ايبىنى اسقاق اتا زاڭ اسۋى

سوناۋ 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ جونىندە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتتى. وعان سايلاۋشىلاردىڭ 90,58 پايىزى قاتىستى. ولاردىڭ 89,14 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىن قولدادى. بارىمىزگە بەلگىلى, ەلباسى ۇسىنعان اتا زاڭىمىزدىڭ ءتورت ەڭ باستى ەرەكشەلىگى: بۇل بىرىنشىدەن, قوعامدىق كەلىسىم جانە ساياسي تۇراقتىلىق, ەكىنشىدەن, ەكونوميكالىق دامۋ, ۇشىنشىدەن, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, تورتىنشىدەن, ماڭىزدى ماسەلەلەرگە رەفەرەندۋم جاساۋ جانە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ. وسى ءتورت ماسەلە اتا زاڭىمىزدىڭ ءبىرىنشى بابىندا ەنگىزىلگەن. ارينە, كونستيتۋتسيامىزدىڭ الەۋەتى ءالى زور ەكەنى انىق. حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراتار قازىنانى قازعان سايىن اتا زاڭىمىزدىڭ قاۋقارى ارتا تۇسەدى. مىنە, وسى ورايدا بىزگە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سەرىك وسپانوۆ نەگىزگى زاڭىمىز تۋرالى جانە بۇگىندە سوعان ساي اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ايتىپ بەردى.   – ساراپشىلار الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جانە ءوز ىشىندە تانىلۋى كوپ جاعدايدا سول ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ قالاي قابىلدانۋىنا جانە قانداي دەڭگەيدە ورىندالۋىنا بايلانىستى بولىپ كەلەتىندىگىن ءجيى ايتادى. اتا زاڭىمىزدى ازىرلەۋگە جانە ونى قابىلداۋعا حالقىمىزدىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە اتالعان كونستيتۋتسيامىز حالىقتىڭ تىلەگىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ ماقسات-مۇددەسىن باياندى ەتۋدە جانە زاڭ نورمالارى تالاپقا ساي قولدانىلۋدا ەكەندىگىن كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. اڭگىمەمىزدى وسى ءبىر ەرەكشەلىكتەن باستاساق. – بۇل ەلىمىزدىڭ باستى قۇجا­تى حالىقتىڭ بارلىق ساناتى­نىڭ مۇددەسىن ەسكەرىپ, مەملە­كەتتىك بيلىك پەن باسقارۋدى ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ دەموكراتيالىق قاعي­دا­لارىنا, زاڭ ۇستەمدىگىنە, جاپپاي تانىلعان حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سۇيەنۋى ءتيىس ەكەندىگىن ءبارى بىلەدى. سوندىقتان دا بارلىق تالاپقا ساي قولدانىستاعى كونس­تي­تۋتسيامىز الەمدىك قوعامداستىقتا تانىلعان جالپى ادامي جانە ەرەكشە ماڭىزى بار قازاقستاندىق يدەالدارعا نەگىزدەلدى. ءسويتىپ, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تولىق زاڭدىلىعى تانىلۋىن, ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ تابىلاتىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىقتى نەگىز بولىپ تابىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا اتا زاڭ ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن, حالىق بيلىگى قاعيداتىن, نەگىزگى زاڭ نورمالارىنىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى مەن تىكەلەي قولدانىلۋىن, يدەولوگيالىق جانە ساياسي سانالۋاندىلىقتى, جەكە مەنشىككە قول سۇعىلماۋىن, ادام­­نىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن, مەملە­كەت­تىك بيلىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن, مەم­لەكەتتىك رامىزدەردى باياندى ەتتى. ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى مەم­لە­كەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى بولىپ تابى­لادى. ال زاڭ نورمالارى ءبىزدىڭ قىزمەت سالاسىندا كوپ قولدانى­لادى. سوعان وراي ءبىر ايتارىم, زاڭ­دىلىق رەتتەۋ مەن ونىڭ ادىستەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي كونستيتۋتسيا نورمالارى تىكەلەي جانە جانامالاي قولدانىلادى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتار اراسىنداعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق قاتىناستاردا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى كوبىرەك ايقىندالىپ, بەلگىلەنەدى. بۇل اكىمشىلىك, ازاماتتىق, ەڭبەك, قىل­مىستىق, جەر, قارجى قۇقىعى­نىڭ جانە ونىڭ وزگە دە سالالارى­نىڭ نورمالارىمەن قامتا­ماسىز ەتىلەدى. سوڭعى جاعدايدا كونستي­تۋتسيالىق نورمالار, قۇقىقتىڭ ءتيىستى سالالارىندا ناقتىلانا كەلە, جانامالاي قولدانىلادى. – جوعارى زاڭ قابىلداۋ ورگانىنىڭ وكىلى رەتىندە وسى كونستيتۋتسيامىزعا ساي مەم­لەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇن­دىلىعى – ادام مەن ازاماتتىڭ زاڭ الدىن­داعى تەڭدىگى, ادام قۇ­قىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى تۋرالى جانە حالىق پەن مەملە­كەتتىك بيلىكتىڭ بىرلىگىن قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ باستى ۇيلەستىرۋشى بۋىنى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟ – ارينە, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر­لىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى ۇيلەستىرۋشى بۋىنى, ونىڭ تار­ماق­تارىنىڭ ءوزارا كەلىسىپ قىزمەت اتقارۋىنىڭ كەپىلى – قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ەكەندىگىن جاقسى بىلەمىز. 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس پرەزي­­دەنتتىڭ زاڭنامانى قالىپ­تاستىرۋ سالا­سىن­داعى وكىلەتتىكتەرى ونىڭ قۇقىقتىق وكى­لەت­تىكتەرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. ناق وسى سالادا ونىڭ قۇقىقتارى پار­لا­مەنتتىڭ زاڭداردى قابىلداۋ جونىندەگى قۇقى­عىمەن, ۇكىمەتتىڭ زاڭداردى ازىرلەۋ ءجو­نىن­دەگى قۇقى­عىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ وتىرادى. اتا زاڭعا سايكەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالاداعى ءرولى ستراتەگيالىق جانە باعىت­تاۋ­شىلىق سيپاتقا يە دەيمىز. پرە­زيدەنت قازاقستان حالقىنا ەلدەگى جاعداي جانە رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى جىل سايىن جولداۋ ارنايدى. ستراتە­گيا­لىق جوسپارلاردى, رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتتى جانە ونىڭ اتقا­رىلۋى تۋرالى ەسەپتى ازىرلەۋدىڭ ءتارتىبىن ايقىندايدى, مەملە­كەتتىك باعدارلامالاردى جانە ستراتە­گيالىق جوسپارلاردى بەكىتۋدى جۇزەگە اسىرادى. 1995 جىلعى كونستي­تۋتسياعا ساي مۇلدە جاڭا زاڭ شى­عارۋشى ورگان – قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلىپ, ول زاڭ شىعارماشىلىعى ۇدەرىسىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى. – ءوزىڭىز ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنىڭ ورىندالۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ جاتىرسىز. وسى جاعىنا دا توقتالا كەتسەڭىز. – جالپى, بۇگىنگى تاڭدا بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن ناقتى باعىتتالعان سالالارعا ساي كوزدەگەن ماقساتتا پايدالانۋ, جاراتۋ ۇلكەن ماسەلە. كوپ جەرلەردە بەلگىلەنگەن اقشا كولەمى ويداعىداي يگەرىلمەي قالادى. وسى كەمشىلىكتەردى ءبىز ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرامىز. جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ, زاڭ تالاپتارى ورىندالۋى ءتيىس. بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ۋاقتىلى قارجى مينيسترلىگى, ەسەپ كوميتەتى, قارجى باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى ەسەپ بەرىپ تۇرادى. بۇرىن وسى ماقساتقا ساي يگەرىلمەي قالعان قارجى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ, زاڭدى قاتايتۋ تۋرالى قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساعانبىز. بۇل باعىتتا جازىقتى جاندار شاراعا تارتىلماي جاتقان جوق. بىراق, رەسپۋبليكا بويىنشا ءارى كەتسە تارتىپتىك جازاعا 200 ادام عانا تارتىلاتىن. ال ەندى كەشەگى قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەپ بەرۋىندە مىڭنان اسا ادام تارتىپتىك شاراعا تارتىلعان ەكەن. ءتىپتى, اراسىندا اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ىستەر دە قوزعالعان. دەمەك, بۇل تۇرعىدا ەندى تالاپ قاتايا ءتۇستى دەگەن ءسوز. قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدارعا ساي تەكسەرۋ تەرەڭدەتىلە جۇرگىزىلۋدە, ءسويتىپ كەمشىلىكتەر اشىلىپ جاتىر. ال ەندى زاڭنىڭ جۇمىس ىستەگەنى دۇرىس قوي. ءبىزدىڭ, دە نەگىزگى تالابىمىز سول. بىراق, زاڭدى ورىنداۋ بارىسىندا شاراعا تارتىلىپ جاتقان ادامدار سانى دا ءوسىپ وتىر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل بولىنگەن قارجىنى بەلگىلەنگەن ماقساتقا عانا پايدالانۋ مەن يگەرۋ باعىتىندا جۇرگەن جانداردىڭ زاڭدى بىلەتىندىگىنە, بىلمەيتىندىگىنە كۇمان كەلتىردى. نەمەسە جاۋاپكەرشىلىك جوق دەگەن ءسوز. نەمەسە, ءتىپتى مىندەتىن تالاپقا ساي اتقارا المايدى. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ ارينە, الدىمەن ول ادامدارمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بارىنەن بۇرىن سول ماقساتسىز پايدالانىلعان قارجىنىڭ ورنى تولتىرىلۋى كەرەك. دەمەك, ولاردىڭ ول قارجىنى قايدا, قالاي, نە ءۇشىن جۇمساعاندارىن تەكسەرىپ, سەبەبىن ءبىلىپ, سوعان ساي, ياعني ەرتەڭگى كۇنى تاعى قايتالانباس ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىن جاساعان ءجون. ايتپەسە, بيۋدجەت قارجىسىن ماقساتسىز پايدالانۋ, ياعني تالان-تاراجعا سالۋ جالعاسا بەرمەسىنە كىم كەپىل. بۇرىن قارجى جوق, سوندىقتان تاپسىرما ورىندالمايدى دەۋشى ەدىك, ال ەندى قارجى بار, بىراق «باياعى جارتاس, سول جارتاس» قالپىندا قالىپ تۇرعان جاي بار. – بۇعان كىم جاۋاپ بەرەدى؟ – مىنە, ەندى سوعان جاۋاپتى ادامداردى تاۋىپ, شارا قولدانۋ قاجەت. ءبىز ءار وبلىستىڭ حالىق قالاۋلارى سول ايماقتا مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالالار باقشاسى, ت.ب قۇرىلىستار سالىنۋ ءۇشىن ءار مينيسترلىككە سۇراۋ سالىپ, قارجى بولگىزۋگە قول جەتكىزەمىز. ال ول قارجى دۇرىس ماقساتقا پايدالانىلماي قالادى. دۇرىس جوبالانبايدى, قارجىنى قىمقىرىپ قويادى, ايتەۋىر ەڭ اياعىندا باستالعان قۇرىلىس بىتپەي توقتايدى. نەمەسە ءدال جوسپارلانعانداي قۇرىلىس سالىنبايدى. ءبىر ماقساتقا دەپ و باس­تا بەلگىلەنگەن قارجى سول ماقسات ۇدەسىنەن شىعاتىنداي جاراتىلۋى قاجەت. ورىندالاتىن جۇمىس ساپالى ءارى مەرزىمىندە ىسكە اسۋى ءتيىس. مىنە, ءبىزدىڭ تالاپ وسى. – سونداي ءبىر جاڭا قۇجاتتى جاقىندا قارجى ءمينيسترىنىڭ ءوزى تانىستىردى ەمەس پە؟ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا بەس قىزمەت نىسانى قارجى مونيتورينگىسى جاسالىناتىن ۇيىمدار قاتارىنا ەنگىزىلىپتى. – ءيا, بۇل شارالار قىلمىستىق كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋ­را­زيالىق توپتىڭ جالپى وتىرىسىندا قابىلداعان قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ءوزارا باعا­لاۋ تۋرالى ەسكەرتپەلەردى جانە فاتف-تىڭ جاڭارتىلعان قالىپ­تارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلعان. وسى زاڭ جوبا­سى ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا جان-جاق­تى تالقىلاندى. وعان جەتپىسكە جۋىق دەپۋتاتتار تاراپىنان بىرقاتار ۇسىنىستار دا ءتۇستى. حا­لىقارالىق قالىپتارعا سايكەس ەلى­مىز قارجىلىق قىزمەت كورسە­تەتىن بارلىق تۇلعالار قارجى مونيتورينگ جۇيەسىنە تارتىلۋى كەرەك. جوعارىداعى زاڭدى قابىل­داۋ ارقىلى جىلىستاتاتىن قار­جىنىڭ قايدا كەتەتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋادى. كىرىستەردى زاڭداستىرۋ مەن تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋدىڭ انىقتالعان وسال تۇستارى نەگىزىندە قىلمىس­تىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋ جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ جولدارىن اي­قىنداۋ, تاۋەكەلدەر ولشەم­دەرى­نىڭ تۇرلەرىنە قاراي قولدانىلاتىن, قارجى مونيتورينگى نىسانى تۇتىنۋشىسىن كۇشەيتىلگەن جانە جەڭىلدەتىلگەن تۇردە تيىسىنشە تەكسەرۋ شارالارىن بەلگىلەۋ نورمالارى قارالدى. وعان قوسا تەرروريزمدى جانە ەكسترەميزمدى قارجىلاندىرعان تۇلعالار مەن ۇيىمداردىڭ اكتيۆتەرىن پايدالانۋىن توقتاتۋ تەتىگىن قاراۋ نورمالارى بەلگىلەندى. – سونىمەن, 1995 جىلعى 30 تامىزدا جالپىعا بىردەي رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيامىزدىڭ قابىلدانۋى تاۋەلسىز, ەگەمەن مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق دا­مۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاۋ­عا جول اشتى دەيسىز عوي. كونستي­تۋتسيا مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستي­تۋتتارى­نىڭ قا­لىپ­تاسۋى مەن نى­عايۋىنا بەرىك نەگىز قالادى. ال ادام مەن ازا­ماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىنىڭ سەنىمدى قورعا­لۋى­نا قانشالىقتى كەپىل­دىك بەردى جانە اتا زاڭنىڭ ۇستەم­دى­گى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟ – بۇل رەتتە ەلباسىمىزدىڭ كونستيتۋتسيانىڭ سەنىمدى كەپىلى, ەلدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ باستاماشىسى مەن جەتەكشىسى ەكەندىگىن اشىق ايتقان ءجون. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, «قازاقستان كونستيتۋتسياسى – بۇل زاڭداردا كورىنىس تاپقان جالپىۇلتتىق يدەيا. ول قازىرگى قۇقىقتىق ۇعىمداردا اتا-بابالارىمىزدىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارىنىڭ بوستاندىق جانە ءوز تاعدىرىن باسقارۋ مۇمكىندىگى تۋرالى, بيلىك بارشا حالىقتىڭ مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت, تاۋەلسىز, بارلىق الەمگە تانىمال جانە قۇرمەتكە يە ەل تۋرالى ارمان-تىلەكتەرىن كورسەتتى», دەدى. مىنە, بۇدان ارتىق اتا زاڭ مازمۇنىنا باعا بەرۋ قيىن. كونستيتۋتسيا قۇقىقتىڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋى ءۇشىن زاڭدى نەگىز بولا وتىرىپ, ۇلتتىق زاڭنامانىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىن بەكىتەدى ءارى رەتتەپ وتىرادى, بۇل قوعامعا ساياسي, مادەني جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ناتيجەسىندە پارلامەنت كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جانە ونىڭ ەرەجەلەرىن دامىتۋ ءۇشىن مىڭداعان زاڭ قابىلدادى. ال اتا زاڭ ۇستەمدىگى كوپ­تەگەن جايلارعا, بىراق, ەڭ الدىمەن, كونستيتۋتسيا مەن زاڭنىڭ قوعامداعى بەدەلىنە دە باي­لا­نىستى بولادى. قوعام قۇرمەتتەمەيتىن كونستيتۋتسيا مەن زاڭدار, ادەتتە, ورىندالمايدى. دەمەك, كونستيتۋتسيا مەن زاڭنىڭ قوعامداعى بەدەلى جوعارى بولۋى ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, زاڭدار مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسيا نورمالارىنا تولىق سايكەس كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل ورايدا زاڭ بەدەلىن ارتتىرۋدىڭ مىندەتتى شارتى قابىلداناتىن زاڭدار ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى, ويتكەنى بۇگىنگى كۇندە قۇقىق شىعارماشىلىعىنىڭ ەلەۋلى كەمشىلىكتەرىنىڭ ءبىرى – زاڭداردى ازىرلەۋ مەن قابىلداۋدا تىم اسىعىس ارەكەتتەرگە جول بەرۋ بولىپ تابىلادى. – اتا زاڭىمىزدىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز؟ – كەڭەستەر قۇرامىنداعى العاشقى كونستيتۋتسيامىز 1924 جىلى قابىلدانعانى تاريحتان بەلگىلى. قىزىل يمپەريانىڭ قۇرامىنداعى بيلىك تالابىنا سايكەس ودان كەيىنگى كونستيتۋتتسيالار 1937 جانە 1978 جىلدارى جاڭعىرتىلىپ, قايتادان قا­بىلداندى. ال 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ەگەمەندى قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش اتا زاڭى قابىل­داندى. الايدا, كەڭەستىك جۇيە­نىڭ قاساڭ قاعيداتتارىن باسشى­لىققا العان كونستيتۋتسيامىز ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرە المادى. ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋ نىساندارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن جاڭا تۇرپاتتاعى اتا زاڭ قاجەتتىگى كۇن وتكەن سايىن ايقىن سەزىلە باستادى. ءسويتىپ ۋاقىت تالابى, حالىق تىلەگىن باسشىلىققا الا وتىرىپ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇگىنگى قولدانىستاعى اتا زاڭىمىز قولدانىسقا ەنگىزىلدى. – حالىق قالاۋلىسى رەتىندە تالاي شارۋالاردى اتقارىپ جاتقانىڭىز, ارينە, بەلگىلى. وعان قوسا, ەستۋىمىزشە, ءىىم كولىكتەگى ىشكى ىستەر دەپار­تامەنتى جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى مىندەتىن دە قوسا اتقارادى ەكەنسىز. وسى دەپارتامەنتتىڭ قىزمەتى تۋرالى دا ايتىپ بەرسەڭىز. – راسى كەرەك, بۇل كولىكتەگى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى وراسان زور. قاراڭىز, ولار 16 مىڭنان اسا شاقىرىم تەمىرجول بويىن قامتاماسىز ەتەدى. جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىنا ارنالعان 541 بەكەت, 303 تەمىرجول ۆوكزالى بار. 18 اۋەجاي جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ 16-سىنا حالىقارالىق مارتەبە بەرىلگەن. سوندا بايقاساڭىز, كىىد سولتۇستىكتە رەسەيمەن, وڭتۇستىكتە قىرعىزستان جانە وزبەكستانمەن, باتىستا تاعى رەسەيمەن, ال شى­عىستا قىتاي حالىق رەسپۋب­لي­كاسىمەن شەكتەسەدى. ەلىمىزدىڭ ايماعى بويىنشا تاۋلىگىنە 200-گە جۋىق جولاۋشىلار پويىزدارى قاتىنايدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى حالىق­ارالىق باعىتتا بولىپ تابىلادى. سوندا ەسەپتەسەڭىز, جىلىنا تەمىرجول ارقىلى 20 ملن. 500 مىڭ جولاۋشى, ال اۋە جولدارى ارقىلى 5 ملن. جولاۋشى تاسىمالدانادى ەكەن. ماسەلەن, ءبىر عانا الماتى-1 بەكەتى ارقىلى تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن – 2 603, ال الماتى-2 بەكەتى ارقىلى تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن العاندا 3 113 مىڭ جولاۋشى تاسىمالدانادى. سول سياقتى استانامىز ارقىلى دا تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن العاندا 6 مىڭ جولاۋشى قاتىنايدى. مىنە, وسى ايماقتىڭ, وسى جولاۋ­شى­لاردىڭ, وسى كولىكتەردىڭ قاۋىپسىز­دىگىن ساقتاۋ اتالعان دەپارتا­مەنت قىزمەتكەرلەرىنە جۇك­تەلگەن. سولاردىڭ كۇشى ارقى­لى اعىمداعى جىلدىڭ 5 ايىندا اۋىر قىلمىستار سانى 23 پايىزعا, اسا اۋىر قىلمىستار سانى 81,3 پايىزعا تومەندەدى. ۇرلىق جاساۋ دا 72,4 پايىزعا, ال بۇزاقىلىق 25,9 پايىزعا ازايىپ وتىر. – اتالعان قوعامدىق كەڭەستە قانداي ماسەلەلەر قارالىپ تۇرادى؟ – ارينە, وندا ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىنان تۋىنداعان كەلەلى مىندەتتەر ورتا­عا سالىنىپ, ونى دەپارتامەنت قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ورىنداۋ بارىسى سارالانادى. حالىقتىڭ, جولاۋ­شىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى باستى ماسەلە رەتىندە كوتەرىلىپ, ونى تا­لاپقا ساي ورىنداۋ ءجو­نىندە باسا ايتىلادى. پوليتسيا­نىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىگى جوعارى تۇرادى. حالىق­تىڭ ارىز-شاعىمىنا دەن قويىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋ­تسيالىق قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋىن قادا­عالاۋ پوليتسەيلەردىڭ ەڭ باستى مىندەتى ەكەندىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. سول سياقتى باسقا دا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەرمەن قاتار, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاعدايلارى دا تالقىلاۋدان تىس قالمايدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.   اڭگىمەلەسكەن  الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».