بار بايىرعى جۇرتتىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتا كوش-كەرۋەنىن باستاعان قايراتكەر دە سوعان قۇلشىندى. “العا قارايتىن كەز كەلدى, ىسكە كىرىسەتىن كەز كەلدى, ەرىك-ءجىگەرىمىزدى تانىتاتىن كەز كەلدى, ءومىردى وزگەرتەتىن كەز كەلدى”, دەدى. زامانعا بيىكتەن قاراتتى. قازاقتىڭ اتىن شارتاراپقا تاراتتى. قۇلشىندىرىپ قۇرلىقتارمەن جارىستىردى, قيىن جىلداردا ۇزىلگەن ۇمىتىمەن تابىستىردى. جۇتاڭ عاسىرلاردا جۇقارعان ۇلتتىق بەدەلىن قايتارىپ بەردى.
حالىقتاردىڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىن تۋعىزعان ايباتتى عۇنداردان سوڭ الاش ەسىمدى ەلدىڭ عالامعا سەرپىلىپ قايىرىلعانى وسى ەدى. اتا-بابالارىمىز جاھانعا تەگەۋرىنمەن تەپسىنىپ جەتتى. بۇگىنگى قازاق دانالار مەن دارالاردىڭ كەمەڭگەرلىگى قونعان تۇلعانىڭ تالىمىمەن تەربەلىپ جەتتى. سول تۇلعانىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق, بۇگىندە: “تاۋەلسىز قازاق ەلى بار. الەمدە ەگەمەن قازاقستان بار. ونىڭ كوپ ۇلتتى تاتۋ حالقى بار. قۋاتتى ەكونوميكاسى, سەنىمدى ساياسي جۇيەسى بار. ەڭ باستىسى – بۇگىننەن نۇرلى, بۇگىننەن كەمەل بولاشاعى بار. سول كۇنگە بەرىك سەنىم بار”.
ابىلاي دا, ابىلايدان ارعى ارداقتىلار دا زامان ەلگە ەمەس, ەل زامانعا ۇكىم ايتسا دەپ ەدى. تورىندە توبەدەي بولىپ, تورگە جاراسار تورەدەي بولىپ ءتورت قۇبىلاسى تەڭەلسە دەپ ەدى. تەك الەمنىڭ ءتورى تۋرالى تولعانعان جوق-تى.
الەمنىڭ ءتورى تۋرالى الەم تانىعان قايراتكەر ويلادى. 2010-شى قايىرلى جىل قازاقتىڭ عالام تورىنە شىققان قايراتتى جىلى بولدى. قازاقستان ەۋروپا ورىنەن ادامزاتقا كەشەلى ويىن, كوسەم ءسوزىن جەتكىزدى. تاريحىندا بار كوسەمدىگىن, تابيعاتىندا بار پاراساتىن تانىتتى. قيىرلار مەن قياندارعا توركۇل دۇنيەنىڭ تەرەزەسى تەڭ بولسىن دەگەن سارابدال ساياساتىن تاراتتى. شارتاراپتى اۋزىنا قاراتتى.
ابىلاي سىندى ايبىندىلار مەن ايدىندىلاردىڭ ارمان-اڭساۋى ورىندالدى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
بۇقار ديدارلى تەگەۋرىندىلەر مەن تەلەگەيلەردىڭ رۋحى ريزا بولدى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
تۋعان جەردىڭ باعى جاندى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
حالىق تانىعان كوشباسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس ەمەس پە؟!
* * *
سلاۆيانوفيلدىك يدەيانىڭ ءتۇيىنى – رەسەيدى اناڭدى سۇيگەندەي ءسۇيۋ.
باتىس يدەياسىنىڭ ءتۇيىنى – وركەنيەتتەردى ۇندەستىرۋ.
اباي ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىڭداي سۇيۋگە شاقىردى.
ەلباسى ادامدى قۇتقارعىڭ كەلسە, ادامزاتتى قۇتقار دەپ وتىر. جاڭا الەمدىك ءۇيلەسىمدى جۇيە بۇرىن ۇدايى بولىپ كەلگەندەي, جاھاندىق اسكەري قاقتىعىستاردان سوڭ ەمەس, بەيبىت تۇردە – ۇنقاتىسۋ جانە ءوزارا قولايلى ۇستانىمداردى ازىرلەۋ جولىمەن جاسالۋى كەرەك. ەندى ادامزاتتىق ادامگەرشىلىك, الەمدىك يماندىلىقتار تۋرالى تولعاناتىن كەز تۋدى. سوندىقتان دا “ىزگىلىك, راقىم, يماندىلىق سەكىلدى ماڭگىلىك ۇعىمداردى ساناعا دارىتۋ ارقىلى ادامدى, ادام ارقىلى ادامزاتتى تازارتۋ قاجەت”.
