قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارى

قازاقستاننىڭ جان-جاقتى جاڭعىرۋىنا بايلانىستى ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعي­داتتارىن, قۇندىلىقتارى مەن باعىت­تا­رىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرەتىن جەكە تۇجى­رىم­دامالىق قۇجات قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.

2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى ماڭىزدى وقي­عانىڭ ءبىرى بولدى. بۇل رەفورما مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارى اراسىندا بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ ارقىلى بارىنشا ءادىل ساياسي جۇيە قۇرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

سونداي-اق نارىق قاعيداتتارىنا, ادال ءارى ەركىن باسەكەلەستىككە, رەسۋرستاردى ءادىل ءبولۋ ۇستانىمىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكو­نوميكالىق ساياساتقا كوشۋ ۇدەرىسى باس­تالدى. ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋ ءىسى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, قازاق­ستاننىڭ وڭىردەگى كوشباسشىلىق ءرولىن ساقتاۋعا جانە حالىقارالىق بەدەلىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.

الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالادا اۋقىم­دى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. عىلىم, ءبىلىم جانە مادەنيەت وزىق ويلى ۇلت بولۋعا ىقپال ەتەتىن باستى ءۇش تىرەك رەتىندە جاريالاندى.

سونىمەن قاتار قازىر الەمدە گەوساياسي, ەكونوميكالىق, كليماتتىق,  دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون فاكتورلارىنان تۋىندايتىن تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ءىسىنىڭ جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نەگىزىندە جاڭا تەحنولوگيالىق ءتارتىپ قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇل ۇدەرىستەر قازىرگى زامانعى قوعامداردىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمدارىنا, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ەداۋىر ىقپالىن تيگىزەدى.

سوندىقتان ەلدى جۇيەلى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە مەملەكەت الدىندا ىشكى ساياسات سالاسىنا قاتىستى مىناداي ەكى دەڭگەيلى مىندەت تۇر.

بىرىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى احۋالعا ءتيىمدى بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن قوعامنىڭ جاسامپازدىق باعىتتاعى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ايقىنداۋ قاجەت.

بۇل قۇجات ەل دامۋىنىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق كوز­قاراسىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

قۇجاتتىڭ نورماتيۆتىك جانە قۇقىقتىق نەگىزى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسياسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ زاڭدارى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىقتارى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرى.

قۇجات پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سويلەگەن سوزدەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى نەگىزىندە, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق جانە عىلىمي ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلە وتىرىپ ازىرلەندى.

ۇسىنىلعان باستى قاعيداتتار, قۇندىلىق­تار مەن باعىتتار نەگىزدەمەلىك سيپاتقا يە بولىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى ساياسات سالاسىنداعى جۇمىسىن ۇيىمداستىراتىن ماڭىزدى باعدارلار مەن تاسىلدەردى عانا انىقتايدى.

1-تاراۋ. ىشكى ساياساتتىڭ ماقساتى مەن قاعيداتتارى

1. ىشكى ساياساتتىڭ ماقساتى

ىشكى ساياساتتىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىلىگى­مىز­دى جانە ەل بىرلىگىن نىعايتۋ, ەلدى تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن قوعامدىق-ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ.

باستى يدەيا – بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرەتىن اشىق, قۋاتتى جانە دامىعان ەل, جاۋاپتى ءارى وركەنيەتتى قوعام – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ.

ونى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ىشكى ساياساتتىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ», «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت», «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت», «ادال ازامات», «تازا قازاقستان» سياقتى قاعيداتتارى قالىپتاستىرىلدى.

مەملەكەت قۇرۋ ءىسىنىڭ وسى امبەباپ قا­عي­دات­تا­رى اۋقىمدى قوعامدىق ديالوگ جاع­­دايىن­دا ۇلتتى ودان ءارى ۇيىستىرۋعا باعىت­تال­عان. 

2. ىشكى ساياساتتىڭ قاعيداتتارى

«زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى

«زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى, ازاماتتاردىڭ قوعام­دىق جانە جەكە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى العىشارت.

بارشا ازاماتتىڭ زاڭ الدىندا تەڭ بولۋى, زاڭ بۇزعان ادامنىڭ جازاسىز قالماۋى, جوعارى قۇقىقتىق مادەنيەت قوعامداعى ادىلەتتىكتىڭ نەگىزى ءارى ولشەمى سانالادى.

