تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدى ىنتالاندىرادى
وتىرىستا قارالعان العاشقى ءۇش زاڭ جوباسى ءوزارا بايلانىستى بولعاندىقتان, ورتاق بايانداما جاسالدى. ولار مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى كەشەندى قولداۋ تۋرالى زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر. قۇجات دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن.
بايانداماشى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوبالارى ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى قولداۋ نورمالارىن قامتيدى.
ودان كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا «قازاقستان ۇكىمەتى مەن تۇركيا ۇكىمەتى اراسىنداعى ەكى ەل اۋە كەڭىستىگى ارقىلى اسكەري م ۇلىك پەن پەرسونالدى ترانزيتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان مەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى اراسىنداعى كاۆكاز, ورتالىق ازيا جانە موڭعوليا ءۇشىن الەۋەتتى دامىتۋدىڭ وڭىرلىك ورتالىعىنا قاتىستى ءوزارا تۇسىنىستىك جونىندەگى مەموراندۋمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى كەلىپ ءتۇستى.
جوعارىدا اتالعان قۇجاتتاردى دەپۋتاتتار ءبىراۋىزدان قولداپ, ءماجىلىس كوميتەتتەرى جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى. ارتىنشا, جيىندا «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسىنە كومىرسۋتەكتەر مەن ۋران سالاسىنداعى جەر قويناۋىن پايدالانۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ەكىنشى وقىلىمدا قارالدى.
– نەگىزگى ماقسات – از زەرتتەلگەن پروۆينتسيالاردا كومىرسۋتەكتەردى بارلاۋعا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن بارلاۋ مەن وندىرۋگە باسىم قۇقىق بەرۋ, سونداي-اق ۋران سالاسىندا مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ. زاڭنىڭ ءبىر جاڭالىعى – اۋىر جانە تاقتاتاس مۇنايى سياقتى ءوندىرۋى قيىن كومىرسۋتەكتەردى يگەرۋدى ىنتالاندىرۋ. مۇنداي كەندەردى يگەرۋ قىمبات تەحنولوگيالار مەن ارنايى ەكونوميكالىق جاعدايلاردى تالاپ ەتەدى. دەپۋتاتتار وسىنداي جوبالار ءۇشىن جەتىلدىرىلگەن ۇلگىلىك كەلىسىمشارتتىڭ كريتەريلەرىن كەڭەيتۋدى ۇسىندى. ويتكەنى ءتيىستى قولداۋ شارالارىنسىز بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز بولادى. ۇكىمەت بۇل باستامانى قولدادى. بۇل ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سارىبۇلاق (اۋىر مۇناي) جانە قىزىلوردا وبلىسىنداعى قاراعانساي (تاقتاتاس مۇنايى) كەن ورىندارىن يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردىڭ جيىنتىق الىناتىن مۇناي قورى ا,ۆ,س1 + س2 ساناتى بويىنشا – 18,7 ملن توننا, – دەدى زاڭ جوباسى جونىنەن بايانداما جاساعان دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين.
قارجى ومبۋدسمەنىنىڭ بىرىڭعاي ءوفيسى قۇرىلادى
ءماجىلىس بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى زاڭ جوباسىن جانە وعان قارجى نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋعا قاتىستى ىلەسپە تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. پرەزيدەنت جولداۋلارىن ورىنداۋ ماقساتىمەن ازىرلەنگەن قۇجاتتار بانك قىزمەتىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىن, مىندەتتەرى مەن قاعيداتتارىن انىقتايدى.
– زاڭ جوباسى 9 بولىمنەن, 23 تاراۋدان جانە 135 باپتان تۇرادى. ىلەسپە زاڭ جوباسىندا 7 كودەكسكە جانە 35 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. جاڭا زاڭدا بانك جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزدەردى بەلگىلەۋ, بانك قىزمەتىنە قاتىستى رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ, دەپوزيتورلاردىڭ, وزگە دە كرەديتورلار مەن كليەنتتەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, بانكتىك قىزمەتتەر نارىعىندا ادال باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتۋ, قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن جانە حالىق ءۇشىن بانك قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى كوزدەلدى, – دەدى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا.
اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى جاڭالىعى – اكتيۆتەردىڭ جاڭا كلاسى رەتىندە تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن رەتتەۋدى ەنگىزۋ جانە ولاردىڭ ەل اۋماعىنداعى اينالىمىنا رۇقسات بەرۋ. ياعني تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىنىڭ ءۇش ءتۇرى ەنگىزىلەدى: اقشا تالاپ ەتۋ قۇقىعىن كۋالاندىراتىن تسيفرلى اكتيۆتەر (ستەيبلكويندار); نەگىزگى اكتيۆپەن قامتاماسىز ەتىلگەن تسيفرلى قارجى اكتيۆتەرى; تسيفرلى تۇردە شىعارىلعان قارجى قۇرالدارى.
سونداي-اق زاڭ جوباسى يننوۆاتسيانى قولداۋعا جانە قارجىلىق تەحنولوگيانى دامىتۋعا جول اشادى. اتاپ ايتقاندا, ول بانكتەرگە تسيفرلىق تەحنولوگيالار, ەلەكتروندىق كوممەرتسيا, كيبەرقاۋىپسىزدىك, بيومەتريا, جاساندى ينتەللەكت جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن جاڭا قارجىلىق تەحنولوگيا كومپانيالارىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءماجىلىس ماقۇلداعان زاڭ جوباسىندا بانك ونىمدەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ ءۇشىن داۋلاردى سوتقا دەيىن رەتتەۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى جۇيەسى ەنگىزىلەدى. شاعىمداردى باستاپقىدا قارجى ۇيىمدارى قارايدى. ودان كەيىن قارجى ومبۋدسمەنىنە جانە اگەنتتىككە جۇگىنەدى.
– تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىنە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن ونىمدەردى ساتۋدى توقتاتۋ بويىنشا اگەنتتىككە وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا بانك, ساقتاندىرۋ جانە ميكروقارجىلىق قىزمەتتەر بويىنشا قارجى ومبۋدسمەنىنىڭ بىرىڭعاي ءوفيسىن قۇرۋ كوزدەلەدى. ومبۋدسمەننىڭ شەشىمدەرىن قارجى ۇيىمدارى ورىنداۋعا مىندەتتى. بۇل ازاماتتاردىڭ جولدانىمدارىن قاراۋدىڭ بىركەلكىلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى م.ابىلقاسىموۆا.
تولەم قابىلەتتىلىگى جوق بانكتەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى ەرەجەلەر دە قاراستىرىلعان. قۇجاتتا قانداي بانكتەر جۇيەلىك ماڭىزدى ەكەنى انىقتالىپ, ءتىزىم كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, جۇيەلىك ماڭىزى بار بانكتى رەتتەۋ كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە اكتسيونەرلىك كاپيتال ەسەپتەن شىعارىلادى. ياعني بانك اكتسيونەرى بانككە يەلىك ەتۋدى تولىعىمەن جوعالتادى. ودان كەيىن اتالعان تەتىك اياسىندا باسقا كرەديتورلاردىڭ بارلىق مىندەتتەمەسى ەسەپتەن شىعارىلادى. بۇل شارالار قارجىلىق ورنىقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءالى دە جەتكىلىكسىز بولسا, مەملەكەتتىڭ كاپيتالعا كىرۋ ماسەلەسى قارالۋى مۇمكىن.
تۇتىنۋشىلار قۇقى قورعالادى
تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعاليەۆ قازىر بانكتەر نەسيە الدىرتۋ ءۇشىن حالىققا قايتا-قايتا تەلەفون شالىپ, مازاسىن الىپ جاتقانىن ايتتى.