پرەزيدەنت الەمگە ۇسىنعان تۇبەگەيلى جاڭارۋ جوسپارىنىڭ ءبىر تۇعىرى وسى بولسا, تاعى ءبىر دىڭگەگى – مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا بايۋىنىڭ شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ. وسى پايىمىن دامىتا كەلىپ, رۋحاني سالاداعى يننوۆاتسيالار ۇعىمىن تۋعىزدى. ونىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى – ادامزاتتىڭ قازىرگى كەمەلدەنگەن وركەنيەتكە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوزارا رۋحاني ۇدايى تولىسۋى ارقىلى جەتكەنىن, بۇگىندە دارا مادەنيەت جوق ەكەنىن, جاھان تاريحى تامىرلاس ەكەنىن الەمدىك قارىم-قاتىناس بارلىق سالادا قارقىن العان شاقتا تاعى دا ەسكە الۋ ەدى.
گرەك ويشىلى اۆگۋستين كونە عاسىرلاردىڭ وزىندە ادامزاتتى قۇدايدىڭ پاتشالىعىنا بىرتە-بىرتە ەنۋگە شاقىرعان بولاتىن. كەيىن عالام حالقىن بۇعان نەمىستىڭ كورنەكتى فيلوسوفى گەگەل دە ۇندەدى. ال ج.كوندورسە: “قۇداي پاتشالىعى – ادامزاتتىڭ ءتىل تابىسۋى” دەپ ناقتىلادى. وسى بايلامدار ۋاقىت وتە كەلە گەرمانيادا ساياسي-فيلوسوفيالىق حوليزم اعىمىن تۋعىزدى. بۇل اعىم الەمدە ءبارى ءوزارا بايلانىستا, دۇنيە ءبىرتۇتاس دەپ ۋاعىزدادى.
اتالعان تۇيىندەردىڭ ءار قوعامدا ارقيلى باعا العانى بەلگىلى. مۇددە ورتاقتىعى الەمدى بىلاي قويعاندا, جەكەلەگەن قۇرلىقتىڭ وزىندە جوق. بۇعان ءار كەزەڭنىڭ ۇلتشىلدىق پيعىلداعى ساياساتشىلارى مەن فيلوسوفتارى ىقپال جاساۋدا. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا گەرمانيا گوەگرافى فريدريح راتتسەل (1844-1904) باستاپ, حح عاسىردىڭ باس كەزىندە گەوساياساتشى كارل حاۋسگوفەر (1869-1946) قوستاعان ءالدى مەملەكەتتەردىڭ ءالسىز ەلدەرگە ەكسپانسياسىنىڭ پروگرەسشىل اسەرى جايلى يدەيا ساياسي اينالىمنان ءبىرجولا الىنىپ تاستالعان جوق. مۇنداي ەكسپانسيا كەنجەلەپ قالعانداردى قاتارعا كۇشپەن قوسۋ دەگەن اۋەنمەن ءالى دە ايتىلىپ ءجۇر. وسى كەسىرلى بايلام كەزىندە گيتلەردىڭ ءناسىلشىل-فاشيستىك اگرەسسياسىن اسقىندىرعانى ۇمىتىلىپ كەتكەندەي.
وزگە ۇلتتار مەن ۇلىستارعا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتتەرى دە اركەلكى قارادى. ۇندىستەر وتانىندا تۋ كوتەرگەننەن عالامعا دەموكراتيا يدەياسىن ناسيحاتتاۋمەن كەلە جاتقان وسى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ۇستانعان قاعيدا كەيدە ادامزاتتىق يدەالدارعا قابىسپاي جاتادى. اقش پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرى ۆۋدرۋف ۆيلسون ءبىر ۇلت – ءبىر مەملەكەت يدەياسىن ۇسىندى. مۇنى امەريكادان باسەڭدەر وزدەرىن اقش-تىڭ قوسىپ الۋىنا باعىتتالعان ۇيعارىم دەپ ءتۇسىندى. سول كەزدە الەمدىك ۇكىمەت تۋرالى ءسوز قوزعالىپ, بۇل جاھاندىق قۇرىلىمعا اقش لايىق دەگەن پايىمدار كەڭىنەن تالقىلانعانىنا قاراعاندا, ولاردىڭ كۇدىگى اقيقاتتان الشاق كەتپەگەندەي.
دجورج ۆاشينگتون بولسا, ۇلتتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا سالقىنقاندىلىقتى قالادى. ء“بىر ۇلت ەكىنشى ۇلتقا تىم جەك كورىپ تە, تىم ەلجىرەي دە قاراماۋى كەرەك. ەگەر سولاي ىستەسە, قۇلدىق سانا جەتەگىندە جۇرەدى. ياعني ول نە قاتىگەزدىكتىڭ, نە سەزىمنىڭ ق ۇلى بولىپ شىعادى. بۇل ەكى سيپات ادامدى بورىش پەن مۇددەدەن تىسقارى الىپ كەتەدى” دەگەن بولاتىن. “قوشتاسۋ وسيەتىندە” وسى ويىن تاراتا كەلىپ, باسقا ۇلتتىق مەملەكەتتەرمەن تۇراقتى ساياسي وداق قۇرۋدان ساقتاندىرادى. ال رۋزۆەلت الەمگە حالىقارالىق كاپيتالدىڭ ديكتاتۋراسى ارقىلى ۇستەمدىك ەتۋگە شاقىردى. بۇل ماقساتىنا ءىشىنارا جەتتى دە. “دوللار ديپلوماتياسى” دەگەن اتپەن جۇرگىزىلگەن وسى ساياسات ءالى كۇنگە كۇشىندە.