ءىس جۇزىندە بۇل قاعيدات سوتتاردىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ارقىلى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ جولىمەن جۇزەگە اسادى.

زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتاردىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتى

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىنىڭ تۇپكى ءمانى – ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەگىنە ءادىل جانە ۋاقتىلى دەن قويۋ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ءارى جۇيەلى ديالوگ ورناتۋ.

ءىس جۇزىندە بۇل قاعيدات تىكەلەي ديالوگ, ياعني مەملەكەتتىك ورگاندار باسشى­لارى­نىڭ حالىقپەن كەزدەسۋى, ساراپشىلار­دىڭ پىكىرتالاس الاڭى, وكىلدى جانە كونسۋل­تاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار اشىق ۇكىمەت پورتالى, «E-petition» ونلاين-پەتيتسيالار ينستيتۋتى, ازاماتتار ءوتىنىش بىلدىرەتىن «E-Otinish»  پورتالى  سياقتى پارمەندى تسيفرلىق بايلانىس ارنالارى ىسكە قوسىلۋدا.

وسىنداي اشىق ءارى نىسانالى جۇمىس مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن قوعام اراسىن­داعى ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتى

ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتى بارلىق مەملەكەتتىك شەشىمدەر قوعامنىڭ پىكىرى ەسكەرىلە وتىرىپ, ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ينكليۋزيۆتى ءتاسىل اياسىندا قابىلدانادى دەگەندى بىلدىرەدى. 

بۇل قاعيدات ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋم مەن سايلاۋدا داۋىس بەرۋى, ديالوگ الاڭدارى مەن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردىڭ جۇمىسى, قوعامدىق پىكىردى تۇراقتى زەردەلەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

ازاماتتاردىڭ ورتاق ۇستانىمىنا نەگىز­دەلگەن ءادىل ءارى ءتيىمدى شەشىمدەر مەم­لە­كەتتىگىمىزدىڭ دەموكراتيالىق تۇعىرىن نى­عاي­تۋعا جانە ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋعا ىق­پال ەتەدى.

«كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى

«كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلا­مەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى بيلىك­تىڭ وسى ينستيتۋتتارىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى ارەكەت جاسايتىنىن بىلدىرەدى.

پرەزيدەنت ينستيتۋتى – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى ەلەمەنتى جانە ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋ ورتالىعى. مەملەكەت باسشىسى رەفورمالار جاساۋ تۋرالى باستاما كوتەرەدى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى.

پارلامەنت ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن بىلدىرە وتىرىپ, قوعامداعى وزەكتى ماسەلە­لەردىڭ كەڭىنەن تالقىلانۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە زاڭدار قابىلدايدى.

ۇكىمەت اتقارۋشى ورگاندار جۇيەسىن باسقارىپ, رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋىنا جاۋاپتى بولادى.

بۇل باسقارۋ مودەلى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وڭتايلى تەپە-تەڭدىك ساقتال­عان ءادىل مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جاڭا ينس­تيتۋتسيونالدىق ديزاينىن قالىپتاستىرادى.

«ادال ازامات» قاعيداتى

«ادال ازامات» – ازاماتتاردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ وزىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدى جانە ونى قوعامدا ورنىقتىرۋدى كوزدەيتىن قاعيدات. «ادال ازامات» – زاڭدى سىيلايتىن, ءبىلىمدى, وتانشىل, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن, ادال ەڭبەگىمەن تابىسقا جەتىپ, قوعامدا سىي-قۇرمەتكە بولەنەتىن ازامات.

ءىس جۇزىندە بۇل قاعيدات ءبىلىم بەرۋ مەكە­مەلەرىندەگى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسى, اۋقىمدى اعارتۋ جۇمىسى, مادەني-گۋمانيتارلىق جوبالار, زاڭنامالىق باستامالار, سونداي-اق سالاماتتى ءومىر سالتىن دارىپتەۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

«ادال ازامات» قاعيداتى وزىق جانە ادى­لەتتى قوعامنىڭ نەگىزى بولاتىن قۇندىلىقتار مەن يدەالداردى ايقىندايدى.

«تازا قازاقستان» قاعيداتى

«تازا قازاقستان» قاعيداتى بارشا ازاماتقا ورتاق جاسامپاز وي-سانا جۇيەسىن قالىپتاستىرادى.