– زاڭ جوباسىنىڭ ماقسات-مىندەتى بانكتەردى تەزگە سالۋ دەپ بىلەمىن. ويتكەنى بىزدەگى بانكتەر بيزنەس پەن جاڭا جوبالاردى قولداۋدى ىسىرىپ قويىپ, قاراپايىم حالىققا ەسەلەپ جوعارى پايىزبەن نەسيە بەرۋدى جانە سونى ەسەلەپ قايتارىپ الۋدى عانا بىلەدى. بۇل رەتتە رەسمي دەرەكتەرگە توقتالساق, بيىل 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا 8,5 ملن ازاماتتىڭ كرەديت بەرەشەگى بار. ونىڭ جالپى سوماسى – 23 ترلن تەڭگە, ياعني رەسپۋبليكالىق جىلدىق بيۋدجەتكە جەتىپ قالاتىن قاراجات. ونىڭ ىشىندە 14 ترلن تەڭگە كەپىلسىز تۇتىنۋ نەسيەسىنە تيەسىلى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بانكتەر مۇنىمەن توقتامادى. ولار كرەديت بەرۋ كەزىندە قوسىمشا ساقتاندىرۋ ەنگىزەدى, وسىمەن حالىقتىڭ قارىزى ودان سايىن كوبەيەدى. ءوز ەركىمەن نەسيە الۋدان باس تارتقان ادامدارعا قوڭىراۋ شالۋ مەن SMS-حابارلاما جىبەرۋ ارقىلى تاعى دا كرەديت الۋدى ۇسىنا بەرەدى. وسى زاڭسىزدىقتاردى توقتاتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا قاداعالاۋ قاعيداتتارىنىڭ جاڭا دەڭگەيلەرى ەنگىزىلىپ جاتىر. وسى قاداعالاۋدىڭ جاڭا قاعيداتتارى بانكتەردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرە مە؟ – دەپ سۇرادى ن.سارسەنعاليەۆ.
ءوز كەزەگىندە م.ابىلقاسىموۆا بۇل زاڭ جوباسىندا جاڭا قاداعالاۋ تەتىگى ەنگىزىلىپ جاتقانىن راستادى.
– بىرنەشە جىلدان بەرى زاڭناماعا قاراجات الاتىنداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل رەتتە تۇتىنۋ نەسيەلەرى, الاياقتىققا قارسى تۇزەتۋلەر بار. ەندى باسقا دا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاپ, زاڭ جوباسىندا تۇپكىلىكتى جۇيەنى قاراستىردىق. وسى جۇيەدە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ كەشەندى مودەلى قامتىلادى. بۇل تۇرعىدا بانكتەردە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى قۇرىلادى. اتاپ ايتقاندا, بانكتەردە حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا ەرەكشە بولىمدەر اشىلادى, – دەدى اگەنتتىك باسشىسى.
ال اسحات راقىمجانوۆ حالىقتى الاياقتاردان قورعاۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇرتشىلىق قاراپايىم تەلەفون ارقىلى الاياقتارىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ جاتىر.
– جاقىندا وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بيىلعى 9 ايدا 67 ملن وسىنداي تەلەفون قوڭىراۋى بۇعاتتالعانىن حابارلادى. بۇل رەتتە ءبىر ادامعا ورتا ەسەپپەن ءۇش-ءتورت رەت قوڭىراۋ شالىنادى ەكەن. وسى جازدا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنا بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن بىرقاتار تۇزەتۋ قابىلداندى, ونىڭ ىشىندە SIM-كارتانى تىركەۋ كەزىندە بيومەتريالىق راستاۋ بار. بىرىنشىدەن, قازىر رۇقسات ەتىلمەگەن ترافيكتى بۇعاتتاۋ جانە SIM كارتانى تىركەۋ ءۇشىن بيومەتريالىق تەكسەرۋدى ەنگىزۋ بويىنشا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟ نەلىكتەن قازاقستاندىق نومىرلەردەن الاياقتار قوڭىراۋ شالۋدى جالعاستىرىپ جاتىر؟ انتيفرود ورتالىعى اياسىندا الاياقتىق وپەراتسيالاردى انىقتاۋ جانە ازايتۋ بويىنشا قانداي جۇمىس اتقارىلىپ وتىر؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى روستيسلاۆ كونياشكين الاياقتىق ارەكەتتەر اياسىندا جەكە ادامدارعا باعىتتالعان قوڭىراۋلار نەگىزىنەن الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن WhatsApp جانە Telegram سياقتى جەدەل حابار الماسۋ قوسىمشالارى ارقىلى جاسالاتىنىن ايتتى.