شىندىعىن ايتايىق, الەمدىك دەلىنەتىن دەرجاۆالار ادامزات توپتاسۋى توڭىرەگىندە وسى تەكتەس يدەيالاردان باسقا وي-بايلامدار تۋعىزا قويعان جوق. تاس-ءتۇيىن جابىلعان شەكارالاردى اشىپ تاستاعان ءححى عاسىردا دا دۇنيە تۇتاس ۇيىيتىن ۇسىنىس-پىكىرلەر ەستىلمەي كەلەدى. ال قۇرلىقتار ەكونوميكالىق مۇددەلەردىڭ دۇمپۋىمەن ءبىر-بىرىنە ۇمتىلۋدا. جاھانداسۋ دەپ اتالاتىن بۇل ءۇردىس ساياسي كوزقاراستاردىڭ جەكە مەملەكەتتىك مۇراتتارمەن بىرگە ادامزاتتىق سيپات الۋىن تالاپ ەتە باستادى. وسى تۇستا ءتورتكۇل دۇنيەنىڭ ارمان-اڭساۋىن ەۋرازيا كىندىگىنەن قازاقستان پرەزيدەنتى جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرىنىڭ ءىىى سەزىندە سويلەگەن ءسوزى جاڭا دۇنيە ءتارتىبى تۋرالى تىڭ ويلارعا تولى.
“جاڭا دۇنيە قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى قانداي؟ – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – بىرىنشىدەن, بۇل ءادىل ەكونوميكالىق مودەل. ول ادال دا ءادىل الەمدىك قارجىلىق, ۆاليۋتا جۇيەسىنە نەگىزدەلۋگە ءتيىس, وندا الداۋ مەن ىسىراپقورلىققا ورىن بولمايدى. وندا ادام جاسايتىن يگىلىك ءاربىر ادامنىڭ جاسامپازدىعى مەن پروگرەسىنە, ونىڭ رۋحاني ءوسۋى مەن جەتىلۋىنە باعىتتالاتىن بولادى. ەكىنشىدەن, بۇل مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردىڭ ءادىل ساياسي مودەلى. مۇندا باستى ورىنعا جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ مۇددەلەرى قويىلۋعا ءتيىس. حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭارعان جۇيەسىندە ۇلكەن جانە شاعىن ەلدەرگە, “جاقسى” جانە “جامان” حالىقتارعا ءبولۋ بولماۋعا ءتيىس. وسىناۋ جاڭا دۇنيە بارشاعا ورتاق سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ, ءارىپتەستىك پەن ۇنقاتىسۋدىڭ دۇنيەسى بولۋعا ءتيىس”.
ەلباسى الەم نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان ءۇشىنشى باعىت – جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان جاڭا كوزقاراس. ناقتىراق ايتساق, يادرولىق قارۋسىز ءدۇنيەگە قاراي جاھاندىق قوزعالىستا كۇش-قۋاتتى بىرىكتىرۋ.
پرەزيدەنت وسى ۇستانىمىن ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە ودان ءارى بايىتا ءتۇستى. يادرولىق قارۋسىز الەم جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا يادرولىق قارۋعا تولىق تىيىم سالاتىن جالپىعا ورتاق جاڭا جاھاندىق شارتقا قول قويۋدى ۇسىندى.
تورتىنشىدەن, وسىنداي عالامدىق مۇراتتار جوعارى ادامگەرشىلىك پەن رۋحانيلىقسىز مۇمكىن ەمەس. جاڭا دۇنيە ماتەريالدىق يگىلىكتىڭ سانىمەن ولشەنبەيدى, سونىمەن بىرگە جوعارى ادامگەرشىلىكپەن جانە ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن ولشەنەتىن قوعامداستىق بولادى.
عاسىرلار توعىسىندا قازاق ەلىن الەم ساحناسىنا الىپ شىققان ەلباسى جاھانعا جاققان وسىنداي عالامدىق تىڭ ويلارىمەن ادامزاتتىق ۇيلەسىمدىلىككە جول سالىپ بەردى. تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن تۇركى الەمىنىڭ دۋايەنى دەگەندە حالىقارالىق كەڭدىكتەگى وسىنداي قايراتكەرلىگىن جوعارى باعالاعان ەدى.
قازاق حالقىنىڭ ەلباسىن كەڭ بايتاق تۇركى دۇنيەسى كوشباسشى دەپ تانىسا, ۇلتتىڭ مەرەيى, جۇرتتىڭ ابىرويى ەمەس پە؟!
قازاق ەلىمەن جاھان ساناسىپ, ساياساتى سابىر تاپپاعان, ەكونوميكاسى سىناپتاي تولقىعان عالام قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ اۋزىنا قاراسا, دۇنيەمەن ءتورت اياعىن تەڭ باسقانى ەمەس پە؟!