تازالىق پەن ءتارتىپتى ساقتاۋ, تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ, تابيعاتتى ايالاۋ ۇلت­تىق مىنەزدىڭ اجىراماس سيپاتى بولۋعا ءتيىس.

بۇل قاعيدات ءىس جۇزىندە قالالار مەن اۋىل­داردى اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جانە تازارتۋ, ەكولوگيالىق ورتانى جاقسارتۋ, ۆانداليزم مەن مادەنيەتسىزدىككە قارسى كۇرەس ىسىندە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرەتىن «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق جوباسى اياسىندا ىسكە اسىرىلادى.

«تازا قازاقستان» – ازاماتتاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەتىن جانە قوعامدا جاڭا ەتيكا قالىپتاستىراتىن قاعيدات.    

وسىلايشا, ىشكى ساياساتتىڭ بۇل قاعي­داتتارى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ بىرىڭعاي باعدارلارىن ايقىندايدى.

«زاڭ مەن ءتارتىپ» – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – ءوزارا ءىس-قيمىل قۇرالى.

ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» – ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتۋ جولى.

«كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلا­مەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» – باسقارۋ ۇلگىسى.

«ادال ازامات» – ويلاۋ پايىمى.

«تازا قازاقستان» – مىنەز-ق ۇلىق پەن ءجۇرىس-تۇرىس ەتيكاسى.

بۇل قاعيداتتىڭ بارلىعى قازاقستان قوعامى­نا ءتان ءومىر سالتىنىڭ جانە ەل بولا­شا­عىنىڭ بەينەسى – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي فورمۋلاسىن قۇرايدى.

ادىلەتتى قازاقستان – زاڭ ۇستەمدىگى بەرىك ورناعان, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارى مىقتى دامىعان جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىعى مۇلتكىسىز قورعالاتىن مەملەكەت.

ادىلەتتى قازاقستان – ەلدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن جاۋاپتى ءارى ەڭبەكقور ازاماتتار قوعامى. بۇل – تاريحي تۇعىرىنا نىق ورنىعىپ, العا ۇمتىلعان وزىق ويلى قوعام. قازاقستان بولاشاقتا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان ەل بولۋدى كوزدەيدى. 

ادىلەتتى قازاقستان – جايلى ءومىر ءسۇرۋ, قىزمەت بابىندا ءوسۋ جانە بيزنەس جۇرگىزۋ ءۇشىن بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەت. بۇل ەكونوميكاسى بارلىعى جاعىنان يننوۆاتسياعا, اۋقىمدى تسيفر­لاندىرۋ ۇدەرىسىنە نەگىزدەلگەن جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسى جاپپاي ەنگىزىلىپ جاتقان, قارقىندى داميتىن ەل. بۇل – ازامات­تاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن تىرشىلىگى ساپا­سىن ارتتىرۋعا باستى باسىمدىق بەرەتىن مەملەكەت.

ادىلەتتى قازاقستان – ينۆەستيتسيا مەن ادام كاپيتالىن تارتاتىن وڭىرلىك ورتالىق. ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ويداعىداي ىلگەرى­لەتەتىن, ءادىل ءارى ورنىقتى الەمدىك ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋىن قولدايتىن ورتا دەرجاۆا.

2-تاراۋ. جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار جانە نىشاندار

1. جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار

كەز كەلگەن قوعامدا ادامدار اراسىنداعى جانە الەۋمەتتىك ورتاداعى قارىم-قاتىناس قاشاندا بەلگىلى ءبىر ورتاق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى.

وسى ماقساتتا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشە­لەرى تاۋەلسىزدىك پەن وتانشىلدىق, بىرلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق پەن جاڭاشىل­دىق سياقتى نەگىزگى جالپىۇلتتىق قۇندىلىق­تاردىڭ تىزبەسىن جاساۋ تۋرالى  باستاما كوتەردى. ساراپشىلار مەن ازاماتتاردىڭ ۇسىنىستارىنا, قوعام پىكىرىن جۇيەلى زەردەلەۋ قورىتىندىسىنا, پانارالىق زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن وسى تىزبەدە ءداستۇرلى, جالپى ادامزاتقا ورتاق جانە زاماناۋي قۇندىلىقتار ۇيلەسىم تاپقان. 

بۇل قۇندىلىقتار جۇيەسى ساياسي جانە يدەولوگيالىق كوزقاراسىنا, ەكونوميكالىق جانە مادەني فاكتورلارعا, الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاراماستان, قازاقستاننىڭ بارشا ازاماتىنا ورتاق.