– بۇل تۇرعىدا SIM-كارتاسىز ەسەپتىك جازبانى تىركەۋگە بولادى. ال ترافيكتى بۇعاتتاۋ مەن بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ بيومەتريكانى ەنگىزۋ ەرەجەلەرى قابىلداندى. بۇل قۇرالدار قازىر ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. تەلەفون ءنومىرى كىمگە تيەسىلى ەكەنىن راستاي وتىرىپ, ناقتى ادامدارعا تىركەلگەن SIM-كارتالار سانى ازايادى دەپ ويلايمىز. سونىمەن قاتار ماجىلىستەگى جۇمىس توبى اياسىندا زاڭ جوباسى بويىنشا قاجەت ۇسىنىستاردى قاراستىرۋعا دايىنبىز, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەرىك شولپانقۇلوۆ شىلدەدە قابىلدانعان تۇزەتۋلەر اياسىندا ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارى 2026 جىلدىڭ 2 قاڭتارىنان باستاپ انتيفرود ورتالىعى اياسىندا قىزمەت كورسەتەتىنىن, ولار اۆتوماتتى رەجىمدە الاياقتىق ارەكەتتەر تۋرالى اقپارات الماسۋدى ورناتاتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەسى اياسىندا جاڭا ۇسىنىستاردى قاراستىرۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
قوناقۇيلەر رەيتينگىن انىقتايتىن اۋديتورلار ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى
ءماجىلىس ءبىرىنشى وقىلىمدا دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن تۋريستىك سالانى قولداۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجاتتا ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋ, تۋريزم يندۋسترياسىن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ كوزدەلگەن.
قۇجات نەگىزىندە قوناقۇيلەردى باعالاۋ جانە ولارعا «جۇلدىز» بويىنشا رەيتينگتەر بەرۋ ءۇشىن ساراپشى-اۋديتورلار ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. سونداي-اق جوبادا كەلۋ ءتۋريزمى سالاسىنداعى تۋريستىك وپەراتورلاردىڭ شىعىندارىنا سۋبسيديا مولشەرىن, تۋريستىك ورنالاستىرۋ ورىندارى مەن كەلۋشىلەر ورتالىقتارىن سالۋ, قايتا قۇرۋ كەزىندە كاسىپكەرلەر شىعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋدى ناقتىلاۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ۇسىنىلعان.
ءتۇيىندى قۇجات – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى. قۇجات بويىنشا نەگىزگى بايانداما جاساعان دەپۋتات مارات ءباشىموۆ 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ەلىمىزدە اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ول ءبىر تارابى مەملەكەتتىك ورگان بولاتىن جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن سوتتىق قورعاۋدىڭ جاڭا فورماتى سانالادى. اكىمشىلىك ادىلەتتىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەت باسشىسى باستاماشىلىق ەتكەن سوت-قۇقىقتىق رەفورمانىڭ باستى قادامىنا اينالدى جانە مەملەكەتتىك ورگان مەن ازاماتتىڭ سوت ۇدەرىسىندە تەڭ قۇقىقتى قاتىسۋشىلار بولۋىنا نەگىزدەلگەن جاڭا مودەلگە كوشۋدى ءبىلدىردى.
– بۇعان دەيىن مۇنداي داۋلار جالپى يۋريسديكتسيا سوتتارىندا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ نورمالارى بويىنشا قارالىپ كەلدى. بۇل كوبىنە تاراپتاردىڭ تەڭسىزدىگىنە اكەلدى. اكىمشىلىك ادىلەت وسى تەڭسىزدىكتى جويىپ, دالەلدەۋ مىندەتىن مەملەكەتتىك ورگانعا جۇكتەدى جانە سوتتىڭ بەلسەندى ءرولىن قامتاماسىز ەتتى. ەندى سوت ءوز باستاماسىمەن قاجەتتى دالەلدەمەلەردى سۇراتۋعا قۇقىلى, – دەدى دەپۋتات.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىن قاراۋ بارىسىندا نورماشىعارماشىلىق قىزمەتتى عىلىمي سۇيەمەلدەۋگە قاتىستى نورمالار ەنگىزىلدى. بۇل زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندە عىلىمنىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اتالعان زاڭدى سەنات قاراۋىنا جىبەردى.