* * *
الاش ەلى, مىنە, الديارىمىزدى ارداقتاي الاتىنىمىزدى, دانامىزدى دارالاي الاتىنىمىزدى, قادىر-قاسيەتتى باعالاي الاتىنىمىزدى كورسەتتى. سول ۇلاعاتتى الدىمەن ەل باسشىسى تانىتقان. زامان كوشسە دە ەسىمدەرى وشپەگەن ۇلت ابزالدارىن ايرىقشا قۇرمەتتەۋدەن تانباعان. كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى جىلداردىڭ وزىندە: “رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الادى”, – دەپ ۇلتتىق قاينارلارعا قايىرىلدى. “ ۇلىلاردىڭ ۇلاعاتىن ۇمىتپاۋ – ەل بولامىز دەگەن حالىقتىڭ تاريح الدىنداعى پارىزى”, – دەپ ۇلتتىق قاسيەتكە اينالعان تۇلعالاردىڭ ۇلاعاتىنا ۇيىتتى. قازاقتىڭ قامال قورعانى اتانعان دارابوزدار رۋحىن تۋعان ەلىمەن قايتا قاۋىشتىردى.
قازاق قازاق بولعالى ابىلاي سىندى حاندار دا, تولە سىندى بيلەر دە, بوگەنباي تۇلعالى باتىرلار دا, بۇقار سىندى ءدۇلدۇلدەر دە ءدال بۇگىنگىدەي ارداقتالعان ەمەس.
ەل ەل بولعالى حالىق ءۇشىن قارمانعان, بار عۇمىرىن اتا جۇرتىنا ارناعان الاش اسىلدارى – احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ءاليحان بوكەيحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەر دە ءدال قازىرگىدەي قۇرمەتتەلگەن ەمەس.
حالىقتىڭ ءتول تاريحىنا سۇراۋ سالىندى, جىلداردان جىر تەرىلىپ, عاسىرلاردان سىر ساۋىلدى. وتكەندى قادىرلەۋدىڭ وزگەدە جوق وزگەشە ۇلگىسى دە بىزدە. پرەزيدەنت ۇيىتقى بولعان “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى ارقىلى وشكەنىمىزدى جاندىردىق, كونەرگەندى جاڭعىرتتىق. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى الەمدىك تاريحپەن ۇشتاستىرا زەرتتەدىك. ۇلى دالانى جايلاعان بايىرعى ەل ءوز اياسىندا عانا شىر اينالماعان, جاھاندىق وركەنيەتكە سۇبەلى ۇلەس قوسقان, جۇمىر جەرمەن سىرلاسقان, زەڭگىر كوكپەن تىلدەسكەن ورەلى جۇرت بولعانىن دالەلدەدىك. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ 100 تومدىعى, شەتەلدەر مۇراعاتتارىنداعى قازاقستان تاريحىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەردىڭ كوپ تومدىعى جاريالانىپ ۇلگەردى. 44 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش قالپىنا كەلتىرىلدى. 32 كونە قالا مەن قورعاندار ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا قايتا جاساقتالعان جانە جاڭادان سالىنعان تەاترلار قانشاما؟!
ەلباسى وسىناۋ كول-كوسىر شارۋانى دا قاناعات تۇتىپ وتىرعان جوق. تاريحقا دا, مادەنيەتكە دە جاڭاشا كوزقاراس قاجەت ەكەندىگىنە نازار اۋدارتىپ وتىر. “ماسەلە جاڭا تاريح تولقىنىندا جاڭا ۇلتتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. ۇلتتى وسى زامانعى ماگيسترالعا ەسكى تاسىلمەن جاساپ جونەلتۋگە بولمايدى”, – دەدى. “داستۇرلىكتى تۋ ەتكەن قوعامنان قازىرگى زامانعى قوعامعا بەت بۇردىق. سول سەبەپتى, ءبىز ءۇشىن ءار ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا قاقتىعىسىنا جول بەرمەي, ۇلتتىق داستۇرلەر مەن مودەرنيزاتسيالىق قاعيدالاردىڭ ۇيلەسىم تابۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزى زور” ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. شىعارماشىلىق قاۋىمعا ناقتى مىندەت جۇكتەدى: ء“بىز ساياسات, ەكونوميكا سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدىك, ەندى رۋحاني قازىنامىزدى الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ونەردى, ادەبيەتتى بيىك دارەجەگە كوتەرۋىمىز كەرەك”.
ونەردى بيىك دارەجەگە كوتەرۋ مادەنيەتتى حالىقارالىق بايلانىستا دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن ەدى. مۇنىڭ ءتۇيىنىن دە ەلباسىنىڭ ءوزى شەشتى. ۇلتتىق رۋحاني الەمدى بۇكىل تۇركى وركەنيەتىمەن ۇشتاستىرۋدى ۇسىندى. 2009 جىلعى 3 قازاندا ءازىربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىندە تاريح پەن مادەنيەتتى ورتاق تانۋدىڭ جولدارىن ايقىنداپ بەردى. ءتۇبى ءبىر تاريحىمىز بەن ونەرىمىزدىڭ جاۋھارلارىن جاھانعا تانىتۋ ءۇشىن اۋەلى ءوزىمىز بايىپتاپ الۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى ەسكەرتتى. وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. وسى عىلىم وشاعىنىڭ جانىنان تۇركى كىتاپحاناسى مەن تۇركى تاريحىنىڭ مۋزەيىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىس تا اسا باعالى ەدى.