قوعامداعى امبەباپ قۇندىلىقتار جۇيەسى – ىشكى ساياسات سالاسىنداعى جۇمىستىڭ نەگىزى.

تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى – ىشكى جانە سىرتقى ماسەلەلەردى ءوزىمىز دەربەس شەشۋ مۇمكىندىگىمىزدى كورسەتەتىن قۇندىلىق. بۇل – ەل بىرلىگىنىڭ جانە مەملەكەتتىگىمىزدىڭ قاستەرلى نىشانى, ونىڭ ءمان-ماڭىزىن پرەزيدەنتىمىز «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەگەن ءبىراۋىز سوزبەن ايقىنداپ بەردى.

قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەملەكەتكە, ونىڭ رامىزدەرى مەن ۇلتتىق مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قاراۋ, ەلىمىزدىڭ تاريحي جانە رۋحا­ني قۇندىلىقتارىن قادىرلەۋ, وتانى­مىز­دىڭ بۇگىنى مەن  بولاشاعىنا جاۋاپ­كەر­شىلىكپەن قاراۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ازاماتتاردىڭ وتانشىلدىق قا­سيەتى ەلى­مىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني ۇدەرىستەرگە بەلسەنە اتسالىسۋ, قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قۇندى­لىق­تارىن ۇستانۋ ارقىلى كورىنىس تابۋعا ءتيىس.

تاۋەلسىزدىك پەن وتانشىلدىق ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ۇعىمدار. ولار ءبىزدىڭ قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ ىرگەتاسى سانالادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدى مەملەكەتتىڭ جانە جاۋاپ­كەرشىلىگى مول وتانشىل ازاماتتاردىڭ جاسامپاز قىزمەتى ارقىلى عانا ساقتاپ, ەسەلەۋ­گە بولادى.

بىرلىك جانە ىنتىماق

بىرلىك جانە ىنتىماق – قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن ۇيلەسىمدىلىكتىڭ تۇعىرى سانالاتىن قۇندىلىقتار, جاڭا سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ولاردىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى.

ەل بىرلىگىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ساياساتى «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» دەگەن قاعيداعا ارقا سۇيەيدى.

ەل بىرلىگى تاريحي تاعدىردىڭ ورتاقتى­عىنا, ازاماتتىق قۇندىلىقتار مەن جالپى­ۇلت­تىق بىرەگەيلىككە, بارلىق ازاماتتىڭ وزىق داستۇرلەردى ۇستانۋىنا,  زاڭ الدىنداعى تەڭ­دىگىنە, دەسترۋكتيۆتى, راديكالدى جانە ءبىزدىڭ قوعامعا جات كوزقاراستاردى قابىلداماۋىنا نەگىزدەلەدى.

ىنتىماق – بارشامىزدىڭ ءبىر ەلدىڭ ازاماتى ەكەنىمىزدى سەزىندىرەتىن ۇعىم, ول ورتاق ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋدىڭ جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن بىلدىرەدى.

بىرلىك جانە ىنتىماق قۇندىلىقتارى ەلدى جۇيەلى جاڭعىرتۋ ىسىندە ايرىقشا ءرول ات­قارادى, قوعامنىڭ رەفورمالاردى قولداۋ جانە ازاماتتاردىڭ ستراتەگيالىق مىن­دەتتەردى شەشۋگە اتسالىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتە تۇسەدى.

ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك

ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك – قوعامدا ءوزارا سىيلاستىقتى, سەنىم مەن كەلىسىمدى نى­عايتاتىن, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار.

ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ ءرولى ماڭىزدى ەكەنىن جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن سەزىنە ءبىلۋى كەرەك. بۇل – شىن مانىندە, ورنىقتى, قارقىندى داميتىن جانە ۇيلەسىمدى قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزگى شارتىنىڭ ءبىرى.

ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك قۇندىلىق­تارى مەملەكەت پەن ازاماتتار كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرسە عانا ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى.

زاڭ مەن ءتارتىپ

ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, زاڭ بۇزعان ادامدى ءتيىستى جازاعا تارتۋ –مەملەكەتتىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى.

ەلىمىزدە قوعامعا جات مىنەز-ق ۇلىققا قارسى يممۋنيتەت, كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشى­لىققا «مۇلدەم توزبەۋ», قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەشبىر تۇرىنە جول بەر­مەۋ سياقتى ۇستانىمدار بەرىك ورنىعىپ جاتىر.

ءاربىر ازامات زاڭدى مۇلتىكسىز ساقتاۋ ءوزىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ كەپىلى ەكەنىن تۇسىنۋگە ءتيىس.

زاڭ مەن قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگى – تۇراق­تى ءارى وركەنيەتتى مەملەكەتتىڭ تىرەگى.

ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك

قوعامدا, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىندا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» فورمۋلاسى بەرىك ورنىعىپ كەلەدى. بۇل – جاۋاپتى, ەڭبەكقور, ءوز ءىسىن سۇيەتىن ادام عانا شىنايى تابىسقا قول جەتكىزە الادى دە­گەندى بىلدىرەدى.

جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, ەڭبەك ادامىنا قۇرمەتپەن قاراۋ ءارى جەكە كاسىبي بىلىكتىلىكتى باعالاۋ, ماسىلدىققا قارسى ارەكەت ەتۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.

ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, وزىق ويلى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى.

جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق

جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق – يدەيا­لار مەن يننوۆاتسيالار, تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە جاساندى ينتەللەكت باستى قوزعاۋشى كۇش سانالاتىن, يندۋستريالىق تۇرعىدان دامىعان الەمدە ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنىڭ كەپىلى.

وزىق ويلى قوعام قۇرۋ ءۇشىن ازاماتتارى­مىزدىڭ وزگەرىستەرگە اشىق بولۋى, جاسام­پازدىققا ۇمتىلۋى جانە كرەاتيۆتى ويلاي ءبىلۋى ماڭىزدى.

بىلىمپازدىق, ساۋاتتىلىق, پاراساتتىلىق پەن پراگماتيزم قوعام مەنتاليتەتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە جانە ءاربىر ازاماتتىڭ تۇلعا رەتىندە ءوسىپ-جەتىلۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالۋعا ءتيىس.

جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق قۇندى­لىقتارىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن اعارتۋشىلىق قىز­مەت جانە قوعامدا عالىمدار مەن پەدا­گوگتەردىڭ مارتەبەسىن دايەكتى تۇردە كوتەرۋگە باعىتتالعان جۇمىس ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان ەل بولۋى ءۇشىن قوعامدا جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق قۇندىلىقتارىن بۇگىننەن باستاپ ورنىقتىرۋ قاجەت.

2. جالپىۇلتتىق نىشاندار

ەلدىڭ تاريحي-مادەني ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايتىن ۇلتتىق نىشانداردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ – الەمدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن تاجىريبە.

ۇلتتىق نىشاندار ەلدىڭ وزىنە ءتان ەرەكشە­لىگىن تانۋعا,  جالپىۇلتتىق بىرەگەي­لىگى­مىزدى نىعايتۋعا جانە تاريحي-مادەني مۇرامىزدى ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى.

وسى ماقساتتا جالپىۇلتتىق نىشاندار­دىڭ مىناداي ءتىزىمى ايقىندالادى:

ۇلتتىق ۇران – «العا, قازاقستان!»;

ۇلتتىق تۇستەر – اسپان تۇستەس كوك, التىن سارى ءتۇس;

ۇلت­تىق كىتاپ نىشانى – ابايدىڭ «قارا سوزدەرى»;

ۇلتتىق بىرلىك نىشانى – شاڭىراق;

ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپ نىشانى – دومبىرا;

ۇلتتىق وسىمدىك نىشانى – قىزعالداق;

وتاندىق ءونىم شىعارۋدىڭ ۇلتتىق بەلگىسى – «قازاقستاندا جاسالعان», «Made in Qazaqstan»;

ۇلتتىق حەشتەگ – #Qazaqstan, #Kazakhstan.

جالپىۇلتتىق نىشانداردىڭ وسى ءتىزىمى ەلدىڭ بىرىڭعاي نىشاندار جۇيەسىن جانە برەندىن قالىپتاستىرادى.

ۇلتتىق نىشاندار جالپىۇلتتىق ايدەنتيكا­نىڭ, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىر­لىكتەردىڭ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە سپورت مەكەمەلەرىنىڭ, ازاماتتىق قوعام ينس­تيتۋتتارىنىڭ بازالىق ەلەمەنتتەرىنە اينالۋعا ءتيىس.