بۇل ومىرشەڭ يدەيالار سول سامميتتە قولداۋ تاپتى. تۇركى الەمىنىڭ باي رۋحاني مۇرالارىن ساقتاپ قالۋ, تالداپ-زەرتتەۋگە ارنالعان تۇركسوي قورىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. عىلىمي ۇيىمدار مەن عىلىم قايراتكەرلەرى اراسىنداعى ىسكەرلىك قاتىناستى قالىپتاستىرىپ, تاريحي زەرتتەۋلەر مەن جوبالاردى ۇيلەستىرۋ كەلىسىلدى. وسى ماڭىزدى ۇيعارىمداردىڭ استارىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تۇركى تىلدەس ەلدەر داۋىرلەر بويى جاساعان مادەنيەت جانە ونەر تۋىندىلارىنىڭ ءبىرتۇتاس انتولوگياسىن ازىرلەۋ تۋرالى يدەياسى جاتىر. ءبىز ەلباسىنىڭ “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسى ارقىلى وسىنداي مادەنيەت الماسۋدى باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىمەن دە ورىستەتپەكپىز.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ونەر, تاريح, رۋحاني قۇندىلىقتار جايلى ويلارىمەن تانىسا ءجۇرىپ ۇستانعان مۇراتى اتا-بابالارىمىز ەۋرازيانىڭ ۇلان-بايتاق كەڭىستىگىندە قۇرعان ون التى دالا يمپەرياسىنىڭ: باتىس پەن شىعىستا باعزىدا تانىمال بولعان قۇشان پاتشالاعىنىڭ, داڭقى تورتكۇل دۇنيەگە جايىلعان ەۋروپاداعى عۇن يمپەرياسىنىڭ, جاڭعىرىعى بۇگىنگە دەيىن ەستىلەتىن ەگيپەتتەگى مامليۋكتەردىڭ, التىن وردا مەن موعول مەملەكەتىنىڭ – ءبارىنىڭ تاريحىن تۇگەندەۋ ەكەنىن اڭعاراسىڭ. تۇپكى مۇرات – مادەنيەتتەر ۇندەسۋى ارقىلى الىستاپ كەتكەندەردى جاقىنداستىرۋ, جاتسىنىپ كەتكەندەردى تابىستىرۋ.
قازاق حالقى ۇلتتىق بايانىمەن بىرگە ارعى تاريحي قاينارلارىنا ءشولىن قاندىرا باستادى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
قازاق مادەنيەتى جاھان وركەنيەتىنىڭ الامانىنا تۇمارلاپ تۇلپار قوستى دەگەن وسى ەمەس پە؟!
* * *
پرەزيدەنت ءبارىن دە كەزەگىندە, تولعاعى جەتكەندە اتقارىپ كەلەدى. ءوزى اتاپ كورسەتكەنىندەي: “ساياساتتا ەرتەڭگى ءىستىڭ ەرتەڭ اتقارىلعانى ءجون”. اسىعۋدىڭ دا, ىركىلۋدىڭ دە ءجونى بار. ەلباسىنىڭ: “جاي جۇرسەڭ قاسىرەت قۋىپ جەتەدى, اسىقساڭ قاسىرەتتى قۋىپ جەتۋىڭ مۇمكىن” دەگەن ناقىلىنان سالماقتى ومىرلىك ءتالىم تانىلادى. عاسىرلاردىڭ جوعالتقانىن جىلدار تاۋىپ بەرە المايدى. قازاقتىڭ تاۋەلسىز كەزەڭدەرىن زەردەلەسەڭ, كەشەگى كەڭەستەر وداعىنا ەنگەن ەلدەردىڭ ىشىندە وتارلاۋدىڭ دەرتىنە سونىڭ كوپ شالدىققانىن كورەسىڭ. 1989 جىلعى ساناق بويىنشا بايىرعى حالىقتاردىڭ اتامەكەنىندەگى ۇلەسى تومەندەگىدەي بولىپتى: ارمەنيادا – 93,3; ءازىربايجاندا – 86,2; تۇركىمەنستاندا – 71,8; وزبەكستاندا – 68,7; تاجىكستاندا – 62,2; قىرعىزستاندا – 52,4; بەلورۋسسيادا – 78,1; ۋكراينادا – 72,8; گرۋزيادا – 70,2; مولداۆيادا – 64,4; ەستونيادا – 61,7; لاتۆيادا – 52,1, قازاقستاندا – 39,7%. وسى رەسپۋبليكالارداعى ءتول ۇلتتارعا ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى حالىق سانىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىمەن انىقتالادى. 1979 جىلى ورىس ءتىلىن گرۋزيندەردىڭ 26,7; ارميانداردىڭ – 38,6; وزبەكتەردىڭ – 49,3; ءازىربايجانداردىڭ – 29,5; قىرعىزداردىڭ – 29,4; تاجىكتەردىڭ – 29,6; تۇركىمەندەردىڭ – 25,4; قازاقتاردىڭ – 65,6 پايىزى بىلگەن. بۇل دەرەكتەردەن بىزدەن باسقا ۇلتتاردىڭ باسىم بولىگى انا تىلىندە سويلەگەنىن, سوعان وراي مەملەكەتتىڭ ءتىلى ءىس جۇزىندە تۋعان تىلدەرى بولعانىن اڭعارامىز.