ۇلتتىق نىشاندار سالتاناتتى راسىم­دەردى, قوعامدىق-ساياسي, گۋمانيتارلىق, مادەني-بۇقارالىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋ بارىسىندا قولدانىلۋى مۇمكىن.

3-تاراۋ. ىشكى ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارى

ىشكى ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنا مىنالار جاتادى:

1) قوعامدىق ديالوگ;

2) ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىنداعى ساياسات;

3) ءدىن سالاسىنداعى ساياسات;

4) مادەني-گۋمانيتارلىق ساياسات;

5) وتباسى ساياساتى;

6) جاستار ساياساتى;

7) اقپارات ساياساتى.

قوعامدىق ديالوگ

اشىق جانە تۇراقتى قوعامدىق ديالوگ ورناتۋ ءۇشىن:

مەملەكەتتىڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ بارلىق ينستيتۋتىمەن ءوزارا بايلانىس ورناتۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ;

ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامى­تۋعا قاجەتتى قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا جاعدايلاردى جاساۋ;

شەشىم قابىلداۋ ىسىنە ازاماتتار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بارىنشا ارالاسۋى;

قوعامدىق كەڭەستەر مەن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار جانىنداعى وزگە دە كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ;

مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ايقىن جانە اقپاراتتىق تۇرعىدان اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ;

قوعامدىق پىكىرگە ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەت.

ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىنداعى ساياسات

ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:

بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق قۇندىلىق­تارىن قوعامدا دارىپتەۋ;

قوعامداعى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تولەرانتتىقتى نىعايتۋ;

ۇلتىنا, ناسىلىنە جانە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا كەمسىتۋدىڭ بارلىق تۇرىنە تۇبەگەي­لى قارسى تۇرۋ;

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن ەتنوس­ارا­لىق كەلىسىم سالاسىنداعى نەگىزگى ينستيتۋت رەتىندە دامىتۋ;

مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇيىمدار جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىل جاساۋ;

ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىنداعى احۋالعا ساپالى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە تالداۋ جاساۋ قاجەت.

ءدىن سالاسىنداعى ساياسات

ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:

مەملەكەتتى دامىتۋ ىسىندە زايىرلىلىق قاعيداتتارىن تۇراقتى تۇردە ىلگەرىلەتۋ;

كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى جانە دىن­ارالىق تولەرانتتىقتى نىعايتۋ;

ءدىندى دەسترۋكتيۆتى ماقساتتار ءۇشىن پايدالانۋعا جانە ءدىني نانىم-سەنىمدى ۇستانۋعا بىرەۋدى ماجبۇرلەۋگە جول بەرمەۋ;

ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزم ناسيحاتىنا قارسى تۇرۋ;

ءدىن سالاسىنداعى احۋالعا ساپالى مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە تالداۋ جاساۋ كەرەك.

مادەني-گۋمانيتارلىق ساياسات

مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى مەملە­كەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:

قوعامدا جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق قۇندىلىقتارىن, بىلىمگە قۇشتارلىقتى ىلگەرىلەتۋ, عىلىمدى دارىپتەۋ;

قوعامنىڭ قۇقىقتىق, قارجىلىق, ساياسي, تسيفرلىق, اقپاراتتىق جانە ەكولوگيالىق ساۋاتىن ارتتىرۋ;

مەملەكەتتىك ءتىلدى جانە ونىڭ حالىقتى ۇيىستىرۋشى ءتىل رەتىندەگى الەۋەتىن دامىتۋ;

قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستىڭ تىلدەرىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ;

مادەنيەتتى, ادەبيەتتى جانە ونەردى دامىتۋ, سونداي-اق كرەاتيۆتى يندۋستريانى قولداۋ;

ەلدىڭ تاريحي-مادەني جانە دەرەكتەر مۇرالارىن ساقتاۋ;

ونوماستيكا جانە تاريحي-مادەني مونۋ­مەنتتىك ونەر سالاسىنداعى راسىمدەردى جەتىلدىرۋ;

ءتىل سالاسىن, تاريح پەن ونوماستيكا ماسە­لە­لەرىن ساياسيلاندىرۋعا جول بەرمەۋ قاجەت.

وتباسى ساياساتى

وتباسى ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن:

وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ جانە وتباسى قۇندىلىقتارىن قولداۋ;

جاۋاپتى اتا-انا يدەياسىن دارىپتەۋ;

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى تۇرۋ, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ;

وتباسى ساياساتى سالاسىنداعى نورماتيۆ­تىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ قاجەت.