ەداۋىر بولىگى وزگە ءتىلدى انا تىلىندەي قابىلداعان قازاق حالقىنىڭ جاعدايى مۇلدە باسقاشا ەدى. دەربەستەنگەن رەسپۋبليكالار ۇلت تىلىنە الاڭسىز جۇرگەندە, ءبىز قازاق ءتىلىندە اشىلعان ءار بالا باقشا مەن مەكتەپتى تاريحي جەڭىسكە بالادىق. ەڭ قيىنى – تىلگە باسقالاردان بۇرىن ءوزىمىزدى بەيىمدەۋ قاجەت ەدى. سول تۇستا ءىس باسىنا كەلگەن تولقىن تۋعان ءتىلدەن قارا ءۇزىپ قالعان-دى. ال جەتپىس جىل داۋىرلەگەن وزگە ۇلتتىڭ قازاق ماسەلەسى تۋرالى ەستىگىسى دە كەلمەيتىن. ءدال مۇنداي رۋحاني توقىراۋ بىزدەن باسقا ەشبىر ەلدە كەزدەسكەن ەمەس.
وسىنداي جاعدايدا حالىقتىڭ تاعدىرى قولىندا تۇرعان پرەزيدەنت قانداي جول تاڭدار ەدى؟
ەلباسى جاڭىلدىرمايتىن جالعىز جولعا توقتادى. قازاق حالقىن مەملەكەتقۇراۋشى ۇلت رەتىندە ساياسي شىڭداپ, رەسپۋبليكاداعى ەتنوستاردىڭ ۇيلەستىرۋشى ۇيىتقىسىنا اينالدىرۋ ارقىلى ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ءوسىرۋ باعىتىن ۇستاندى. “ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم بولۋ كەرەك”, – دەپ ءوزىن قايتا تانۋعا, ءوزىن-ءوزى قادىرلەۋگە, كۇش-قايراتىنا سەنۋگە شاقىردى. “ەگەر ءبىز مەملەكەت بولىپ تۇرعىمىز كەلسە, مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىقتىڭ رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون”, – دەپ تەگىندە بار تەكتىلىگىن اڭساتتى. “مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىڭگەگى – قازاق حالقى. ەل دە, جەر دە قازاقتىكى. ەل بولۋدىڭ ۇياتى دا ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ موينىندا”, – دەپ تۋعان ەلىن بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى تاعدىرىن ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن قولىنا الۋعا ۇندەدى. “قازاق تا ەندى ۇلكەن ۇلتقا ءتان ءتوزىم مەن سابىرلى مىنەز كورسەتۋى كەرەك” – دەپ پاراسات-پايىمعا باستادى. “ۇلتتىق سانا ۇلتتىق تىلمەن قالىپتاسادى”, – دەپ ءتول ءتىلىن تورگە شىعارۋعا جىگەرلەندىردى.
ءوزىن-ءوزى تاريحي تانىعان, ۇلتتىق نامىسپەن قۇرمەتتەگەن حالىق ءتىلىن دە, ءدىنىن دە, ءدىلىن دە قادىرلەيدى. مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ وسىلاي تۇلعالانىپ شىڭدالۋىنا قاجەتتى ساياسي-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى تۋعىزۋعا قانشالىقتى مىندەتتى بولسا, ۇلت سول مۇمكىندىكتى ءتىلى مەن ءدىلىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن سارقا پايدالانۋعا سونشالىقتى جاۋاپتى.
ەلباسى سول مىندەتىن كوپ ەتنوستى مەملەكەتتىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتا وتىرىپ, ەرەكشە قۇلشىنىسپەن ورىنداپ شىقتى. ۇلتتىق رۋحاني سىلكىنىس شاعى تۋدى. “تولىققاندى ءتىلسىز – تولىققاندى ۇلت جوق”, – دەگەن پرەزيدەنت ۇلاعاتىن حالىق بولىپ, ونىڭ ساياسي-شىعارماشىلىق ەليتاسى بولىپ تۇتاس ۇعىناتىن كەز كەلدى. “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارتىقشىلىعىنا ەشكىم تالاسا المايتىنىن” سەندىرە ايتقان قايراتكەرمەن بىرگە سەرپىلىپ, ءتىلدى كوپ قىرلى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن سىڭىرەتىن, كوپ بولىپ جۇمىلاتىن كۇن جەتتى. “وزگە وركەنيەتتى ەلدەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى قانداي بولسا, بىزدە دە سونداي بولاتىندىعىنا” يلاندىرعان, سونىڭ بارلىق العىشارتتارىن جاساپ جاتقان تۇلعامەن بىرگە انا ءتىلىنىڭ دارەجەسى ۋاقىت وتكەن سايىن زاڭعارلانا بەرەتىندىگىنە قىلاۋسىز سەنەتىن ءسات تە وسى. انا ءتىلىن ارداقتاۋدىڭ, سابىرمەن جانە پاراساتپەن ارداقتاۋدىڭ, سەزىمگە ءبولەپ, جۇرەكپەن تەربەپ قادىرلەۋدىڭ, مەملەكەتتىڭ رۋحاني نەگىزىنە, ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلىنە اينالدىرۋدىڭ وركەنيەتتى جولىن تاڭداعان ەلباسى مەن حالىقتىڭ قالاۋى توعىسقان كەزەڭدە تۇرمىز. قازاق ءتىلى بۇدان بىلاي قاراي ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ, ون ميلليون قازاقتىڭ بارشاسىنىڭ ايرىقشا قۇرمەتىمەن اجارلانادى. قوعامدا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن ءىلتيپات بار. قازاقستاندى وتانىم دەپ تانىعان ەتنوستاردىڭ ءبارى بۇگىندە پرەزيدەنتتىڭ: “وسى زامانعى الەمدە ورتاق مەملەكەتتى بىرلەسىپ قۇرۋ, تولەرانتتىلىق, ازاماتتىق جانە وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مىندەتتى تۇردە ءبىلۋ سەكىلدى شارتتارمەن انىقتالادى” دەگەن پايىم-تالابىنا تۇتاسا ۇيىعان. سول كوپتى ىرىلىگىمەن, تاريحي تۇعىرلارىنا ادالدىعىمەن, قاناتتاسقا كەڭدىگىمەن ءوزىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرا ءجۇرىپ, ءتىلىن تۋ ەتىپ كوتەرۋ قازاق ۇلتىنىڭ كيەلى مۇراتى.
حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا باتىستا تۋىپ قالىپتاسقان شيزوتاسقىن فيلوسوفيالىق ۇعىمى بار. تالاپ-تىلەكتى عانا وندىرەتىن, تەك سۇراۋدى بىلەتىن, سول مازاسىز جانە كوبىنە ورىنسىز سۇراۋلارىنا ساياسي استار بەرىپ, پاتريوتتىق قۇلشىنىس تۇرىندە كورسەتەتىن تۇتىنۋ قوعامىنا قولدانىلادى. ول ورتا ەشقاشان دا ەشتەڭەگە ريزا بولمايدى. رەتىنە قاراي ەسكىنى جاڭاعا, جاڭانى ەسكىگە وپ-وڭاي قارسى قويادى. ءتۇرلى ەلدەردە ءتۇرلى جاعدايدا تۋعان وي-يدەيالاردى ءوز ەلىنە تالعاۋسىز تەلۋگە بەيىم تۇرادى. قوعامدى دامىتۋعا ارنالعان تىڭ يدەيالار كوتەرە المايتىندىقتان بار يدەيالاردى سىناۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
وسىنداي شيزوتاسقىن تۇرپاتتاعىلاردىڭ مەملەكەتتىك ءمان بەرۋگە تىرىسقان سارىندارىنا قاراساق, قازاق حالقى ساياسي بوستاندىق الۋعا دايىن بولماعانداي, تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەل زيالىلارى جايباراقات جاتقانداي, ۇلتتىڭ تاريحي داستۇرلەرى ءۇزىلىپ قالعانداي.
كەزىندە وسىنداي قۇرعاق كۇدىكتەردى كۇزدىڭ ىزعىرىق جەلىندەي دامىلسىز ىزىڭداتقان شيزوتاسقىن تاقىلەتتەستەردەن مەزى بولعان فرانتسۋز ەليتاسى جاي جاتپاي, قاراكەتكە كوشكەن ەدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى فرانتسۋز فيلوسوفى ج.دەلوز بەن پسيحواناليتيك ف.گۆاتاري شيزواناليز ۇعىمىن تۋعىزدى. بۇل ۋاقىت وتە كەلە فرانتسۋز مادەنيەتىندەگى ينتەللەكتۋالدىق باعىتقا اينالدى. وسى باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار الگىندەي شيزوتاسقىن سارىنداعىلارعا شيزواناليز جۇرگىزۋدى ۇسىندى. ۇلتتىڭ قاراپايىم وكىلدەرىن سارساڭعا سالۋدان قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن سونداي قادامعا بارۋ قاجەت دەپ تاپتى.
مۇنداي سارىن بىزدە دە بولدى جانە ونىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى. حالىق, پرەزيدەنت تاۋىپ ايتقانداي: “ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدىڭ امبەباپ ادىستەرى بولمايتىنىن ءبىلدى”. ەلباسىنىڭ بىردەن ءبىر دۇرىس باعىتىمەن ساياسي-الەۋمەتتىك بىرلىكتەن ءتىل بىرلىگىنە بارا جاتقانىمىزدى ۇعىندى. حالىقتىڭ جىگەرى, قوعامنىڭ تىرەگى بولعان قايراتكەر مەڭزەگەندەي, ادام ۋاقىتتى تاڭدامايتىنىنا, وندا ءومىر سۇرەتىنىنە”, ء“وز حالقىن سۇيگەن ادام عانا ونىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇيە الاتىنىنا” كوز جەتكىزدى.