جاستار ساياساتى

جاستار ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن: 

جاستاردىڭ زياتكەرلىك جانە جەكە الەۋە­تىن دامىتۋ, ولاردىڭ قوعامدىق جانە ەكونو­ميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولاي­لى جاعداي جاساۋ;

پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ, مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ­دى دارىپتەۋ, جاۋاپتى ازامات بولۋ يدەو­لو­گياسىن جانە وتان تاعدىرىنا جان­اشىر­لىق سەزىمىن كۇشەيتۋ;

جاستاردى ۆولونتەرلىك جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالارعا قاتىسۋعا ىنتالاندىرۋ;

جاستار اراسىندا جاسامپازدىق قۇندى­لىقتارىن جانە ومىرگە دەگەن قۇلشىنىستى دارىپتەۋ;

جاستاردىڭ جاعىمسىز قىلىقتارعا, سونىڭ ىشىندە ناشاقورلىققا, ماسكۇنەمدىككە, ويىنقۇمارلىققا, وزبىرلىق پەن تۇرمىس­تىق زورلىق-زومبىلىققا, ۆانداليزمگە, ىسىراپشىلدىققا قارسى تۇرۋى;

مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ ۇدەرىسىنە جاستار وكىل­دەرىن بەلسەندى قاتىستىرۋ قاجەت.

اقپاراتتىق ساياسات

اقپاراتتىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:

ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ;

اعارتۋشىلىق, عىلىمي-تانىمدىق جانە تاربيەلىك ءمانى بار ساپالى كونتەنتتى دامىتۋ;

مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ءوزارا بايلانىسىن جەتىلدىرۋ;

جۋرناليستىك ەتيكانىڭ جالپىعا ورتاق قاعي­داتتارىن دارىپتەۋ, اقپارات كەڭىستىگىن­دەگى كەز كەلگەن زاڭسىز ارەكەتتىڭ تارالۋىنا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ;

دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيانىڭ جانە ۇگىت-ناسيحاتتىڭ, جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ;

ماسس-مەديا سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ قاجەت.

4-تاراۋ. ءىشكى ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى

ىشكى ساياسات سالاسىنداعى جۇمىستى ۇيلەستىرۋگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى جاۋاپتى بولادى. 

ورتالىق دەڭگەيدە ىشكى سايا­ساتتى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ۇكىمەتى اتىنان ۇكىمەت اپپاراتى, مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيستر­لىگى, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگى, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى, قورعانىس مي­نيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, ادىلەت مينيسترلىگى, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جانە ولار­دىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى جانە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى باستى ءرول اتقارادى.

جەرگىلىكتى جەردە ىشكى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر, سون­داي-اق اكىمدەردىڭ ىشكى ساياسات جونىندەگى ورىن­­باسارلارى جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى جەرگى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندار جاۋاپتى بولادى.

ىشكى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, ۇلت­تىق قۇرىلتاي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى جانىنداعى قوعامدىق پالاتا, بارلىق دەڭگەيدەگى قوعامدىق كەڭەس­تەر جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, پارلامەنتى, ۇكىمەتى جانە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى جانىنداعى باسقا دا كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندار ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

جەكەلەگەن باعىتتار بويىنشا ىشكى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان وسال سانات­تارىنىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, ساياسي پارتيالار, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, عىلىمي, شى­عارماشىلىق جانە كاسىبي بىرلەستىكتەر مەن وداقتار ءوز قۇزىرەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى اياسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ اينالىسادى.

قورىتىندى

ىشكى ساياساتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قۇندىلىقتارى مەن باعىتتارى جالپىۇلت­تىق سيپاتقا يە جانە ولاردى بارلىق مەم­لەكەتتىك ورگاندار ءوز قىزمەتىندە ەسكەرۋگە مىندەتتى.

ۇسىنىلعان تاسىلدەر قوعامدىق-ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سيپاتتاعى ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە نەگىزگى باعدار بولادى.

وسى قۇجاتتىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق ءاربىر ازاماتى ءبىرتۇتاس, جاۋاپتى جانە وزىق ويلى ۇلتتىڭ وكىلى سانالاتىن ادىلەتتى قازاق­ستاندى قۇرۋعا ىقپال ەتەدى.