ءبىز ارقايسىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىمىزدىڭ الدىندا ەرەكشە جاۋاپتى ەكەنىمىزدى تەرەڭ سەزىنەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىمىزدى, ەلباسى ۇلتتى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعىنان ۇدايى جەتىلدىرۋ ارقىلى كوتەرىلگەنىمىزدى تاريحي جەڭىس رەتىندە جوعارى باعالاي وتىرىپ, شىعىسقا ءتان يماندىلىقپەن, باتىسقا ءتان جاسامپازدىقپەن ءتول مۇددەمىزگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىسپىز. ناق وسىنداي ورەلى ۇلت قانا ءوزىنىڭ تاعدىرىنا تورەشى بولادى. جەلدەي ەسكەن جەلمايا عاسىردىڭ ەكپىنىنە توتەپ بەرەدى. پرەزيدەنت: “ەندى ءبىزدىڭ ەل اتقا قوندى, ءدۇيىم دۇنيەنىڭ قانداي ءدۇبىرلى دوداسىنا دا تايسالماي ءتۇسىپ, كىم كىممەن دە جالتاقسىز جارىساتىن بولادى” دەگەندە ۇلتتىڭ وردەن, كوڭىلى توردەن تابىلعانىنا, سوعان ۇيىتقى بولعانىنا مەرەيلەنگەن.
ءۇندى مادەنيەتىنىڭ كاۋتيليا جازدى دەلىنەتىن كونە ەسكەرتكىشى بار, “ارتحاشاسترا” دەپ اتالادى. وندا دوستىقتىڭ ءۇش ءتۇرى كورسەتىلگەن: ۇنەمى كومەكتەسەتىن, تەڭ دارەجەدە كومەكتەسەتىن, بار جانىمەن كومەكتەسەتىن.
قازاققا بار جانىمەن كومەكتەسەتىن قازاق قانا.
وسى دانالىق جازبالارىندا بيلەۋشىنىڭ دە ەكى ءتۇرى ايتىلادى: جوقتىقتا باسقارا الاتىن, توقتىقتا باسقارا الاتىن.
قازاقتى جوقتىقتان الىپ شىققان, توقتىققا جول سالىپ شىققان ەلباسى عانا.
زاراتۋشترانىڭ “اقۇرا مازداعى ءانۇرانىندا” حالىقتىڭ ەكى سيپاتى كورسەتىلەدى: تەگىنەن اداسپاعان, باسقانىڭ باعىنا تالاسپاعان.
باسىنان نە ءبىر قيامەت-قايىم وتسە دە تەكتىلىگىنەن جاڭىلماعان, وزگەنىڭ بارىنا ىنتىعىپ سابىلماعان قازاق قانا.
سول ءانۇراندا ءامىرشىنىڭ دە ەكى ءتۇرى تاراتىلادى: توبەنى تاۋمەن تەڭ قىلاتىن, بۇلاقتى دارياداي كەڭ قىلاتىن.
عالام ءۇشىن جوق قازاقتى سول عالاممەن تەڭ قىلعان, جەر-جاھانمەن تابىستىرىپ, ەتەك-جەڭىن كەڭ قىلعان دا ەلباسى.
وسى قايراتكەر بارشاعا قاعيدا رەتىندە ۇسىنعان ءتورت قاسيەت: سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق پەن توزىمدىلىك الەم تۇلعالى ادامزاتتىڭ دا, الاش تۇلعالى قازاقتىڭ دا اداستىرماس ءتورت قۇبىلاسى.
قۇبىلاسىن تاپقان ەلدىڭ ءجۇزى جارقىن.
الدان سمايىل, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
الەۋمەتتىك سالا: ىلگەرىلەۋ مەن ىركىلىستەر
ساياسات • بۇگىن, 10:00
وليمپيادا-2026: العاشقى جارىس كۇنىندە كىمدەر ونەر كورسەتەدى؟
سپورت • بۇگىن, 09:57
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا – ەرەكشە نازار
قوعام • بۇگىن, 09:50
پىكىر • بۇگىن, 09:40
ەلدىك كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋى ماڭىزدى
پىكىر • بۇگىن, 09:30
قازاقستاندا قاي جولدار جابىق تۇر؟
اۋا رايى • بۇگىن, 09:25
رەفورما • بۇگىن, 09:20
قازاقستان – بەلارۋس: پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق نىعايىپ كەلەدى
ساياسات • بۇگىن, 09:15
مارات سۇلتانعازيەۆ: ايماقتى جان-جاقتى دامىتۋ – باسىم باعىتىمىز
ايماقتار • بۇگىن, 09:10
كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيزنەستىڭ دە ءورىسىن كەڭەيتەدى
ساياسات • بۇگىن, 09:05
دونور مەن دوتاتسيا: وڭىرلەردى وركەندەتۋ باعدارى قالاي وزگەرەدى؟
ەكونوميكا • بۇگىن, 09:00
«ە-اوك» پلاتفورماسى ىسكە قوسىلادى
شارۋاشىلىق • بۇگىن, 08:58
كرەاتيۆتى يندۋستريا تۋرالى زاڭ قارالدى
ۇكىمەت • بۇگىن, 08:55
ەكونوميكا • بۇگىن, 08:50
كاسىپ باستاعاندارعا – 400 ملن تەڭگە
بيزنەس • بۇگىن, 08:45
